Кіріспе

Қарашада өткен жергілікті билік сайлауынан басқа, Оңтүстік Австралия штатында 2006 жылдың 18 наурызында Оңтүстік Австралияның 51-ші Парламентіне мемлекеттік сайлау өтті. Сайлау мақсаты – Оңтүстік Австралия Мәжілісінің барлық депутаттарын және Оңтүстік Австралия Заң шығару кеңесінің 11 депутатын сайлау болатын. Сайлауды тәуелсіз Мемлекеттік сайлау комиссиясы өткізді. 47 орындық Оңтүстік Австралия Мәжілісіндегі еңбекші үкімет, екі партиялық жүйедегі дауыстардың 56,8 пайызын алып, 28 орын жеңіп алды және Либералдық партиядан 6 орынды иеленді. Либералдық партия тек 15 орынға дейін азайып, тарихындағы ең жаман нәтижені көрсетті. 22 орындық Оңтүстік Австралия Заң шығару кеңесінде 1985 жылғы сайлаудан бері билік тепе-теңдігін тәуелсіз депутаттар тобы (кроссбенч) ұстап тұр. Сайлауға жартысы сайланған орындардың арасында еңбекшілер либералдардың есебінен бір орын қосымша алды, Ник Ксенофон мен No Pokies күтпеген жерден бүкіл штат бойынша дауыстардың бестен бір бөлігін жеңіп алып, танымал болды, «Жасылдар» партиясы алғашқы орынды жеңіп алды, «Отбасы бірінші» партиясы екінші орынды жеңіп, екі орынға ие болды, ал демократтар партиясы тарихында алғаш рет орын жеңе алмады.

Парламент палатасы

2002 жылы сайланған және Ранн үкіметінің премьер-министрі Майк Ранн басқарған орталық-солшыл Австралия Еңбек партиясы, бұрынғы либералдық партияға тиесілі алты орынды жеңіп алды және штат бойынша екі партия арасындағы дауыс беруде 7,7 пайыздық өзгеріс болды. Нәтижесінде, партия бес орынға ие болды және 1985 жылғы сайлаудан бері бірінші Еңбек партиясының көпшілік үкіметі құрылды, ол 47 Ассамблея палатасының 28 орынын иеленді. Австралия Либералдық партиясының Оңтүстік Австралиялық бөлімшесі, оппозиция жетекшісі Роб Керин басшылығымен, бұрынғы тәуелсіз орынды қайтарып алды, бірақ басқа орындарды жоғалтты – нәтижесінде бес орынды жоғалтты. Либералдық партия 47 орынның тек 15-ін ғана сақтап қалды, бұл Оңтүстік Австралия сайлау тарихындағы либералдық партияның ең нашар нәтижесі болды. Тәуелсіз депутаттар Боб Сак және Рори Макьюэн қайта сайланды. 2002 жылы Еңбек партиясынан сайланған Крис Ханна тәуелсіз депутат ретінде қайта сайланды. Ұлттық партияның отырған мүшесі Карлен Мейвальд та қайта сайланды.

Заң шығарушы кеңес

22 мүшесі бар заң шығарушы кеңестің 11 мүшесі (жоғарғы палата) сайлауға түсті, екі үлкен партияның әрқайсысы 22 орынның сегізін жеңіп алды, соның ішінде Еңбек партиясы 11 орынның төртеуін, ал Либералдар үш орынды ұтып алды. "No Pokies" тәуелсіз саяхатшысы Ник Ксенофон 20,5 пайыз дауыс жинады, бұл тәуелсіз немесе ұсақ партия үшін беспрецедентті нәтиже болды, нәтижесінде Ксенофон мен оның серігі Энн Брессингтон сайланды. Ксенофонның үшінші серігі Джон Дарли кейін Ксенофонның отставкасынан босаған орынға тағайындалды. "Отбасы бірінші" партиясы тағы бір мүшесін сайлады. Демократтардың дауысы құлдырады, ешқандай үміткер сайланбады, нәтижесінде жоғарғы палатада бір ғана мүшесі қалды. Оңтүстік Австралияның "Жасылдар" партиясы алғаш рет орын жеңіп алды.

Басшылықтағы өзгерістер

Сайлау қорытындысы бойынша Дэвенпорт округінен сайланған Иэн Эванс Роб Кериннен кейін Либералдық партияның төрағасы, сондай-ақ Оппозиция жетекшісі болды.

