Кіріспе
Украинада туған большевик революционері Яков Голос (шын аты Яков Наумович Рейзен; 24 сәуір 1889 – 27 қараша 1943) – Украинада туған большевик революционері, КСРО атынан АҚШ-та барлау жұмысын жүргізген. Америка Құрама Штаттары Коммунистік партиясының (CPUSA) негізін қалаушы мүшесі, шамамен 1930 жылы Голос кеңестік барлау органдарының құпия жұмысына қатысты. Ол жалған құжаттар арқылы американдық паспорттар алуға, кең ауқымды агенттер желісін тартуға және олардың қызметін үйлестіруге қатысты.
Jacob Golos (born Yakov Naumovich Reizen, Russian: Яков Наумович Рейзен; April 24, 1889 November 27, 1943) was a Ukrainian born Bolshevik revolutionary who became an intelligence operative in the United States on behalf of the USSR. A founding member of the Communist Party of the United States of America (CPUSA), circa 1930 Golos became involved in the covert work of Soviet intelligence agencies. He participated in procuring American passports by means of fraudulent documentation, and the recruitment and coordination of activities of a broad network of agents.
Алғашқы жылдар
Яков Наумович Райзен 1889 жылғы 24 сәуірде Ресей империясының Екатеринослав қаласында (2016 жылдан бастап Украинада Днепр деп аталады) еврей отбасында дүниеге келген. Яковтың әкесі дүкенші болып жұмыс істеген. Жасынан-ақ революционер болған Райзен 1904 жылы Ресей әлеуметтік-демократиялық еңбек партиясына (РСДРП) қосылды, В.И. Ленин басқарған партияның большевик қанатына белсенді қатысты. Ол 1905 жылғы революцияға қатысып, Екатеринославтың бірінші кеңесінің мүшесі болды. 1917 жылы Голос Калифорнияға оралды, онда жеміс-жидек жинау және қаптау фирмаларында жұмыс істеп, өзін асырады. Ол сондай-ақ Калифорнияның Социалистік партиясының ұйымдастырушысы болып жұмыс істеді. 1926 жылы Мәскеуде жазған жеке тарихы мен кадрлық нысандарында Голос 1919 жылдан 1925 жылға дейін Ресей секциясының Орталық комитетінің мүшесі ретінде жұмыс істегенін көрсеткен. 1922 жылдың желтоқсан айында Голос Америка жұмысшы партиясының Ресей Федерациясының тоғыз мүшеден тұратын бюросына сайланды, ол сол кездегі жер астындағы Америка Коммунистік партиясының «заңды» беті болды. 1926 жылы Голос Ресейдің Кемерово қаласының жанында орналасқан америкалық «Кузбасс» (Кузбасс автономды өндірістік колониясы) қатысушысы ретінде Кеңес Одағына сапар шекті. Бастапқыда Коммунистік партияның баспасөзін қаржыландыруға көмектесу мақсатымен құрылған экономикалық жоба ретінде басталған Голос 1930 жылдары венгрлік партиялық қызметкер Ж. Петерске паспорт операцияларын басқаруды тапсырғанға дейін осы қызметті басқарды, ол сол кезде Кеңес барлау қызметімен байланыс қызметін атқарды. Питерстің өмірбаян авторының мәліметінше, бұл ауысу 1932 жылы болған. 1930 жылдары Голос АҚШ Коммунистік партиясының Орталық бақылау комиссиясының мүшесі болды, ол партиялық тәртіпті, тексерулерді және аудиттерді бақылайтын орган еді. 1938 жылдың қаңтар айында АҚШ-қа оралғаннан кейін Голос Америка Коммунистік партиясының басқару саяси комитетінің отырысында КСРО-да жаппай құпия полиция операциясы жүріп жатқанын растады. 1940 жылдан бастап Голос «Шетелдік агенттерді тіркеу туралы» заңға бағынды. Ол өз НКВД қызметін тоқтатпаса да, ФБР бақылауында екенін түсінді. Мәскеу оның тұтқындалу қаупіне алаңдап, оны Ресейге қайта оралуға көндіруге тырысты. Сталиннің тазалауларын жақсы білген және Кеңес Одағына оралу ГУЛАГ-қа немесе атуға әкелуі мүмкін екенін сезінген Голос басқа НКВД офицерлерімен өзінің дереккөздерін бөлісуден бас тартып, АҚШ-тағы КСРО тыңшылық операцияларының егжей-тегжейін қамтитын мөрленген конвертті жасырғанын айтты. 1941 жылы Голос «АҚШ кеме және қызмет корпорациясы» деп аталған коммерциялық экспедиторлық кәсіпорын құрды. Ол өзінің көмекшісі, курьеры және сүйіктісі Элизабет Бентлиді оның офицерлерінің бірі етіп тағайындады. Олар Нью-Йорктегі «Коммодор» қонақ үйіндегі люксте тұрып, Амторгтың қарама-қарсы жағында орналасқан. 1942 жылы Голос Юлиус Розенбергтің жұмысына алынған инженерлерден құралған коммунистік ұяшықты Нью-Йорктегі Кеңес барлау қызметімен тікелей байланысқа енгізді. Бұл ұяш КГБ-ның XY желісіне электр және радиотехника саласындағы жаңа жетістіктер туралы ақпарат берді. XY желісі Манхэттен жобасына «ENORMOUS» (ENORMOZ) кодолық атымен кіруге тырысты. 1943 жылдың қарашасында Голос Нью-Йоркте АҚШ Коммунистік партиясының «ақпараттық топтарының» бірінің, кейін Перло тобы деп аталған, негізгі тұлғаларымен кездесті. Оның мүшелері Вашингтондағы бірнеше мемлекеттік департаменттерде және агенттіктерде жұмыс істеді және АҚШ Коммунистік партиясының Бас хатшысы Эрл Браудер арқылы КСРО-ға құпия ақпарат берді.
Өлім және мұра
1940-жылдардың басында Голос бірнеше жүрек талмасына ұшырады. 1943 жылдың 27 қарашасында ол Елизавета Бентлимен бірге ұйықтағанда қайтыс болды, себебі қатты жүрек талмасы болған. Бентли дереу Голостың Ресейге қайтарылып алудан қорғану үшін сақтап келген құпия құжатын іздеуге кірісті; ол оны жойды. Оның өлімінен кейін Бентли Голостың тыңшылық қызметін өз мойнына алды. Venona шифрларын ашу барысында "Звук" (Дыбыс) кодолық аты кеңестік дереккөз ретінде кездеседі; бұл Якоб Голос екені анықталды. Аталған шифрларды ашуда Голос "заңсыз әріптес" ретінде танылады, яғни бұл кеңес офицері немесе кәсіби агенті, ол кеңес елшілігі немесе консулдығының дипломатиялық немесе ресми статусымен қамтамасыз етілмеген. Мұндай статусқа ие кеңес офицерлері "заңды" деп аталған.