Кіріспе

Орд өзені – Батыс Австралияның Кимберли аймағындағы өзен. Өзеннің су жиналатын алабы… Орд өзенінің суару жүйесі 20-шы ғасырда кезең-кезеңмен салынды. Австралиядағы көлемі бойынша ең үлкен жасанды көл – Аргайл көлі 1972 жылы аяқталды. Өзеннің төменгі ағысы Орд өзенінің тасқынды жазығы деп аталатын маңызды ылғалды жерді қолдайды, ол көптеген мангр ормандары, лагуналар, арналар, жазықтар және кең тасқынды жазықтарды қамтитын қорғалатын аймақ болып табылады. Бұл жерде мыңдаған жылдар бойы Миривунг және Гаджерронг халықтары тұрып келген, олар Орд өзенін Гуноноорранг деп біледі. 1959 жылдың 12 қазанындағы Surveyor General-ға жазылған хатында, Номенклатуралық кеңес комитетінің хатшысы Луиза Гардинер былай деп жазды: "Кунунурра" дегеніміз "Қара топырақ" деген мағынаны білдіреді. Бұл Орд өзенінің жергілікті атауы. Бұл, мүмкін, кез келген үлкен өзеннің жергілікті атауы болуы мүмкін, бірақ Мэри Дюрактың айтуынша, бұл сөз "Орд" өзеніне қатысты".

Ағылшынша атау

Ол өзінің ағылшынша атауын 1877 жылдан 1880 жылға дейін Батыс Австралияның губернаторы болған сэр Гарри Сент-Джордж Ордтың құрметіне 1879 жылғы 2 тамызда Александр Форрест берді. Форресттің күнделігінде былай делінген:

Біз телеграф желісінен әлі 300 миль қашықтықтамыз, әрі алда қандай қиындықтар күтіп тұрғанын әзірге біле алмаймыз, сондықтан мен жолыма жалғастыруға міндеттімін. Бірақ осы әсем өзеннің сағасын таба алмайтыныма ешкім мендей өкіне қоймас, егер оның барлық сулары Батыс Австралия аумағында болса. Осы экспедицияға үлкен қызығушылық танытқан Батыс Австралияның губернаторының құрметіне осы өзенге Орд деп ат қойдым. F158 деп белгіленген ағаш. 1935 және 1942 жылдар аралығында Кимберли мал шаруашылығы құрғақшылықтан зардап шекті, бұл Орд жобасының негізгі себебі болды. 1937 жылы Орд өзенінде бөгет салу арқылы мал шаруашылығын қолдауға болатынына назар аударылды.

Кимберли ғылыми-зерттеу станциясының құрылуы

Комонвелл үкіметінің араласуына және CSIR мен Батыс Австралия Ауыл шаруашылығы департаментінің бірлескен нысанын құруға тағы екі жыл уақыт кетті. Карлтон Рич, Орд өзенінің тәжірибелік станциясы өзеннің аллювийлік топырағынан (қызыл топырақтан) тұрғандықтан және тексерілген ауыл шаруашылығы жерлерінің көп бөлігі "Кунунурра балшығынан" (Антрим жазығының жанартауынан эрозияланған қара топырақтан) болғандықтан, ол өзен бойымен төменге, жаңа орынға көшірілді және 1946 жылы жаңа Кимберли ғылыми-зерттеу станциясы (KRS) құрылды.

Плотина құрылысын ақтау

1951 жылы КРС қадағалау комитеті (КРСК) қант пен күріштің бөгет салуды негіздеуге болатын екі ақшалық дақыл екенін көрсетті. 1946 жыл мен 1959 жыл аралығындағы 13 жылда КРС-да түрлі ауыл шаруашылығы тәжірибелері жүргізілді, ал 1959 жылдың сәуірінде КРССК тәжірибелік шаруашылық құруды ұсынды. 1959 жылдың тамызында Ұлт Достастығы үкіметі Батыс Австралия үкіметіне 5 миллион фунт стерлинг көмек берді, оның көп бөлігі Орд өзені жобасына бағытталды.

