Кіріспе
АҚШ президенті Гарри Трумэн 1949 жылы құрған шетелдік көмек бағдарламасы.
«Төрт нүктелік бағдарлама» – АҚШ президенті Гарри С. Трумэн 1949 жылғы 20 қаңтардағы инаугурациялық сөзінде жариялаған «дамитын елдерге» арналған техникалық көмек бағдарламасы. Ол баяндамада айтылған төртінші сыртқы саяси мақсаты болғандықтан осылай аталды.
Өмірбаян
1947 жылы АҚШ өзінің КСРО-мен суық соғыс күресінде тап болды. Ақ үйдің көмекшілері Кларк Клиффорд пен Джордж Элси және Мемлекеттік департаменттің қызметкері Бен Харди бастама көтеріп, Трумэн әкімшілігі дамытылып келе жатқан әлемнің «жүректерін жеңіп алу» мақсатымен техникалық көмек бағдарламасын құру идеясын ұсынды. Бұған себеп, Таяу Шығыс, Латын Америкасы, Азия және Африка елдері АҚШ-тың Еуропаға көрсеткен көмегіне басымдық беріліп жатқанына наразылық білдіргені болды.
By sharing American know how in various fields, especially agriculture, industry and health, officials could help "third world" nations—i. e., those not aligned with NATO nor the Soviets—on the development path, raise the standard of living, and show that democracy and capitalism could provide for the welfare of the individual. In his inauguration speech on January 20, 1949, President Truman stated the fourth objective of his foreign policy as follows:
"we must embark on a bold new program for making the benefits of our scientific advances and industrial progress available for the improvement and growth of underdeveloped areas. More than half the people of the world are living in conditions approaching misery. Their food is inadequate. They are victims of disease. Their economic life is primitive and stagnant. Their poverty is a handicap and a threat both to them and to more prosperous areas. For the first time in history, humanity possesses the knowledge and skill to relieve suffering of these people. The United States is pre eminent among nations in the development of industrial and scientific techniques. The material resources which we can afford to use for assistance of other peoples are limited. But our imponderable resources in technical knowledge are constantly growing and are inexhaustible"
Truman denied that this was a colonial venture to dominate other countries. Rather, he insisted, "The old imperialism—exploitation for foreign profit—has no place in our plans. What we envisage is a program of development based on the concepts of democratic fair dealing. All countries, including our own, will greatly benefit from a constructive program for the better use of the world’s human and natural resources." This was not a call for economic aid—on the order of the Marshall Plan, but for the US to share its "know how" and help nations develop with technical assistance. There was bipartisan support, led by Republican Congressman Christian A. Herter of Massachusetts. Point Four was the first global U. S. foreign aid program, yet it drew some inspiration from the nation's wartime Office of the Coordinator of Inter American Affairs (OCIAA), which extended technical assistance to Latin American countries. Nelson Rockefeller, the administrator of the OCIAA, strongly supported the establishment of Point Four in congressional hearings. According to the US Secretary of State Dean Acheson, it was the initiative of the then legal counsel to the president Clark Clifford, who suggested to president Truman to initiate an assistance on a worldwide basis, and to include the issue in his inaugural address. According to Robert Schlesinger's book, White House Ghosts, it was Chief Public Affairs Officer Benjamin H. Hardy who first came up with the concept. After the suggestion was as good as lost in the foggy miasma of the State Department's bureaucracy, Hardy decided to bring the idea to the attention of Truman aide, George Elsey. Elsey and Clifford went on to herald the abstraction into policy. Hardy eventually left the Department of State and became the new Technical Cooperation Administration's Chief Information Officer.
