Кіріспе
Спорттық басқару органы
Ұлттық футбол қауымдастығы
| Логотип = ghana FA. png
| Құрылған = 1957
| FIFA-ға мүшелік = 1958
| Аймақ = CAF
| Аймақтық қатысу = 1960
1957 жылы құрылған. 2019 жылдың қазан айында ФИФА-ның нормаландыру комитетінің жұмысы аяқталғаннан кейін қайта құрылған қауымдастық ретінде Курт Окраку жаңа президент болып сайланды. Марк Аддо кейін 2019 жылдың қарашасында вице-президент болып сайланды. Курт Эдвин Симеон Окраку Гананың Солтүстік аймағындағы Тамале қаласында өткен 2023 жылғы сайлау конгресінде Гана футбол қауымдастығының президенті болып қайта сайланды.
National football association
| Logo = ghana FA. png
| Founded = 1957
| FIFA affiliation = 1958
| Region = CAF
| Region affiliation = 1960 Founded in 1957, In October 2019, a new president, Kurt Okraku, was elected as the association reconvened upon the completion of the work of the FIFA Normalization Committee. Mark Addo was later elected vice president in November 2019. Kurt Edwin Simeon Okraku has been re elected as President of the Ghana Football Association during their 2023 Elective Congress in Tamale in the Northern region Ghana.
Голд-Кост футбол қауымдастығы
Гана футбол қауымдастығы (GFA) – 1920 жылы құрылған, Гана футболын басқарған және Африкадағы ең көне футбол қауымдастықтарының бірі болған Голд-Кост футбол қауымдастығының жалғасы. Гана футбол қауымдастығы (GFA) бұрын Голд-Кост футбол қауымдастығы деп белгілі болған. Футбол ойыны Голд-Костқа 19 ғасырдың соңында еуропалық саудагерлермен әкелінді.
Әуесқойлық мәртебесі
Футболды 19-шы ғасырдың соңында Еуропадан келген саудагерлер Алтын жағалауға әкелді, олар сол кезде жағалау аймақтарын бағындырып, сауданы жеңілдету үшін бекіністер мен қамалдар салған. Бос уақытында теңізшілер өзара және жергілікті тұрғындармен футбол ойнайтын. Ойынның танымалдылығы жағалау бойында жылдам тарады, нәтижесінде 1903 жылы алғашқы футбол клубы – Excelsior құрылды. Бұл клубты ямайкалық туған британдық азамат, Кейп-Кост қаласындағы Филип Куаке мемлекеттік ұлдар мектебінің директоры Бритон құрды. Ойынның танымалдылығы арта түскенде, жағалау бойында басқа да әуесқой клубтар пайда болды, олардың ішінде: Аккра Хартс оф Оук, Аккра Стендфаст, Кейп-Кост Веномус Вайперс, Кейп-Кост Мистериус Дварфс, Секонди Хасаакас және Секонди Элевен Уайз.
Голд-Кост әуесқойлар футбол қауымдастығы
1952 жылы Алтын жағалау үкіметі 14-ші жарлықты қабылдады, ол Алтын жағалаудың әуесқой спорт кеңесін құрды және Алтын жағалау үкіметіне футболды қоса алғанда, барлық әуесқой қауымдастықтарды бақылауға заңдық өкілеттік берді. Ойынның ел бойынша танымалдылығы арта келе, 1930 жылдың соңында қолданыстағы клубтар жиналып, Ричард Маабу Акуэйді төрағалыққа сайлады. 1950 жылдың ортасында клубтар, Охене Джанның жетекшілігімен, Акуэйді басқарудағы кемшіліктерде айыптады және оның Гана футболын дамытуға көмектесуге қабілетін күмәндандырды. Сондықтан олар Алтын жағалаудың губернаторы, сэр Чарльз Арден Кларкқа және пионерлік спорт ұйымдастырушысы, Джозеф Ранадурайға Акуэйдің әуесқой футбол ассоциациясын дұрыс басқаруына қатысты шағымдарын жолдады. Шағым қаралып жатқанда Охене Джан "Футбол төңкерісін" бастап, 1957 жылы Акуэй әкімшілігін құлатуға жетті.