Австралия еңбек партиясы

Австралияның Еңбек партиясы – 1891 жылы құрылған Австралияның ең көне саяси партиясы. Бұл орталық-солшыл социал-демократиялық партия, ол ресми түрде кәсіби одақтармен байланысты жұмысшы қозғалысына мүше. Штат деңгейінде Австралияның Еңбек партиясының Оңтүстік Австралия филиалы 2002 жылғы сайлаудан бері үкіметте, ал 1993 жылдан 2002 жылға дейін оппозицияда болды. Соңғы өткен сайлаулардан тоғыз сайлауда Еңбек партия жеңіске жетті. Оңтүстік Австралиядағы Еңбек партиясының ең белгілі премьер-министрлері: 1900 жылдары Томас Прайс, 1970 жылдары реформатор Дон Данстан, 1980 жылдары Джон Бэннон және фракциялық топтарға жатпайтын, тәжірибелі саясаткер Майк Ранн. Партияның төрағасының орынбасары, сол арқылы Премьер-министрдің орынбасары – Кевин Фоули.

Австралияның либералды партиясы

Австралия Либералдық партиясының Оңтүстік Австралия бөлімшесі – бизнеске тығыз байланысы бар және еркін нарықты жақтаушы, оңшыл консервативті-либералдық партия. Көбінесе әлеуметтік консервативтік партия болғанымен, «ылғалды», «орташа» немесе «кіші либералды» деп аталатын, әлеуметтік либералдық қанаты да бар. Бұл қанат 1975 жылғы сайлауға Стил Холл басшылығымен жеке партия ретінде қатысқан, бірақ қысқа ғұмырлы болған Либералдық қозғалыспен ерекшеленеді. Штаттық деңгейде 1973 жылы Австралия Либералдық партиясының Оңтүстік Австралия бөлімшесі Либералдық және Ауылдық лигадан (LCL) құрылды. Ал LCL 1932 жылы Либералдық федерация мен Ауылдық партияның бірігуі нәтижесінде пайда болған. 2006 жылғы сайлаудағы штаттық оппозиция жетекшісі Роб Керин фракциялық тартыстардан мүлдем алшақ тұрған деп есептелді.

Ұлттық компаниялар

The Nationals SA – консервативті Австралия Ұлттық партиясының (бұрынғы Country Party) бөлімшесі. Алғаш рет 1965 жылғы сайлауға қатысқан, олар тек екі орынды иеленді: Флиндерс (1973–1993) және Шаффи (1997–2010). Бұрынғы мүше Карлин Мейвальд, Шаффи округіндегі Риверленд аймағын өкілдік етіп, 2004 жылы Раннның Еңбек үкіметі құрамында Мюррей өзені жөніндегі министр, аймақтық даму министрі, шағын бизнес министрі, содан кейін су қауіпсіздігі министрі лауазымдарын қабылдады. Бұл бейресми ALP NAT коалициясы (1935 жылдан бері бірінші рет) қызу пікір-таластарға себеп болды, Стурт округінің федералды либералдық депутаты Кристофер Пайн Мейвальдты Ұлттық партиядан шығаруды талап етті, ал Патрик Секкер осы тағайындау бойынша жемқорлықты тергеуді сұрады. Алайда, ешқайсысы орындалмады. Оңтүстік Австралиядағы Либералдық партия бұрынғы Country Party-мен бірігуден пайда болғандықтан, федералды және жергілікті деңгейде олар бастапқы дауыс беру көрсеткіштерінің үнемі өсуін байқады, бұл Австралиялық демократтардың ыдырауына байланысты. 2007 жылғы федералды сайлауда Оңтүстік Австралиядағы Жасылдар партиясының 77,28% дауысы Либералдық партияға қарағанда Еңбек партиясына көшті. Партияның парламенттік лидері – Марк Парнелл.

Отбасы бірінші партия

2002 жылғы мемлекеттік сайлауға дейін құрылған "Отбасы бірінші" партиясының саяси идеологиясы христиандық ықпалдас консерватизмге негізделген. Ресми түрде діни бейтарап партия болғанымен, ол Пятидесятник қозғалысына, әсіресе Құдайдың Ассамблеясы дінге жақын. Оның әлеуметтік саясаты көбінесе консервативті христиандық құндылықтарды көрсетеді (бірақ міндетті түрде саяси консервативтік құндылықтар емес). 2007 жылғы федералды сайлауда олардың дауыс берушілердің 57,10%-ы Оңтүстік Австралиядағы Еңбек партиясынан Либералдарға бұрылды. Сайлау кезінде партияның жетекшісі Эндрю Эванс болды.

