Кіріспе

Регбиден туындаған, доғарудың орнына тигісу арқылы ойналатын түрлері.

Тігісу регби – бұл регби футболынан туындаған, онда ойыншылар бір-бірін доғармайды, керісінше қарсыластарына қолдарымен денесінің кез келген бөлігіне, киімге немесе допқа тигізеді. Регби лигасынан дамыған және қазір дербес спорт түріне айналған, Touch деп аталатын ресми, жарысқа қатысатын түрі бар. Сонымен қатар, тігісу регби ойындары регби лигасы мен регби одағының жаттығулары ретінде, регбидің қауіпсіз нұсқалары ретінде, әсіресе мектептерде және жасөспірімдер клубтарында, сондай-ақ бейресми әлеуметтік спорт ретінде ойналады.

Ерекшеліктері

Тейч регби дәстүрлі ойындардан бірқатар айырмашылықтарға ие, оның ішінде қарапайымдылығы (өте аз жабдық немесе қақпалар қажет), оңай үйренуі және жарақат алу мүмкіндігінің төмендеуі. Осының нәтижесінде, бұл танымал әлеуметтік ойын; аралас және әйелдер командалары Ұлыбританияда да кең таралған, онда Тейч регби Англия мен Шотландияның көптеген танымал орталықтарында ойналады. Тейч регби лигасы Австралияның Брисбен қаласында дамиды. Америка Құрама Штаттарында да Тейч регби танымал болып келеді. USA Touch қауымдастығы жыл сайын ұлттық чемпионат өткізеді. 2019 жылы АҚШ-тың түрлі қалаларынан 27 клуб 6 бәсекелестік дивизионға командаларын тіркеді. Бұл спорт әлемнің көптеген елдерінде "Тейч" деп аталады. Жағажайдағы Тейч регби де танымал. Оңтүстік Африкада әлеуметтік ойындарды жалаң аяқ ойнаса, 1 сенушілік немесе алты мүмкіндік ойынында әр аяқта 10-нан аспайтын тіректері бар бут киіледі. 1988 жылдан бері Халықаралық Тейч федерациясы 9 Әлем кубогын ұйымдастырды. Әдетте, Австралия және Жаңа Зеландия қазіргі 11 бәсекелестік дивизионда чемпиондар мен күміс жүлдегерлер ретінде көш бастап келеді. Әр 4 жыл сайын турнирді қабылдау үшін мүше ел таңдалады. 2019 жылы Әлем кубогы Малайзияның Куала-Лумпур қаласында өтті, онда 28 ел қатысты. 2023 жылғы FIT Әлем кубогының ұйымдастырушысы әлі жарияланбады.

Ережелердің өзгеруі

Регбидің ең танымал, кодификацияланған түрі регби лигасынан туындаған және екі командадан, әрқайсысында алты ойыншыдан тұрады. Халықаралық Тейісу Федерациясының (FIT) басшылығымен ойналатын бұл ойын ресми түрде «Тейісу» деп аталады, ал Австралияда, көбінесе Оңтүстік Африкада «алтылық» немесе «алтыдан» деп те аталады. FIT ережелері FIT санкциялаған жарыстарда да, бейресми тейісу регби ойындарында да ең көп қолданылатын ережелерге айналды. Оңтүстік Африкадағы «бір сенсорлық» деп белгіленген FIT ережелерінің нұсқасы, лигадан алынған ойындағы алты емес, бір сенсорлықтан кейін допты иеленуді өзгертеді. Лига тегі – регби лигасының жартылай контактілі түрі. Бұл бастапқыда Ирландияда регби лигасына жаңа келген ойыншыларды допты ойынға қосуға, белгілі бір сызыққа шегінуге және допты ұстап тұрып, жоғары денемен тақымдауға үйрету үшін жаттығу құралы ретінде пайдаланылды. 2008 жылы Корк университетінде ресми түрде кодификацияланды, допты ұстаған ойыншыларға қарсыластарын ұстап тұруға, ал қарсыластарға допқа тию үшін допты ұстаған ойыншыны ұстауға рұқсат береді. Допқа тию тақымдауды білдіреді.

Тейісу регбидің басқа да түрлері толық кодификацияланбаған. Мысалы, фитнес пен дағдыларды жаттықтыру үшін және жарақат алу қаупін азайту үшін регби ойыншылары кейде өзгертілген регби ережелеріне негізделген тейісу регбиін ойнайды. Көбінесе қолданылатын нұсқаның бірі – әділ тию белден төмен болуы керек, немесе екі қолмен жасалуы керек, ал соққы жасауға ынталандыру үшін ойыншыға тиген кезде кішкентай, контактісіз соққы жасалуы мүмкін. «Тиген» ойыншы тақымдалғандай жерге құлауы керек, содан кейін шабуылдаушы команданың екі ойыншысы үш секунд ішінде допты ұстап тұру үшін оның үстінен «соққы жасауы» керек. Содан кейін жартылай допты алып, ойын жалғасады. Тейісу регби көбінесе бейресми түрде ойналады, футбол немесе баскетбол сияқты. Тақымдаулар тиюлермен алмастырылғаннан басқа, екі регби кодексінің ережелері де жеңілдетіледі, скрамдар, соққылар, маулдар, сызықтық ойындар және тепкілер сияқты элементтер алынып тасталады. АҚШ-та тейісу регби әдетте 1967 жылға дейінгі регби лигасының ережелеріне сәйкес, бірақ тепкілерсіз ойналады. Екі қолмен тигізілген ойыншылар допты жерге қоюы керек немесе «тақымдалған» жерде допты ойынға қосуы керек, ал қорғаныс командасы 5 ярд немесе метрге шегінуі керек. Көбінесе тақымдау саны болмайды, яғни қорғаныс допты алудың жалғыз жолы – шабуылдағы қателіктер арқылы. Шабуылдың ереже бұзушылығы (допты шекарадан шығару, соққы немесе алға пасс) болған кезде қорғаныс ереже бұзушылық орнында соққы алады. Командалар әрбір ұпайдан кейін жақтарын ауыстырады, ал ұпай жинаған команда ортасынан бастайды. 2003/2004 жылға дейін Англияның RFU өзінің кіші жастағы даму бағдарламасында «Регби континуумының үш сатысы» атты бағдарламасында сегіз жасқа дейінгі жарыста контактісіз/тейісу регбиін ойнауға ынталандырды, бірақ қазір Mini Tag-ті насихаттайды.