Кіріспе

Ұсынылған тілдер отбасы, оның ішінде урал, юкагир, эскимо-алеут және мүмкін нивх тілдері. Урал-Сибір – урал, юкагир және эскимо-алеут тілдерінен тұратын болжамдық тілдер отбасы. Оны 1998 жылы эскимо-алеут және Чукотко-Камчатка тілдерінің маманы Майкл Фортескью «Беринг бұғазы арқылы тілдердің байланысы» атты кітабында ұсынған. Кейбір зерттеушілер нивх тілін де Урал-Сибір отбасына қосуға тырысты. 2011 жылға дейін бұл отбасыға Чукотко-Камчатка тілдері де кіретін. Бірақ 2011 жылдан кейін Фортескью теорияға тек урал, юкагир және эскимо-алеут тілдерін ғана енгізді, алайда Урал-Сибір тілдері Чукотко-Камчатка тілдеріне әсер еткенін айтты. Урал және басқа тілдер отбасыларымен байланыстар көбінесе болжамдық деп есептеледі, соның ішінде Фортескьюдің Урал-Сибір гипотезасы да осыған жатады. Фортескьюдің байқаулары мамандар тарапынан «ынталандыратын» және «әсерлі» деп бағаланғанмен, олар шашыраңқы дәлелдер ретінде қарастырылады және әлі де жорамал және дәлелденбеген болып табылады. Қайта құрастырылған ортақ ата-бабалардың дұрыстығын бағалау да қиын.

Тарих

Орал және эскалеут тілдерінің құрылымдық ұқсастықтары ерте кезде байқалды. 1746 жылы даниялық теолог гренланд тілін венгр тілімен салыстырды. 1818 жылы Расмус Раск гренланд тілін урал тілдерімен, әсіресе фин тілімен байланысты деп санады және лексикалық сәйкестіктер тізімін ұсынды (Раск урал және алтай тілдерін де бір-бірімен байланысты деп есептеді). 1959 жылы Кнут Бергсленд "Эскимо-уральдық гипотеза" атты мақаласын жариялады, онда ол, бұрынғы авторлар сияқты, бірқатар грамматикалық ұқсастықтар мен шектеулі лексикалық сәйкестіктерді келтірді. 1962 жылы Моррис Свадеш эскалеут және Чукотко-Камчатка тілдері отбасылары арасындағы қатынас туралы болжам жасады. 1998 жылы Майкл Фортескью өзінің "Беринг бұғазы арқылы тілдік байланыстар" атты кітабында толыққанды аргументтер ұсынды. Оның кітабының атауы Моррис Свадештің 1962 жылғы "Беринг бұғазы арқылы тілдік байланыстар" мақаласын еске түсіреді.

Қарым-қатынастар

Төрт урал-сибирь тілдік отбасының кейбірі немесе барлығы тілдердің кеңірек топтарына қосылған (төмендегі сілтемелерді қараңыз). Фортескюдің гипотезасы осы әртүрлі ұсыныстарға қарсы емес, оларды жоққа да шығармайды. Оның пікірінше, урал-сибирь және алтай тілдері (немесе алтай тілінің бір бөлігі) арасында алыс туыстық қатынас болуы мүмкін. Дегенмен, Фортескю урал-сибирьдің дәлелдеуге болатын шеңберде екенін, ал ностратикалық тілдердің тым алыс топтастырылуы мүмкін екенін санайды. Лейден университетінің тіл білімі маманы Фредерик Кортландт (2006:1) индо-урал тілінің (урал және индоеуропа тілдерінен құралған ұсынылған тіл отбасы) өзі урал-сибирь тілінің бір тармағы екенін, сондай-ақ нивх тілі де урал-сибирь тіліне жататынын мәлімдейді. Бұл урал-сибирь тілін өте кең ауқымды тіл отбасының бастапқы тіліне айналдырады. Кортландт (2006:3) урал-сибирь және алтай тілдері (оның анықтамасы бойынша түркі, моңғол, тунгус, корей және жапон тілдері) Джозеф Гринберг ұсынған, бірақ көптеген тіл білімі мамандары қабылдамаған еуразиялық тіл отбасының теңдестірілген тармақтары болуы мүмкін деп есептейді.

Пайдаланылған әдебиеттер

Фортескью, Майкл. 1998 жыл. Беринг бұғазы арқылы тілдердің байланысы: археологиялық және тіл білімі деректерін қайта қарау. Лондон және Нью-Йорк: Касселл. Кортландт, Фредерик. 2006 жыл. "Индо-Ураль және Алтай".