Австралиялық демократтар

Австралиялық демократтар бастапқыда орталық партия болған, қазіргі саясатының көп бөлігі әлеуметтік либерализмге негізделген. Федералдық деңгейде партия 1977 жылы сайлау реформасы мәселесінде өз партиясынан бөлінген Либералды қозғалыс және Австралияның Вьетнам соғысына қатысуына қарсылық білдірген Австралия партиясы тарапынан құрылды. Австралиялық демократтарды либералдық партиядан шыққан Дон Чипп құрды, ол партия ішіндегі шағын либералдардың жеткіліксіз өкілдігіне наразылық танытты. Аймақтық деңгейде партия Робин Миллхаустың Жаңа либералды қозғалысынан (Жаңа ЛМ) шыққан, ол демократтардың төменгі палатадағы жалғыз мандаттары – Митчем және оның орнын басатын Уэйт мандатын иеленген. Демократтар 1997 жылдан бері ішкі проблемалар мен басшылыққа талас-тартыстардан зардап шегуде. 2007 жылғы федералды сайлауда демократтардың 65,79% дауысы Оңтүстік Австралияда Либералды партияға қарағанда Еңбек партиясына берілді. Сайлауда партияға Сандра Канк жетекшілік етті.

Мәселелер

Сайлауға дейін ең көп талқыланған мәселелердің бірі – Виктория алаңынан Аделаида теміржол станциясына трамвай желісін ұзарту болды. Либералдар бұл идеяны бұрынғы көлік жоспарында ұсынған болса да, енді оған қарсы шықты. Құрылыс 2007 жылдың сәуірінде басталды және 2007 жылдың қазан айында пайдалануға берілді. Аделаида әуежайының кеңейтілуі отын жеткізудегі кешігулерге байланысты болды, бұл үшін Лейбористер партиясы сынға ұшырады. Ұзақ жылдар бойы сайлау тақырыбы болып келген Британия айналымының қауіпсіздігін жақсарту мәселесіне Норвудтағы Либерал партиясы кандидаттары ерекше назар аударды. Лейбористер партиясы мемлекет тарихындағы ең ірі салық жеңілдіктерін – 1,5 миллиард доллар көлеміндегі жер және жалақы салығын қысқарту туралы жариялады. Салық жеңілдіктері Оңтүстік Австралияның қазіргі Лейбористер үкіметі кезінде «Үш А» экономикалық рейтингісіне қол жеткізуімен бірге жүрді. Business SA бас директоры Питер Вон Лейбористер партиясының экономикалық саясатын «жоғары бағалады». The Advertiser газеті «Оңтүстік Австралия тарихындағы ең ірі жоба» – ішкі портың батыс жағалауында 1,5 миллиард долларлық қайта құру жобасы туралы мәліметтерді жариялады. Жоба аясында мемлекеттік жерлерге 2000 жаңа үй салынып, 12 қабатқа дейін жететін жаңа ғимараттар бой көтереді. Бұл Озборн округінде орналасқан ASC Pty Ltd компаниясына 6 миллиард долларлық әуе соғысы кемесін салуға келісімшарт берілгеннен кейін болды. Мюррей өзенінің болашағы су деңгейінің төмендеуіне байланысты қауіпке ұшырады, ал бұрын-соңды болмаған қадам ретінде Ұлттық партиясының депутаты Карлен Мейвальд 2004 жылы Мюррей өзенінің министрі лауазымына тағайындалды. Аделаида тұрғындарының көпшілігі ядролық қалдықтарды сақтау орындарына қатысты алаңдады, ал премьер-министр Ранн федералдық үкіметтің кез келген ұсыныстарына қарсы күресті. Заң мен тәртіп тағы бір маңызды мәселе болды, Лейбористер партиясы қосымша полиция бөлімдерін құруға уәде берді. Сондай-ақ, тетрагидроканнабинол (ТГК) және метамфетаминге, содан кейін МДМА-ға қатысты жол бойындағы тесттерге қатысты нөлдік төзімділік принциптерін енгізетін қатаң заңдар қабылданды. Лейбористер партиясы 2003 жылдың наурыз айында күшіне енген жылдамдық шектеулері туралы заңнаманы қабылдады, нәтижесінде қалалық және маңызды емес жолдарда жылдамдық 60 км/сағ-тан 50 км/сағ-қа төмендетілді. Либералдар Аделаида паркінің маңындағы бірнеше жолдарда