Футбол төңкерісі (1957)
1957 жылы Охене Джан футбол ассоциациясының бас хатшысы болып сайланды және Гананың әуесқой футбол федерациясы ресми түрде құрылды. Ол 1958 жылы федерацияны ФИФА-ға, ал 1960 жылы КАФ-қа стратегиялық тұрғыдан қосты. Охене Джан «Меррс Р.Р. Хардинг және Компания» фармацевтикалық фирмасынан алғашқы Гана футбол кубогы жарысына демеушілік табуда шешуші рөл атқарды. Сол жылы ол ұлттық құрамаға шетелдік жаттықтырушы Джордж Эйнслиді шақыруға қол жеткізді. Ал 1959 жылы Гана 1960 жылдың 1 шілдесінде республика болғанға дейін алғашқы ұлттық лиганы ұйымдастыруға қайтадан сәттілікке жетті.
Виннеба декларациясы
1993 жылғы Виннеба декларациясы арқылы Гана футболы әуесқой статусынан арылды. Кәсіби командалардың құрылуы клубтарға компаниялар кодексі (1963 жылғы 179 заң) бойынша жауапкершілігі шектеулі компания ретінде тіркелуге мүмкіндік берді. Спорт министрі Исаак Кваме Асиама Аккрадағы JoyFM радиосында Квеси Нянтакиді "бұрынғы президент" деп атады, себебі GFA-ның барлық құрылымдары мен филиалдары таратылған еді. Осының салдарынан 2018 жылғы Гана жоғары лигасы тоқтатылып, ФИФА Гананы әрі қарай хабарлама берілгенге дейін барлық халықаралық жарыстардан шеттетуге мәжбүр болды. GFA 2019 жылдың тамызында қайта ашылу жоспарланған еді.
Қайта құру және одан кейінгі операциялар
Сайлау 2019 жылдың қазан айында өтті және алты кандидаттың ішінен Курт Окраку жеңімпаз атанды. 2019 жылдың қараша айында Әйелдер лигасы комитеті құрылды. Команда құрамына Хилари Боатенг (төраға), Розалинд Амох (төрағаның орынбасары), Нана Аба Анама, Клеопатра Нсия, Джерри Догбатсе, Нана Поку Фосу Геабур II және Кристиан Исаак Менсах кірді. 2020 жылдың қаңтар айында Проспер Харрисон Аддо Бас хатшы болып тағайындалды. 2020 жылдың қаңтар айының басында барлық ұлттық командалардың техникалық құрамы таратылғандығы жарияланды. Бұл спортқа жаңа серпіліс беру және командалардың нәтижелерін жақсарту мақсатында жасалды. Таратуға байланысты Мерси Эфуа Тагое Кварку және Чарльз Квабла Аконнор тиісінше «Black Queens» және «Black Stars» командаларының бас бапкерлері болып тағайындалды. Мерси Тагое Кваркуға Чарльз Аноки Фримпон, ал Чарльз Аконнорға Дэвид Дункан көмектесті. Ұлттық командалар департаменті GFA құрамына қосылды және Бас хатшының орынбасары Алекс Асанте мырза оның міндетін атқарушы басшысы болып тағайындалды. 2020 жылдың қыркүйегінде Спорт арбитраждық соты Уилфред Кваку Осей Палмердің 2019 жылдың қазан айында өткен Гана Футбол қауымдастығының президенттік сайлауын күштен шығару туралы шағымын қабылдамады.
Серіктестіктер
2020 жылдың қазан айында GFA Decathlon Ghana компаниясымен келісімге келді, осы арқылы бұл компания Black Stars командасының формалары мен жабдықтарын, сондай-ақ басқа да тауарларын сатудың ресми өкілі аталды. 2022 жылдың қыркүйегінде Access Bank Ghana компаниясы GFA-ның ресми банк серіктесі болды, аталған келісімнің құны 250 000 АҚШ долларын құрады және бір жылға жасалды. PUMA Ұлттық құраманың ресми форма спонсоры, MTN – ФА кубогының бас демеушісі, ал StarTimes – ресми телехабар таратушысы.