Бірінші бөгет Орд өзенінің бұрылыс бөгеті

Орд өзенінің бұрылыс бөгетінің құрылысы 1960 жылдың соңында басталды және 1963 жылдың шілдесінде сол кездегі премьер-министр Роберт Мензис тарапынан ресми түрде ашылды. Орд өзенінің бұрылыс бөгеті Кунунура көлін сақтап тұрады, ол гравитациялық күш арқылы негізгі арна (M1C1) бойынша Орд өзенінің суару аймағын сумен қамтамасыз етеді. Суретте негізгі арна көрініп тұр, ал фонда Кунунура көлі және Орд өзені (бұрынғы Карлтон Рич суқоймасы, Орд өзені) орналасқан.

Орд өзенінің пилоттық фермасы

ОРИА-ның коммерциялық мүмкіндігін тексеру үшін Батыс Аустралия үкіметі "Солтүстік даму (Орд өзені)" заңы деп аталатын парламент актісін қабылдады және 1960 жылдың қазан айында "Солтүстік даму", "Орд өзені" компаниясымен алғашқы "тәжірибелік шаруашылықты" құру және басқару туралы келісімді бекітті. Бұл жоба Батыс Аустралия үкіметінің қолдауымен іске асырылды, бірақ коммерциялық егін шаруашылығы ретінде жүргізілуі тиіс еді. 1960 жылдың қарашасына дейін алғашқы учаске тізбектеліп өңделді және тазартылды, жаңа тәжірибелік шаруашылыққа егілген алғашқы коммерциялық күрішті суару үшін арна мен сорғылар орнатылды. Бұл Орд өзенінің бұрылыс тоғаны мен негізгі арнасы салынысынан шамамен үш жыл бұрын болды, сондықтан тәжірибелік шаруашылық Карлтон Рич суқоймасынан су сору арқылы суаруға ие болды.

Кәсіптік суландыру шаруашылығы

Жобаның 1-ші кезеңінде коммерциялық шаруашылықтарға арналған жерлер кезең-кезеңмен бөлінді, фермерлердің алғашқы тобы 1962 жылы келді, ал соңғы бөліністер 1966 жылы аяқталды. 30 шаруашылық негізінен мақта өндірді, бірақ зиянкестердің проблемасы көп ұзамай байқалды. 1970 жылдардың басында егістерге көп мөлшерде пестицидтер қолданылды. Басты зиянкес – Helicoverpa armigera қаусырмасы, ол пестицидтерге төзімділік танытты. Нәтижесіндегі төмен өнім және әлемдік мақта бағасының құлауы аймақтағы коммерциялық мақта өнеркәсібінің тоқтатылуына әкелді. Орд өзенінің басты бөгеті, жергілікті тұрғындар "Жоғарғы бөгет" деп атайды, Орд өзенінің суын Аргайл көлінде сақтайды. Орд жобасы Австралияның ең ірі бөгет-қоймасы болып табылатын Аргайл көлін жасады, оның ауданы .

Суландыру жүйесінің экономикалық құндылығы туралы даулы пікірлер

2010 жылдың ортасына дейін осы схема туралы көптеген есептер оның экономикалық пайдасының болмауына сын көтерді. 2013 жылы Wilderness Society ұйымы Ord Irrigation Scheme жобасына жұмсалған 1,45 миллиард доллардың әр долларына 17 центтік кіріс әкелгенін бағалады. 2016 жылы Батыс Австралияның бас аудиторы: «Бұл 529 миллион долларлық инвестицияны іске асыру шешімін негіздеген тұрақты әлеуметтік және экономикалық пайдалар іске асырылмады. Оларды қадағалап, бағалау жоспары да жоқ» деп хабарлады. Австралия институты: «Суармалы ауыл шаруашылығы сияқты капиталды көп қажет ететін салаларды субсидиялау арқылы Австралияның солтүстігін дамытуға жасалған әрекеттердің ұзақ және сәтсіз тарихы бар. Мысалы, Орд өзені жобасы, ондаған жылдар бойы 2 миллиард доллар жұмсалғанға қарамастан, қазіргі уақытта бар болғаны 260 жұмыс орнын қамтамасыз етеді» деді. 2010 жылдың екінші жартысында жаңа егістер егіліп, Оңтүстік-Шығыс Австралия және Азиядағы жаңа жеміс нарықтары экономикалық тұрғыдан табысты пайдаланыла бастады. 2010 жылдың соңында Қытайдағы экспорттық нарықтардың ашылуы Ord схемасына қаржылық тұрақтылыққа қол жеткізуге мүмкіндік берді.