жылдамдық шегін 60 км/сағ-қа қайтаруды ұсынды. Мемлекеттік денсаулық сақтау жүйесінің жағдайы және психикалық денсаулық мәселелерін шешуге қабілеттілігіне қатысты сын айтылды. Лейбористер партиясы Флори округінде орналасқан Модбери ауруханасын сатып алуға уәде берді, ол Либерал партиясы үкіметі кезінде Мемлекеттік банк төңкерісінің салдарынан азаматтарға көмек көрсету мақсатында жекешелендірілген. Гомосексуалдық заңдарды реформалау қажеттігі екі үлкен партия тарапынан да мойындалды, бірақ прогресс баяу болды, бұл Лейбористер партиясының мүшелерінің арасында наразылық тудырды. 2006 жылдың желтоқсан айында «Тұрмыстық серіктестер» заң жобасы қабылданды, ол зейнетақы сияқты бірқатар мәселелер бойынша бір жынысты қатынастарды мойындауды кеңейтті. Заң жобасы көптеген келіссөздерден кейін бастапқыда барлық партиялар тарапынан қолдау тапты, бірақ соңында «Отбасы бірінші» партиясының мүшелері, сондай-ақ либерал Терри Стивенс қарсы дауыс берді. Сайлау реформасы саясатына көп көңіл бөлінбеді, сондай-ақ Ранн үкіметінің Заңнамалық кеңесті тарату немесе реформалау туралы ұсынылған референдумы да назардан тыс қалды. WorkCover компаниясының жеткіліксіз қаржыландырылуына байланысты жауапкершілік көлемінің өсуі де көп назар алмады, өйткені 2002 жылы Лейбористер партиясы үкіметке келгеннен бері, өтемақы схемасының кеңейтілуіне байланысты жауапкершілік даулы 67 миллион доллардан 85 миллион долларға дейін 700 миллион долларға дейін өсті. Лейбористер партиясы да схеманы реформалауды қарастырды, оның ішінде жарақат алған жұмысшыларға төленетін төлемдерді қысқартуды. Федералды еңбек қатынастары реформасы, WorkChoices сайлаудағы маңызды мәселе болды деген пікірлер айтылды. Либералдар партиясы сайлау алды уәделерін орындау үшін мемлекеттік қызметтегі 4 мың жұмыс орнын қысқартуды жариялады.

Сауалнама жүргізу

Жаңалықтардағы сауалнамалар қала және ауылдық аймақтарда телефон нөмірлерін кездейсоқ таңдау арқылы жүргізіледі. Рой Морган сауалнамасы бүкіл Австралия бойынша бетпе-бет жүргізіледі. Үлгілеу көлемі 500–1000 сайлаушыны құрайды, Рой Морганның үлгі алу толеранстығы (қателік шегі) 1000 сайлаушыдан тұратын үлгіде 40-60% көрсеткіш үшін ±3,2 пайызды, ал 500 сайлаушы үшін ±4,5 пайызды құрайды. Үлгі алу толеранстығы жоғары және төмен пайыздық көрсеткіштерде төмендейді. + Басылымдағы премьер-министрлердің рейтингісі^ Күндер Rann KerinҚаңтар – Наурыз 200764%*14%Қазан – Желтоқсан 200661%*14%15–16 Наурыз 200663%21%Қаңтар – Ақпан 200659%19%Қазан – Желтоқсан 200560%16%Шілде – Қыркүйек 200560%16%Сәуір – Маусым 200560%17%Қаңтар – Наурыз 200561%15%2002 жылғы сайлау алдында30%50%Көзі: Newspoll/The Australian^ Қалғандары екі лидердің біріне де «белгісіз» болды. * Iain Evans + Оңтүстік Австралия штатындағы сайлау ниеті (Roy Morgan Research) Саяси партиялар Екі партиялық басымдық ЕңбекшілерЛибералдарДемократтарFamilyFirstSAGreensOneNationБасқаларЕңбекшілерЛибералдарЖелтоқсан 200655.5%27.0%3%4%4%0.5%6%66%34%Наурыз 2006 ¹50.5%30.5%2%2%8%0.5%6.5%61.5%38.5%Ақпан 2006 ²50.5%31.5%5%3.5%4%0%5.5%61.5%38.5%Қаңтар 200650.5%33%3%3.5%4.5%0.5%5%60.5%39.5%Желтоқсан 200549%32%4%5.5%4%1%4.5%60.5%39.5%Қазан 200550%33%3.5%3.5%4.5%0.5%5%62.5%37.5%Тамыз 200553%32%3%4%3.5%1%3.5%62%38%Маусым 200554%33%1%4%4%0.5%3.5%62%38%2002 жылғы сайлау36.3%40%7.5%2.6%2.4%2.4%8.8%49.1%50.9%Көзі: Roy Morgan Research – ¹ Сайлау қорытындысы жарияланғаннан кейін – ² Сайлау алдындағы жарияланым

