Кіріспе

Бангладештің Дака облысындағы аудан.

Тангайл – Бангладештің орталық аймағындағы аудан (зила). 1969 жылы Тангайл ауданы Тангайл Мохокумасының 237 шаршы километр және Мьменсинг ауданынан алынған 3177 шаршы километр жерінен құрылды. Ауданы бойынша Дака облысының ең үлкен ауданы және халқы бойынша екінші орында (Дака ауданынан кейін). Тангайл зиласының халқы шамамен 4 миллион адамды құрайды, ал ауданы – 3484 шаршы километр. Ауданның бас қаласы – Тангайл. Солтүстігінен Жамалпур ауданы, оңтүстігінен Дакка және Маникгандж аудандары, шығысынан Мьменсинг және Газипур, батысынан Сираджгандж аудандарымен шектеседі.

Тарих

1969 жылға дейін Тангайл Үлкен Мюменсингтің бір бөлігі болды. 1969 жылы Тангайл ауданы құрылды. Тангайл ауданы Тангайл мохукуматының 237 шаршы шақырымдық және Мюменсингх ауданынан алынған 3177 шаршы шақырымдық жерлерінен құрылды. Тангайл ауданы арқылы өтетін бас өзендер – Ямуна, Далешвари, Женэй, Бангши, Лухажанг, Лангулия, Элонджань, Джугни, Пули, Фотиджань және Тураг.

Демография

Бангладештің 2022 жылғы халық санауына сәйкес, Тангайл ауданында 1,061,746 үй шаруашылығы және 4,037,608 адам тұрады. Олардың 696,537-сі (17,25%) 10 жасқа дейінгі балалар. Халық тығыздығы шаршы километрге 1183 адамды құрайды. Тангайл ауданындағы сауаттылық деңгейі (7 жастан асқандар арасында) 69,75%, ал елі бойынша орташа көрсеткіш 74,80%, әйелдер мен ерлер арақатынасы 1000 еркекке 1075 әйел. Халықтың 22,60%-ы қалалық жерлерде тұрады. Ұлттық азшылықтардың саны 23,708 адамды құрайды (0,59%).

География

Зиланың жалпы ауданы 3414,28 км² (1318,00 шаршы миль) құрайды, оның 497,27 км² (192,00 шаршы миль) орманмен жабылған. Зила 24° 01′ және 24° 47′ солтүстік ендіктер аралығында, сондай-ақ 89° 44′ және 90° 18′ шығыс бойлықтары аралығында жатыр.

Өзен жүйесі

Тангайл ауданы батысында Жамуна өзенімен шектеседі, оның ені жаңбырлы маусымда 4 шақырымнан астам. Дхалесуари, бұрын Гангтың, кейін Брахмапутраның ескі арнасы болған, Нараяндж қаласының жанында Мегхнаға құйылатын ауданның оңтүстік-батыс бөлігін кесіп өтеді. Дхалесуаридің бұрынғы аты "Гаджгата" болған. Одан кейін Салимабад арнасы арқылы, сосын Порабари арнасы арқылы ағып өткен. Ауданның шығыс шекарасының бір бөлігі Банар өзеніне жақын орналасқан. Бангши өзені ауданның шамамен ортасынан өтеді, Жамалпур маңындағы ескі Брахмапутрадан солтүстікке қарай тармақталады. Бангши Дака ауданындағы Савар маңында Дхалесуариге құяды. Бангши, Мадупурдан Мирзапурға дейін Тангайл жағындағы Мадупур орманына табиғи тосқауыл болып табылады. Оны Мегна өзеніне қарай Басайл маңында тек екі-үш жерде ғана кесіп өтуге болады. Дегенмен, Дхалесуари өзенінің бастауы Тангайл ауданындағы Ямунадан басталады. Ауданның басқа да маңызды өзендерінің ішінде Лохажангты атап өткен жөн. Ол Тангайл ауданының орталығынан ағып өтеді және қазіргі уақытта құрғап бара жатыр (өмірлік күші азайған). Басқа өзендер: Хиру, Нанглай Нади, Атай, Эленджани, Фатикжани, Байран және Жинай. Ескі Брахмапутраның ең маңызды саласы – Жинай; Жамалпур маңынан бөлініп, Сарышабариден солтүстікке қарай Ямунаға қосылады, ал тағы бір сала Гопалпурдің жанынан өтеді. Қазір Бангши мен Банар, Лохажанг, Хиру, Нангтай-Нади, Атия және Жинай өзендерінің су жүйелері жойылып барады, себебі Брахмапутра өзені бұрынғы арнасынан қазіргі Ямуна арнасына ауысып жатыр.