Орд өзенінің суармалы аймағы бүгінгі күні

Орд өзенінің бөгеттері 143 мың гектардан астам жерді суаруға қажетті сумен қамтамасыз етеді, және суару схемасын кеңейту жұмыстары жалғасуда, бұл тағы да 75 мың гектарға су жеткізуге мүмкіндік береді. Орд өзенінің негізгі бөгеті сонымен қатар Кунунура жергілікті қауымдастығы үшін электр энергиясын өндіреді. 2009 жылға қарай Орд су бассейнінде 60-тан астам түрлі дақылдар өсірілді. 2007 жылы Орд қант зауыты жабылғанға дейін аумақтың үштен бір бөлігі қант қамысын өсіруге пайдаланылды. 2012 жылы суармалы егіншілік үшін 2-ші кезеңдегі Гумиг жерлерінің тағы да 13 мың гектары босатуға рұқсат берілді, ал сол жылы Батыс Австралия Ауыл шаруашылығы департаменті Орд өзенінің суару аймағының жанындағы Кунунурадағы Кокату құмдарының (қызыл сазды құмдар) топырағы мен суын зерттеді. Бұл зерттеулер Карлтон-Хилл станциясындағы Кокату құмдарының шамамен 10 мың гектары мен Паго құмдарының 5 мың гектары жем-шөп немесе көп жылдық дақылдарға жарамды екенін анықтады. Кокату құмдарының жоғары әлеуеті бар, себебі олар жақсы дренаждалған және жауын-шашын маусымында ауыл шаруашылығын қолдауға қабілетті. "Азық-түлік үшін су" мемлекеттік бағдарламасы аясында Ауыл шаруашылығы департаменті Кунунураның солтүстігіндегі қосымша 15 мың гектар Кокату топырағын кеңейту мүмкіндігін зерттеді. 2009 жылы Радд үкіметі мен Колин Барнетт аймақтың даму жоспарын жариялады. Жоспарда қоғамдық және инфрақұрылымдық дамуға, соның ішінде Кунунура әуежайы мен Уиндхэм портын жаңартуға баса назар аударылды.

Электр энергиясын өндіру

Орд өзенінің бөгеті – Батыс Австралияның Шығыс Кимберли аймағындағы жеке қаржыландырылатын, меншікке алынған және басқарылатын электр жүйесі. Ол Аргил көліндегі 36 МВт қуаттылығы бар жаңа гидроэлектр стансасынан тұрады, ол ұзын 132 кВ электр беру желілері арқылы Аргил алмастыру кенішіндегі және Кунунура қаласындағы дизельдік электр стансаларымен байланыстырылған. Қазіргі уақытта бұл жоба Snowy Mountains жобасының өндіретін қуатының тек 1% ғана құрайды. Электр стансасы 1995-1996 жылдары салынған. Дегенмен, аймақтағы жер асты суларының көтерілуіне байланысты тұздылық және эрозия мәселелері күрделеніп барады. Гидролог Тони Смит тұздылық мәселелерін шешу үшін жер асты суларын дренаждау жүйесін пайдалануды ұсынды. Бұл жер Орд суару аймағының маңызды құс аймағының (IBA) бөлігі болып табылады, BirdLife International ұйымы оны жабайы құстар, әсіресе эстрильдидтер тұқымдас құстар үшін маңыздылығына байланысты осылай атады.

Логистика

Өнімнің көп бөлігі Оңтүстік-Шығыс Азияға экспортталады. 1990 жылдардың соңынан бастап 2007 жылдың соңына дейін ОРИА-да өндірілген қант Виндхэмға жүк көлігімен тасылып, содан кейін Индонезияның Сурабая қаласындағы корейлік меншіктегі азық-түлік өндіріс орнына экспортталды. Жеміс-жидектер мен көкөністер ішкі нарыққа сатылады және барлық астана қалаларына жүк көлігімен жеткізіледі. ОРИА әлемдегі ең ірі коммерциялық үнді сандал ағашы плантацияларына да үй иесі.

Жалпы сілтемелер

Орд даму кеңесі. Конференция (1991: Кунунура, В. А.) 50 жыл Орд суару: шолу және болашақ перспективалар: конференция материалдары, Кунунура, Батыс Австралия, 1991 жылдың 1-3 қарашасы / Солтүстік-Батыс ауыл шаруашылығы, су ресурстары министрі және Орд даму кеңесінің демеушілігімен. Кунунура: Орд даму кеңесі, 1991.