Тайдал батқылықтары: құрлы-батқылықтар, су ағындары, өсімдіктер, климат өзгерістері. Теңіз деңгейі мен экологиялық жүйеге әсер ететін маңызды эко жүйелер.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Судың таяды-келіп өзгеріске ұшырайтын батпақ
Marsh subject to tidal change in water
Таяды батпағы (сонымен қатар "таяды жер" деп те аталады) – өзендер, жағалаулар мен сағалар бойында орналасқан, жақын маңдағы сағаның, теңіздің немесе мұхиттың таяды қозғалысымен суға батып, суы тартылатын батпақ. Таяды батпақтарында күндізгі және жартылай күндізгі таяды, күндізгі және түнгі температураның ауытқулары, көктемгі және құрғақшылық таяды, маусымдық өсімдіктердің өсуі мен ыдырауы, жоғары жатқан жерлерден су ағыны, онжылдық климаттық өзгерістер және теңіз деңгейі мен климаттың жүз жылдықтан мың жылдыққа дейінгі үрдістері сияқты көптеген бір-бірімен байланысты тұрақты циклдар болады. Таяды батпақтары толқындардан қорғалған жерлерде (мысалы, шығанақтардың шеттерінде), таяды аймақтарының жоғарғы бөліктерінде және судың тұзды немесе тәтті болған жерлерде қалыптасады. Олар сондай-ақ дауылдар, су тасқындары, жаңбырлы дауылдар және таулардағы өрттер сияқты уақытша бұзылыстарға ұшырайды. Таяды батпақтарының жағдайы табиғи және антропогендік процестерге байланысты болуы мүмкін. Соңғы кезеңдерде адамның шағын және ірі масштабтағы әрекеттері экожүйелерде өзгерістерге әкеліп, таяды батпақ экожүйелерін сақтауға елеулі әсер етті, сондай-ақ жағалауды дамытуға да ықпал жасады. Жүйедегі үлкен өзгерістерге ластану және климаттың өзгеруінен туындаған теңіз деңгейінің көтерілуі жатады. Бұл өзгерістердің барлығы таяды батпақтарына қысым түсіреді.
A tidal marsh (also known as a type of "tidal wetland") is a marsh found along rivers, coasts and estuaries which floods and drains by the tidal movement of the adjacent estuary, sea or ocean. Tidal marshes experience many overlapping persistent cycles, including diurnal and semi diurnal tides, day night temperature fluctuations, spring neap tides, seasonal vegetation growth and decay, upland runoff, decadal climate variations, and centennial to millennial trends in sea level and climate. Tidal marshes are formed in areas that are sheltered from waves (such as beside edges of bays), in upper slops of intertidal, and where water is fresh or saline. They are also impacted by transient disturbances such as hurricanes, floods, storms, and upland fires. The state of tidal marshes can be dependent on both natural and anthropogenic processes. In recent periods, human practices, small and large scale, have caused changes in ecosystems that have had a significant impact on the preservation of tidal marsh ecosystems. and coastal development. Large system changes include pollution and sea level rise (from climate change). These changes are all putting pressure on tidal marshes.