+Оңтүстік Австралия штатындағы сайлау ниеті (Newspoll Market Research) Саяси партиялар Екі партиялық басымдық ЕңбекшілерЛибералдарҰлттықДемократтарFamilyFirstSAGreensOneNationБасқаларЕңбекшілерЛибералдарҚаңтар – Наурыз 200748%29%1%4%2%6%0%10%61%39%Қазан – Желтоқсан 200647%33%1%2%3%4%0%10%58%42%15–16 Наурыз 200646%33%1.5%1.5%3%4%0%11%57%43%Қаңтар – Ақпан 200644%37%2%2%2%3%0%10%54%46%Қазан – Желтоқсан 200546%35%2%1%2%4%0%10%56%44%Шілде – Қыркүйек 200545%38%2%1%1%4%0%10%54%46%2002 жылғы сайлау36.3%40%1.5%7.5%2.6%2.4%2.4%7.3%49.1%50.9%Көзі: Newspoll/The Australian

Негізгі либералды орындықтар

Маусонның сыртқы оңтүстік маңындағы ауданын 1993 жылғы штаттық сайлауда бұрынғы либералдық полиция министрі Роберт Брокеншир жеңіп алды. Ол бұрынғы радио жүргізушісі Леон Биньеллге жеңілді, ол Лейбористер үшін екі партиялық басымдықпен 5,7 пайыздық үлесімді ұлғайтты. Лейбористерге өткен тағы бір шеткі қалалық аудан – Брайт, оны 1989 жылдан бері бұрынғы либералдық энергетика министрі Уэйн Мэтью басқарды, ол осы сайлауда зейнетке шығуға шешім қабылдады. Либералдық партиядан Ангус Редфорд бұл орынға таласқанда, күткеннен де қиын бәсекеге тап болды. Ол Лейбористердің Хлоя Фоксқа жеңілді, ол екі партиялық басымдық бойынша 14,4 пайыздық дауыс алды, бұл штаттағы ең үлкен көрсеткіш. Ішкі солтүстік-шығыс маңындағы Хартли ауданы 1993 жылы Джо Скальциге бұйырды және әр келесі сайлауда өте шағын айырмамен сақталды. Ауданның итальяндық иммигранттардың үлесі өте жоғары, көптеген сарапшылар кандидаттың тіл білу қабілетін орынды жеңіп алу үшін маңызды фактор деп санайды. Қосымша Мориалта ауданы 1993 жылдан бері бұрынғы либералдық туризм министрі Джоан Холлдың басқаруында болды. Ол Лейбористердің Линдсей Симмонсына жеңілді, ол екі партиялық басымдықпен 12 пайыз дауыс алып, 1975 жылдан бері алғаш рет орынды Лейбористерге қайтарды. Сыртқы солтүстік-шығыстағы Ньюленд ауданы 1989 жылдан бері либералдық Дороти Коцқа бұйырды. Оның зейнетке шығу шешімінен кейін либералдық партия полиция қызметкері және жергілікті кеңес мүшесі Марк Остерстокты іріктеді. Ол Лейбористердің Том Кенионнан жеңілді, ол екі партиялық басымдықпен 12,5 пайыздық үлесімді ұлғайтты. Гаулер және сыртқы солтүстік маңындағы Лайт ауданында отырған либералдық мүше және бұрынғы білім министрі Малкольм Бакби қайтадан сайлауға түсті. Ол Лейбористердің және Гаулер қаласының мэрі Тони Пикколодан жеңілді, ол екі партиялық басымдықпен 4,9 пайыз дауыс алды. Бұл 1944 жылдан бері Лейбористердің орынды жеңіп алғанының алғашқы жағдайы. Ауылдық және шөлді Стьюарт ауданында 1997 жылы либералдық Грэм Ганн жеңіске жетті, ол 40 жыл парламент мүшесі және бұрынғы спикер болған. 2002 жылғыдай, оған Лейборист министрдің кеңесшісі Джастин Джарвис қарсылық көрсетті. Аделаида қалалық аймағы мен көршілес Giles ауданынан айырмашылығы, Лейбористерге тек 0,7 пайыздық үлесім түсті, сондықтан Ганн 0,6 пайыздық айырмамен орынды сақтап қалды.