Америкалық тәжірибенің түрлі салалардағы, әсіресе ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп және денсаулық сақтау салаларындағы білімін бөлісу арқылы, шенеуніктер «үшінші әлем» елдеріне – яғни, НАТО-ға да, Кеңес Одағына да жатпайтын елдерге – даму жолында көмектесе алатын, тұрмыс деңгейін көтере алатын және демократия мен капитализм жеке адамның әл-ауқатын қамтамасыз ете алатынын көрсете алатын еді. Президент Трумэн 1949 жылғы 20 қаңтардағы инаугурациялық сөзінде сыртқы саясатының төртінші мақсатын былай деп атап өтті: «Біз ғылыми жетістіктеріміз бен өнеркәсіптік прогресіміздің артықшылықтарын нашар дамыған аймақтардың жақсаруы мен өсуі үшін қол жеткізуге батыл жаңа бағдарламаға кірісуіміз керек. Әлем халқының жартысынан астамы апатқа жақын жағдайда өмір сүруде. Олардың тағамы жеткіліксіз, аурудың құрбаны болып табылады. Олардың экономикалық өмірі примитивті және тоқырауға ұшыраған. Олардың кедейлігі олардың өзіне де, гүлденген аймақтарға да қауіпті. Тарихымызда алғаш рет адамзат осы адамдардың азабын жеңілдету үшін білім мен дағдыға ие болды. Америка Құрама Штаттары өнеркәсіптік және ғылыми техниканы дамытуда көш бастап тұр. Басқа халықтарға көмек көрсету үшін қолдана алатын материалдық ресурстарымыз шектеулі. Бірақ техникалық біліміміздегі өлшеусіз ресурстарымыз үнемі өсіп келеді және олар шексіз». Трумэн бұл басқа елдерді басып алуға бағытталған отаршылдық әрекет емес екенін мәлімдеді. Ол: «Ескі империализм – шетелдік пайда үшін пайдалану – біздің жоспарларымызда орын жоқ. Біз демократиялық әділдік принциптеріне негізделген даму бағдарламасын көздейміз. Барлық елдер, соның ішінде біздің еліміз де, әлемдегі адам және табиғи ресурстарды жақсы пайдалану үшін конструктивті бағдарламадан үлкен пайда көреді» деді. Бұл Маршалл жоспары сияқты экономикалық көмекке шақыру емес, АҚШ-тың «білімімен» бөлісуі және елдердің техникалық көмекпен дамуына көмектесуі еді. Бұл бастамаға екі партиялық қолдау көрсетілді, оны Массачусетс штатынан шыққан республикашыл конгрессмен Кристиан А. Гертер басқарды. Point Four – АҚШ-тың алғашқы жаһандық сыртқы көмек бағдарламасы болды, бірақ ол Латын Америкасы елдеріне техникалық көмек көрсеткен соғыс кезеңіндегі Америкааралық істерді үйлестіруші кеңсесінен (OCIAA) шабыт алды. OCIAA-ның әкімшісі Нельсон Рокфеллер Конгресс отырыстарында Point Four құруды қатты қолдады. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Дин Эчесонның айтуынша, бұл бастама президенттің сол кездегі заң кеңесшісі Кларк Клиффордқа тиесілі, ол президент Трумэнге бүкіл әлем бойынша көмек көрсетуді бастауды және осы мәселені өзінің инаугурациялық сөзіне қосуды ұсынған. Роберт Шлезингердің «Ақ үйдің жұлдыздары» атты кітабында бұл тұжырымдаманы алғаш рет Бас қоғамдық қатынастар офицері Бенджамин Х. Харди ұсынғандығы айтылады. Ұсыныс Мемлекеттік департамент бюрократиясының тұмандылығында жоғалып кеткендей болған соң, Харди бұл идеяны Трумэннің көмекшісі Джордж Элсиге жеткізуді шешті. Элси мен Клиффорд абстракцияны саясатқа айналдырды. Харди кейін Мемлекеттік департаменттен кетіп, жаңа Техникалық ынтымақтастық басқармасының Бас ақпараттық қызметкері болды.
By sharing American know how in various fields, especially agriculture, industry and health, officials could help "third world" nations—i. e., those not aligned with NATO nor the Soviets—on the development path, raise the standard of living, and show that democracy and capitalism could provide for the welfare of the individual. In his inauguration speech on January 20, 1949, President Truman stated the fourth objective of his foreign policy as follows:
"we must embark on a bold new program for making the benefits of our scientific advances and industrial progress available for the improvement and growth of underdeveloped areas. More than half the people of the world are living in conditions approaching misery. Their food is inadequate. They are victims of disease. Their economic life is primitive and stagnant. Their poverty is a handicap and a threat both to them and to more prosperous areas. For the first time in history, humanity possesses the knowledge and skill to relieve suffering of these people. The United States is pre eminent among nations in the development of industrial and scientific techniques. The material resources which we can afford to use for assistance of other peoples are limited. But our imponderable resources in technical knowledge are constantly growing and are inexhaustible"
Truman denied that this was a colonial venture to dominate other countries. Rather, he insisted, "The old imperialism—exploitation for foreign profit—has no place in our plans. What we envisage is a program of development based on the concepts of democratic fair dealing. All countries, including our own, will greatly benefit from a constructive program for the better use of the world’s human and natural resources." This was not a call for economic aid—on the order of the Marshall Plan, but for the US to share its "know how" and help nations develop with technical assistance. There was bipartisan support, led by Republican Congressman Christian A. Herter of Massachusetts. Point Four was the first global U. S. foreign aid program, yet it drew some inspiration from the nation's wartime Office of the Coordinator of Inter American Affairs (OCIAA), which extended technical assistance to Latin American countries. Nelson Rockefeller, the administrator of the OCIAA, strongly supported the establishment of Point Four in congressional hearings. According to the US Secretary of State Dean Acheson, it was the initiative of the then legal counsel to the president Clark Clifford, who suggested to president Truman to initiate an assistance on a worldwide basis, and to include the issue in his inaugural address. According to Robert Schlesinger's book, White House Ghosts, it was Chief Public Affairs Officer Benjamin H. Hardy who first came up with the concept. After the suggestion was as good as lost in the foggy miasma of the State Department's bureaucracy, Hardy decided to bring the idea to the attention of Truman aide, George Elsey. Elsey and Clifford went on to herald the abstraction into policy. Hardy eventually left the Department of State and became the new Technical Cooperation Administration's Chief Information Officer.