Түрлері
Сағалық батпақтар негізінен екі жерде кездеседі: жағалаулар мен сағалар. Жағалаудағы сағалық батпақтар жағалау бойында, ал сағалық батпақтар саға аймағында ішкі жерлерде орналасқан. Жағалаудағы су бассейндерінде кездесетін жағалаулық сағалық батпақтар түрлі типтерді қамтиды, оның ішінде тұщы және тұзды батпақтар, төмендіктегі қатты ағаш батпақтары, мангр батпақтары және палустриналық ылғалды жерлер. Сағалық сағалық батпақтар саз сулы аймақтарға құятын тұщы су ағындары орналасқан жерлерде кездеседі. Оларды тұздылық деңгейі, биіктігі және теңіз деңгейі бойынша жіктеуге болады. Сағалық батпақтар әдетте теңіз деңгейінен биіктігіне байланысты төменгі (сонымен қатар тасқын батпақтары деп те аталады) және жоғарғы/биік батпақтар болып аймақталған. Тұщы сулы сағалық батпақтар үшін ортаңғы батпақ аймағы да бар. Орналасқан жері сағалық батпақтардың бақылау процестерін, жасын, бұзылу режимін және болашақтағы сақталуын анықтайды. Сағалық батпақтар судың тұздылығына қарай тұщы, тұзды және ащы суларға бөлінеді. Ішкі жерде орналасқандықтан, судың көп бөлігі тұщы су ағындарынан түседі, демек тұздың мөлшері төмен. Бұл аймақтар тарихи орманды жою және қарқынды ауыл шаруашылығының нәтижесінде қалыптасқан. Тұщы сулы сағалық батпақтар өте өнімді және түрлі организмдердің мекені болып табылады. Тұщы сулы батпақтарда әртүрлі өсімдіктер өседі. Сондай-ақ, құстарды, мысалы, торғайлар мен құсқұйрықтарды тартатын көптеген жәндіктер бар. Олар сонымен қатар қалдықтарды өңдеуге жақсы жарайтын аймақтар болып табылады.
Tidal marshes can be found in two main places: coasts and estuaries. Coastal tidal marshes lie along coasts and estuarine tidal marshes lie inland within the tidal zone. Coastal tidal marshes are found within coastal watersheds and encompass a variety of types including fresh and salt marshes, bottomland hardwood swamps, mangrove swamps, and palustrine wetlands. Estuarine tidal marshes are found in estuaries, areas where freshwater streams flow into brackish areas. They can be categorized based on salinity level, elevation, and sea level. Tidal marshes are commonly zoned into lower marshes (also called intertidal marshes) and upper/ high marshes, based on their elevation above sea level. A middle marsh zone also exists for freshwater tidal marshes. Location determines the controlling processes, age, disturbance regime, and future persistence of tidal marshes. Tidal marshes are differentiated into freshwater, brackish, and salt according to the salinity of their water. The inland location allows for a majority of the water content to be from freshwater stream discharge, meaning the salt content is low. which were formed as a result of historic deforestation and intensive agriculture. Freshwater tidal marshes are highly productive and are home to a variety of organisms. There is a variety of vegetation that can reside in freshwater marshes. There is also a vast amount of insects which attract birds, such as wrens and warrens. They also serve as good waste treatment areas,
Тұзды сулы сағалық батпақтар жоғары ыдырау деңгейімен және төмен денитрификация деңгейімен байланысты. Көптегендері жоғары толқын кезінде толығымен су астында қалады және төмен толқын кезінде тікелей құрлыққа бекітіледі. Барьерлік аралдардың қалыптасуына теңіздегі барлар теориясы, түйірлену теориясы және климаттың өзгеруі сияқты механизмдер кіреді.
Saltwater tidal marshes are correlated with higher decomposition rates and lower denitrification rates. Many become fully submerged at high tide, and become directly attached to the mainland when at low tide. Barrier island formation includes mechanisms such as offshore bar theory, spit accretion theory, and climate change.
Экожүйелік қызметтер
Жауын-шашын батпақтары экожүйелері көптеген пайдалы қызметтерді атқарады, оның ішінде түрлі-түрлі флора мен фаунаға тіршілік ету ортасын ұсыну да бар. Басқа экожүйелік қызметтерге олардың маңызды көміртегі жинағыш және жағалауды бекітуші рөлі жатады. Жауын-шашын батпақтары жер асты суларын сақтап, жоғары жатқан жерлерді су тасқынынан қорғайды, сондай-ақ жақын маңдағы жағалауларға келетін дауылдық толқындардың күшін азайтады. Бұл аймақтар биік жерлерден ашық суға ағып келетін судың зиянды заттарын сіңіріп алып, тоқтатады.