Білім

Тангайл қаласының орталық мектебі – 1880 жылы құрылған Бинду Басини мемлекеттік ұлдар орта мектебі. 1882 жылы Бинду Басини мемлекеттік қыздар орта мектебі құрылды. Бұл екі мектепті Рани Биндубасини Рой Чоудхурани демеушілік етіп, олар оның есімімен аталады. Бұл екі ауысымды, ұлттық марапат алған мектептер. Сантош Жаннаби орта мектебі 1870 жылы құрылған. Бұл Тангайлдың ең көне мектебі және Үлкен Мьменсинг ауданындағы екінші ескі мектеп. Шибнатх орта мектебі, Вивекананда орта мектебі, Полиция желісі орта мектебі, Зилла Садар қыздар орта мектебі – Тангайл қаласындағы бірнеше орта мектептер. 1926 жылы Тангайлдің заминдарының бірі және педагог Вазед Али Хан Панни үкіметтік Саадат колледжін құрды. Ол оны атасы Саадат Али Хан Паннидің есімімен атады. Маулана Абдул Хамид Хан Бхасани Қагмариде (негізгі қаладан 1 км қашықтықта) Үкіметтік М. М. Әли колледжін құрды. Бұл Бангладештің алғашқы мемлекеттік колледждерінің бірі. 1943 жылы Тангайлдың қайырымдылықшысы Ранада Прасад Саха Кумудини колледжін құрды. Ол оны анасы Кумудинидің есімімен атады. Кейін колледж Кумудини мемлекеттік әйелдер колледжіне айналдырылды. Сондай-ақ, ол 1945 жылы Мирзапурда Бхаратешвари үйін құрды. Ол оны әжесі Бхаратешвари Девидің есімімен атады. 1963 жылы Бангладештің үшінші кадет колледжі – Мирзапур кадет колледжі құрылды. Бұл кадет колледжін құруға сол кездегі Пакистан президенті, фельдмаршал Әйүп Хан бастамашылық жасады. Сантошта, Тангайлде Мавлана Бхашани атындағы ғылым және технология университеті бар. 2007 жылы Тангайлдың Калихати қаласында Бангабанду тоқыма инженерлік колледжі (БТЭК) деп аталатын мемлекеттік тоқыма инженерлік колледжі құрылды. Тангайлде Шейх Хасина атындағы мемлекеттік медициналық колледж орналасқан. Бұл медициналық колледж 2014 жылы құрылды. Тангайлде 341 мемлекеттік емес жоғары мектеп, 86 спутниктік мектеп, 5 мемлекеттік колледж, 48 мемлекеттік емес колледж, 3 университет колледжі, 1 тоқыма инженерлік колледжі, 1 медициналық колледж, 1 заң колледжі, 1 гомеопатия колледжі, 1 тоқыма институты, 1 политехникалық институт, 1 медициналық көмекшілерді даярлау мектебі, 2 медбикелік институты, 1 полиция академиясы, 202 медресе, 40 орта мектеп (SSC), 941 мемлекеттік бастауыш мектеп, 395 мемлекеттік емес бастауыш мектеп, 1 мұғалімдерді даярлау мектебі, 146 қауымдық бастауыш мектеп және 1304 ҮЕҰ басқаратын мектеп бар.