Іске асыру
Бағдарламаны іске асыру үшін 1949 жылдың 9 ақпанында Мемлекеттік департаменттің құрамында Сэмюэл Хейз төрағалық ететін Техникалық көмек тобы деп аталған жаңа комитет құрылды. Бағдарлама 1950 жылдың 5 маусымында Конгресс бекіткен Шетелдік экономикалық көмек туралы заңда мақұлданды, ол 1950/51 қаржы жылына бағдарламаға 25 000 000 АҚШ долларын бөлуді қарастырды. Жаңа бағдарламаны сипаттап, Трумэн мынадай мәлімдеме жасады: «Коммунистік пропаганда еркін елдердің жер бетіндегі дамытпаған аймақтардағы миллиондаған адамдарға лайықты тұрмыс деңгейін қамтамасыз ете алмайтынын алға тартады. "Төртінші нүкте" бағдарламасы осы айыптаманың толық жалған екенін көрсетудің маңызды жолдарының бірі болады». 1950 жылдың 27 қазанында Конгресс мақұлдағаннан кейін, "Төртінші нүкте" бағдарламасын жүзеге асыру үшін Мемлекеттік департаментте Техникалық ынтымақтастық басқармасы (ТҚА) құрылды және OCIAA жаңа ұйымның құрамына енді. Генри Г. Беннетт 1950 жылдан 1951 жылға дейін ТҚА-ның алғашқы әкімшісі болды. Бағдарлама АҚШ үкіметімен екіжақты келісімдер жасасқан елдермен іске асырылды, ал ТҚА осы елдерде ауыл шаруашылығы өнімділігін арттыру және жалпы экономиканы жақсартуға бағытталған іс-шараларды ұйымдастырды. 1950 жылдың 19 қазанында Иран үкіметі алғашқы болып келісімге келді. "Төртінші нүкте" бағдарламасы басқа бағдарламалардан өзгешелігі, ол нақты бір аймақпен шектелмеді; ол Пәкістан, Израиль және Иордания сияқты елдерге де таратылды. Бейрут американдық университеті (BAU) де өз қызметін кеңейту үшін "Төртінші нүкте" бағдарламасынан қаржыландыру алды. Үндістан кең ауқымды техникалық көмек алған алғашқы елдердің бірі болды. 1950-1951 жылдары Үндістанда пенициллин плантациясы құрылды, мектептер мен медициналық зерттеу орталықтарының саны артты, сондай-ақ бөгеттер салынды. Экономикалық көмекке қоса, Үндістан демократиялық үкіметті сақтауға келісті. АҚШ ресми тұлғалары бұл Үндістанның Кеңес Одағы мен Қытаймен одақ құруына тосқауыл қояды деп үміттенеді. Республикалық президент Дуайт Д. Эйзенхауэр "Төртінші нүкте" атауын алып тастап, оны жай ғана "техникалық көмек бағдарламасы" деп атауды ұсынды және ТҚА-ны Шетелдік операциялар басқармасына қайта ұйымдастырды; оның ізбасарлары Халықаралық ынтымақтастық басқармасы және қазіргі Халықаралық даму агенттігі болып табылады.
Бағдарламаның мұрасы
"Төрт нүктелік бағдарлама" – әлеуметтік, экономикалық және саяси жағдайлары нашар дамыған елдерде жақсартуға бағытталған АҚШ-тың алғашқы жоспары. Ол АҚШ сыртқы саясаты аясында халықаралық даму саясатын маңызды орынға қойды.