Негізгі лейбористік орындықтар

Норвудтың ішкі шығыс маңындағы ауданы, бұрынғы Норвуд мэрі Вини Чикарелло Еңбек партиясы үшін сақтап келген, қиын бәсеке болады деп күтілді, әсіресе Аделаида Кроуз футбол клубының бұрынғы ойыншысы Найджел Смарттың Либералдық партиядан алдын ала сайлануынан кейін. Еңбек партиясы үшін осал деп саналған тағы бір орын – көршілес Аделаида қалалық ауданы, онда белгілі Білім министрі және бұрынғы қала әкімі Джейн Ломакс Смит Либералдық партиядан Диана Кэрроллмен бақ сынасты.

Негізгі тәуелсіз орындықтар

Митчеллдің оңтүстік маңындағы округті 2002 жылғы сайлауда Лейбористтік партияның Крис Ханна жеңіп алды. Сайлаудан кейін Ханна «Жасылдар» партиясына өтті, сосын партиядан шығып, 2006 жылдың 8 ақпанында тәуелсіз депутат атанды. Ханнаға қарсы күресті Лейбористтік партияның Розмари Клэнси бастады. Сайлау алдындағы Лейбористтік партияның сенімді жеңіске жететіні күтілгенімен, Ханна Либералдық партияның дауыстарының көмегімен Клэнсиді 0,6 пайыздық айырмамен жеңді. Лейбористтік партия Либералдық партияға қарсы екі партиялық дауыс беруде 65,2 пайызды иеленді. Бірақ Сак Лейбористтік партияның Аманда Ришвортты және Либералдық партияның Энди Миннисті жеңіп алды, ал тәуелсіз кандидат негізгі сайлауда 45,2 пайыз дауыс жинап, екі кандидат арасындағы дауыс беруде 4,6 пайыздық үлесті алды. Сайлау қорытындысы бойынша Сак 2002 жылғы сайлауда Либералдық партияның кандидатына қарағанда екі партиялық дауыс беруде Лейбористтік партияның кандидатымен кездесті. Либералдық партия Лейбористтік партияға қарсы екі партиялық дауыс беруде 71,8 пайызды жеңіп алды. Либералдық партия Лейбористтік партияға қарсы екі партиялық дауыс беруде 55,6 пайызды жеңіп алды. Хаммонд округін Либералдық партияның Адриан Педерик жеңіске жеткізді. Митчелл және Фишер округтерін қоса есептегенде, Лейбористтік партия екі партиялық дауыс беруде 47 округтің 30-ында жеңіске жетті. Бұл маятник оның авторы, саясаттанушы Малькольм Маккеррас есімімен аталады. Маятник Ассамблея палатасындағы барлық округтерді екі партиялық дауыс берудегі пайыздық көрсеткіштерге сәйкес тізімдеу арқылы жұмыс істейді. Бұл округтің иесін ауыстыру үшін қажетті дауыс өзгерісі деп те аталады. Оппозициялық немесе үкіметтік партиялардың біркелкі дауыс жинауы жағдайында, қанша округтің иесі ауысатынын болжауға болады. Округтер келесідей жіктеледі: шекті – 0–5,99 пайыз, қауіпсіз – 6–10 пайыз, өте қауіпсіз – 10 пайыз жоғары. Шекаралық атаулар үшін.