Кіріспе
Гюландит – цеолит тобының тектосиликатты минералдар сериясының атауы. 1997 жылға дейін гюландит минерал түрі ретінде танылған, бірақ 1997 жылы Халықаралық минералогиялық ассоциация жүргізген қайта жіктеу оны сериялық атауға өзгертті, ал минерал түрлерінің атаулары: Heulandite Ca, Heulandite Na, Heulandite K, Heulandite Sr, Heulandite Ba (2002 жылы сипатталған). Гюландит Ca, олардың ішіндегі ең көп таралғаны, сулы кальций және алюминий силикаты, |(Ca,Na) {2–3}Al3(Al,Si)2Si13O36*12H2O|. Көбінесе шамалы мөлшерде натрий мен калий кездеседі, олар кальцийдің бір бөлігін алмастырады. Стронций гюландит Sr түрінде кальцийді алмастырады. Тиісті түр атауы басым элементке байланысты. Түрлерді көзге қарап ажырату мүмкін емес, ал сынақтар жүргізілмеген жағдайда сериялық атау қолданыла береді.
Heulandite Ca
Heulandite Na
Heulandite K
Heulandite Sr
Heulandite Ba (described in 2002). Heulandite Ca, the most common of these, is a hydrous calcium and aluminium silicate, |(Ca,Na) {2–3}Al3(Al,Si)2Si13O36*12H2O|. Small amounts of sodium and potassium are usually present replacing part of the calcium. Strontium replaces calcium in the heulandite Sr variety. The appropriate species name depends on the dominant element. The species are visually indistinguishable, and the series name heulandite is still used whenever testing has not been performed.
Кристаллография және қасиеттері
Кристалдар моноклинды болып келеді. Олар ерекше қабір тәрізді пішіндес болуы мүмкін, бірақ қарапайым ромбтық призмалар түрінде де кездеседі. Көбінесе, ұсақ кристалдардан қабықша пайда болады, онда ромбтардың ұштары ғана көрінеді, бұл кристалдарды үшбұрыш тәрізді етіп көрсетеді. Олардың симметрия жазықтығына параллель мінсіз жарылу қасиеті бар, онда жылтыр айқын іріс тәрізді; басқа жақтарында жылтыр шыны тәрізді болады. Минерал әдетте түссіз немесе ақ, бірақ целадонит қоспаларынан туындаған қызғылт сары, қоңыр, сары, қызыл кірпіш түсі немесе жасыл болуы мүмкін. Ол мөлдірден ақшылға дейін өзгереді. Брюстерит – стронций және барий цеолиті, геуландитпен изоморфты. Моос шкаласы бойынша қаттылығы 3–4, ал меншікті салмағы 2,2. Геуландит стильбит минералына ұқсас. Дегенмен, екі минералды геуландиттегі оптикалық осьтердің өткір оң бисектрисі жарылуға перпендикуляр шығатындығы арқасында оңай ажыратуға болады.
Ашылуы және пайда болуы
Геуландитті алғаш рет 1818 жылы Август Брайтаупт стильбиттен бөліп шығарды және оны "эузеолит" деп атады (мағынасы – әдемі цеолит); тәуелсіз түрде, 1822 жылы Х. Дж. Брук та сол нәтижеге келді, минерал коллекционері Джон Генри Хеуландтың (1778–1856) құрметіне геуландит деп атады. Геуландит базальттық вулканизм жыныстарының амигдалалы қуыстарында, стильбит және басқа цеолиттермен бірге, сондай-ақ кейде гнейстер мен гидротермальдық тамырларда кездеседі. Ол шамамен 0,9°C-тан төмен температурада түзіледі, сондықтан шөгінді жыныстарда оның болуы олардың беткей диагенезге ұшырағанын көрсетеді. Жақсы үлгілер Исландиядағы Дюпивогур маңындағы Berufjörður базальттарында, Фарер аралдарында және Махараштра штатының Мумбаи маңындағы Сахадри тауларының Декан тұзақтарында табылған. Кирпіш қызыл түсті кристалдар Стирлингширдегі Campsie Fells және Трентинодағы Fassa аңғарынан алынған. Beaumontite деп аталатын түрі Мэриленд штатының Балтимор қаласының жанындағы сиениттік шистада шағын сары кристалдар түрінде кездеседі.