Tidal marsh ecosystems provide numerous services, including supplying habitats to support a diverse range of biodiversity. Other ecosystem services include their role as significant carbon sinks and shoreline stabilizers. Tidal marshes provide flood protection to upland areas by storing ground water, and lessen the impact of storm surges on nearby shorelines. These areas absorb and trap pollutants from water run off that travels from higher elevations to open water.
Антропогендік қауіптер
Тарихи тұрғыдан алғанда, әлемдік деңгейде таяпшаштардың жоғалуы, жабыншаштарды шектеу және басқа да кептіру шараларын енгізуге байланысты. Жабыншаштарды шектеу әдістеріне бөгет салу, жабыншаштар қақпалары және су жинау құрылыстары жатады, олар халықаралық жағалау аймақтарында ауыл шаруашылығы жерлерін құру мақсатымен қолданылған, мысалы Атлантикалық Канада мен АҚШ-та (мысалы, Фанди шығанағында) кең ауқымды бөгет салу жүзеге асырылды. Тарихи өзгерістер (антропогендік қызмет нәтижесінде) таяпшаштарға бүгінгі күнге дейін әсер етеді. Таяпшаштар алтын іздеу кезеңін бастан өткерді, нәтижесінде эрозия салдарынан кейбір таяпшаштар шөгіндімен толды. Орман шаруашылығы да таяпшаштардың ыдырауы мен толуына байланысты оларға зиян келтірді. Таяпшаштардың антропогендік әрекетке сезімталдығы ұзақ мерзімді әсерлерге алып келді. Қазіргі уақытта, жаһандық жылыну мен климаттың өзгеруі салдарынан теңіз деңгейінің көтерілуі таяпшаштарға төнетін ең маңызды қауіптердің бірі болып табылады. Қалалық дамудың нәтижесіндегі ластану да таяпшаштар экожүйесіне қауіп тудыруда.
Historically, the global loss of tidal marshes can be attributed to the implementation of tidal restrictions and other draining activities. Tidal restrictions methods include diking, tide gates, and impoundments, which were implemented on coastal lands internationally in favour of creating agricultural land, as exemplified with large scale diking that has occurred in Atlantic Canada and the U. S. (e. g. in The Bay of Fundy). Historical changes (due to anthropogenic activity) to tidal marshes have a lasting impact on them today. Tidal marshes have experienced the Gold Rush which filled some marshes with sediment due to erosion. Logging has also damaged tidal marshes due to their decomposition and filling of marshes. Tidal marshes sensitivity to anthropogenic activity have created long lasting affects. Currently, rising sea levels is one of the leading threats to tidal marshes caused by global warming and climate change. Pollution due to urbanization also continues to endanger tidal marsh ecosystems.
Қалпына келтіру
Жауын-шашынды сулы-сазды алқаптарды жауын-шашын шектеулерін жою арқылы қалпына келтіру, бұзылған экожүйелік қызметтерді қайта орнату мақсатында, халықаралық деңгейде ондаған жылдардан бері жүргізіліп келеді. АҚШ, Ұлыбритания, Еуропа және Канадада әдейі және табиғи қалпына келтіру шаралары қолданылып келеді. Зерттеулер көрсеткендей, жауын-шашынды сазды алқаптарды қалпына келтіруді өсімдік жамылғысы, биогеохимиялық өзгерістер (мысалы, тұздылық, шөгінділердің жиналуы, pH және көміртекті секвестрациялау), гидрологиялық өзгерістер және жануарлар қоғамдастығының жағдайы сияқты түрлі факторлар арқылы бағалауға болады.
Restoration of tidal marshes through the removal of tidal restrictions to re establish degraded ecosystem services have been underway internationally for decades. Deliberate and natural restoration practices have occurred in the U. S., United Kingdom, Europe, and Canada. Research shows that tidal marsh restoration can be evaluated through various factors, such as vegetation, biogeochemical responses (e. g. salinity, sediment deposition, pH, and carbon sequestration), hydrologic responses, and wildlife community responses.