Қалалық даму

Тангайл ауданының қалалық өсу қарқыны Бангладеш астанасы Даккаға жақындығынан артып келеді. Тангайл ауданында 11 муниципалитет бар. Алдағы бірнеше жылда Тангайл муниципалитеті Бангладештің тағы 11 ескі аудан орталығымен бірге қалалық корпорацияға айналдырылуы жоспарлануда.

Қалалық аудан | Аумағы (км²) | Аудан саны | Халқы
---|---|---|---
Тангайл | 29.43 | 18 | 750 000
Гопалпур | 23.12 | 9 | 50 160
Сахипур | 27.62 | 9 | 30 028
Буапур | 13.92 | 9 | 28 708
Мадупур | 24.77 | 9 | 56 342
Гатайл | 28.09 | 11 | 300 000
Калихати | 14.52 | 9 | 37 038
Еленга | 23.24 | 9 | 55 000
Басайл | - | 9 | 13 496
Мирзапур | 8.58 | 9 | 28 602
Дханбари | 25.62 | 9 | 36 125

Экономика

Тангайл ауданының басты кәсібі – ауыл шаруашылығы. Халықтың шамамен 49,53%-ы ауыл шаруашылығы қызметімен айналысады. Оның негізгі ауыл шаруашылығы өнімдері: күріш, картоп, джут, қант қамысы, сусамыр, зығыр, бидай, қыша және бұршақ. Тангайлде өңделетін жерлердің көп бөлігі қолда бар. Басты жеміс өнімдері: манго, джекфрут, банан, личи және ананас. Балық шаруашылығы (446), сүт шаруашылығы (189), өнеркәсіп, тоқыма және құс шаруашылығы (538) сияқты басқа да салалар Тангайл ауданында дамып келеді. Тангайл – әлемге әйгілі «Тангайл сариі» тоқымашыларының отаны.

Сарилер

Тангайл сарисі – мақта және жібек жіптен тоқылған, қолмен жасалған ою-өрнектермен, гүлді немесе заманауи суреттермен безенілген сари. Оны Бангладеш және Үндістан тегінен шыққан әйелдер мен қыздар әлемнің түкпір-түкпірінде бағалайды, сатып алады және киеді. Тангайл сарилері ел ішінде де, шетелде де әйгілі. Сарилердің көп бөлігі Рамазан айт, Дурга Пуджа, Пахела Бойшах мерекелерінде және қараша мен ақпан аралығындағы тойларда сатылады. Тоқымашылар елден де, шетелден де тапсырыс алады. Тангайл сарилері Тангайл Садар, Делдуар және Калихати аудандарында өндіріледі. Делдуар ауданындағы Патрайл және Садар ауданындағы Барабельта, Кабилпара (Порабари) елді мекендері ең сапалы және қымбат сарилермен танымал. 2013 жылы жүргізілген зерттеуге сәйкес, Тангайлде 60 мың тоқыма станогы бар. Олардың 8 305-і – шұңқыр станок, 51 141-і – Читранжан станогы, ал 892-сі – электрмен жұмыс істейтін станок. Шамамен 150 мың адам – жұмысшылар, иелері мен саудагерлер осы кәсіппен айналысады. Фабрикалар бір сариді 300 теңгеден 20 мың теңгеге дейін сатады.

Өнеркәсіп

Горай индустриалды аймағында көптеген салалар қарқынды өсіп келеді. Олардың ішінде Square Group, Nasir Glassware индустриясы, Olympic Battery, Солтүстік Бенгалия велосипед индустриясы және Тангайл мақта фабрикасы бар. Горайда көптеген киім және тоқыма өнімдері өндіріледі. BSCIC Таротияда да бірнеше өндіріс орындары бар. Алаудин тоқыма фабрикасы Тангайлда орналасқан.