Атқарушы төрағалар/президенттер
Президент Әкімдік мерзімі Охене Джан 1957–60 Х. П. Ньемитей 1966–67 Нана Фредуа Менса 1967–68 Х. П. Ньемитей 1968–71 Генри Джаба 1971–72 Генерал-майор Р. Э. А. Котей 1972–73 Полковник Брю Грейвс 1973–75 Майор Джордж Лэмптей 1975–77 Майор Д. О. Асиама 1977–79 И. Р. Абоаге 1979 Сэмюэл Окиер 1979–80 С. К. Майно 1980–82 Зак Бентум 1982–83 Л. Ака Йенсу 1983–84 Л. Т. К. Цезар 1984 Э. О. Тейе 1984–86 Сэмюэл Окиер 1986–90 Ауах Ньемеки 1990–92 Джо Ларти 1992–93 Сэмюэл Брю Батлер 1993–97 Алхажи М. Н. Д. Джаула 1997–2001 Бен Куфи 2001–03 Доктор Н. Ньяхо Тамакло 2004–05 Квеси Ньянтакьи 2005–2018 Курт Окраку 2019 – қазіргі уақытқа дейін
Ойынды шегелету туралы айыптаулар
The Telegraph және Channel 4 жүргізген жасырын тергеу Квеси Ньянтаки мен Гана футбол федерациясының басқа да шенеуніктерін матчтарды сөздей келісіммен реттеуде айыптады. Алайда, бұл тергеуге сәйкес, айыптаулар тек халықаралық жолдастық ойындарға қатысты болды – демек, Гана ұлттық құрамасы 2014 жылғы әлем чемпионатына қатысқан матчтарға бұл айыптаулардың қатысы жоқ. Квеси Ньянтаки матчтарды сөздей келісіммен реттеу туралы айыптауларды жоққа шығарып, "газеттің немесе бұқаралық ақпарат құралының хабарламасы мүлдем дәл емес" және "менің ойымша, алаңдауға негіз жоқ, себебі мен немесе федерацияның қатысуымен ешқандай заңсыз оқиға болған жоқ" деді.
"Тема Ютуш" трансферттік алымдар ісі
Спорттық төрелік соты (CAS) Гана футбол қауымдастығының (GFA) пайдасына шешім шығарды. Жозеф Пэйнцил 2018 жылы «Тема Ютх» клубынан бельгиялық «КРК Генк» клубына өтті, соның салдарынан GFA жарғысының 33(5) C-бабының дұрыс қолданылуына қатысты дау туды. Бұл бап жаттығу және трансфер ақысының белгілі бір пайызын футболды дамыту қорына төлеуге қатысты. CAS шешімі GFA-ның позициясын растады, нәтижесінде «Тема Ютх» GFA-ға 150 000 евро төлеуге міндетті. Олар сонымен қатар «Янг Редбулл» клубына (Пэйнцилдің бұрынғы ганалық клубы) 688 000 евро және Гана Лигасы Клубтары Ассоциациясына (GHALCA) 150 000 евро төлеуге тиіс. CAS «Янг Редбулл» клубына қарсы «Тема Ютх» клубының барлық талаптарын қабылдамады, сондай-ақ GFA-ға қарсы талаптарын да жоққа шығарды. «Тема Ютх» сонымен қатар GFA-ға төрелік ісіне байланысты заңгерлік қызмет ақысы мен басқа да шығындарға 4 000 швейцариялық франк төлеуге міндеттелді. Бұл шешім «Тема Ютх SC» бастаған бірқатар сот процесінің аяқталуын білдіреді, ол «Янг Редбулл» клубы Пэйнцилдің трансферлік келісіміне қатысты «Тема Ютх» клубына шағым түсірген кезде басталған еді. GFA ойыншылар статусы комитеті мен апелляциялық комиссиясы бұл мәселе бойынша бұрын GFA-ның пайдасына шешім шығарған болатын. CAS шешімінің нәтижесінде, қазір Гананың үшінші лигасына қатысатын «Тема Ютх SC» клубының барлық қарызы өтелгенге дейін әр ойын үшін ұпайлар қысқартылатын болады. Сонымен қатар, толық төлем жасалғанға дейін немесе тараптар келісімге келгенге дейін трансферге ішкі және халықаралық деңгейде тыйым салынады.