Кіріспе

Hedenbergite, CaFeSi2O6, – моноклиндық кристалдық жүйеге ие пироксин тобының темірге бай ұшы. Бұл минерал таза күйде өте сирек кездеседі және көбінесе зертханада синтезделеді. Ол 1819 жылы минералды алғаш рет анықтаған М. А. Людвиг Геденбергтің құрметіне аталған. Темірге бай контактты метаморфтық жыныстар – геденбергит кездесетін негізгі геологиялық орта. Бұл минералдың ерекшелігі – оны хондриттер мен скарндарда (кальций-силикатты метаморфтық жыныстарда) табуға болады. Пироксин отбасының мүшесі болғандықтан, геденбергит жалпы геологиялық процестердегі маңыздылығына байланысты зор қызығушылық тудырады.

Қасиеттері

Геденбергитте бірқатар ерекше қасиеттері бар. Оның қаттылығы әдетте 5-тен 6-ға дейін, екі жарық жазықтығы және қабықты тәрізді сынығы болады. Түсі қара, көкшіл қарадан алып қоңырға дейін өзгереді және шайырлы жылтырға ие. Геденбергит – диопсид пен аугиттен тұратын пироксин қатты ерітінді тізбегінің бір бөлігі, және ол темірге бай ұш мүшесі болып табылады. Геденбергиттің табылуын анықтаудың ең сенімді белгілерінің бірі – моноклиндық кристалл жүйесіне ие сәулеленген призмалар. Геденбергит көбінесе метаморфтық тау жыныстарында кездеседі.

Құрамы мен құрылымы

Пироксен төртбұрышы диопсид, хеденбергит, энстатит, ферросилит сияқты магмалық жыныстарда кездесетін әртүрлі пироксендердің құрамын оңай тіркейді. Геденбергит дерлік ешқашан жеке кездеспейді. Жоғарыда келтірілген химиялық формулалардан құрамындағы кальций, магний және темір арасындағы негізгі айырмашылықтарды көреміз. Д. Х. Линдсли мен Дж. Л. Муноз (1969) қандай температура мен қысым комбинациясы белгілі бір минералдардың қосылуына себеп болатынын анықтау үшін осындай тәжірибе жасады. Олардың тәжірибесінде 1000 градус температурада және 2 килобардан төмен қысымда тұрақты құрам геденбергит, оливин және кварцтың қоспасынан тұрады. Қысым 20 килобарға жеткенде, құрам клинопироксендерге қарай өзгереді, онда геденбергит болса, оның мөлшері өте аз болады. 750 градус Цельсий температурасында құрам геденбергит пен оливин және кварцтан ферросилитке, геденбергит мөлшері артып ауысады. Егер осы екі деректер жиынтығын біріктірсек, геденбергиттің тұрақтылығы қысымға қарағанда температураға көбірек тәуелді екенін байқаймыз.

Химиялық құрамның икемділікке әсері

Пироксендер мантияда және өтпелі аймақтарда жүретін геологиялық процестер үшін маңызды. Бір кристалл С осіне қарай бағытталған, ал екіншісі С осіне перпендикуляр. Полиэдрдің серпімді күші орталық орындағы катионмен анықталады. Кимура және Икеда (1995) сондай-ақ хеденбергит пайда болуының себебі плагиоклаздардың содалит пен нефелинге ыдырауы кезінде CaO және SiO2 сіңірілуі, сондай-ақ кондрлердің аналық денеге қосылуы алдында сілтілік кальций алмасуы болуы мүмкін екенін ұсынады.

Қаңқаларда кездеседі

Геденбергитті скарндарда кездестіруге болады. Скарн – гидротермальдық факторлардың әсерінен бастапқы минералдардың химиялық құрамының өзгеруі нәтижесінде пайда болатын метаморфты тау жынысы. Олар жақын орналасқан литологиялар арасындағы ірі химиялық реакциялардың нәтижесінде қалыптасады. Британдық Колумбияның оңтүстігіндегі Хедли аймағындағы «Никельді пластина» алтын скарн кен орны геденбергит пироксенімен ерекшеленеді.