Венециялық әулие Герард және Оның Қазақстанмен байланысы

Кіріспе

Итальяндық католик қасиетті Герард немесе Герард Сагредо (Gellért; ; Gerardus; 23 сәуір 977/1000 – 29 тамыз 1046) – 1030 жылдан өліміне дейін Венгрия Корольдігінің алғашқы епископы болды. Оның өмірі туралы көптеген мәліметтер ортағасырлық қасиеттілердің өмірбаянындағы дәстүрлі элементтерді қамтитын аңыздарда сақталған. Ол ғасырлар өткен соң жазылған дереккөздерде Сагредос немесе Моросинилермен байланысты Венециялық ақсүйек отбасында дүниеге келген. Ауыр сырқаттан кейін, ол бес жасында Сан-Джорджо монастырына жіберілді. Ол тамаша монахтық білім алып, грамматика, музыка, философия және құқық тағылымдарын оқыды. Шамамен 1020 жылы Венециядан Киелі жерге қажылыққа аттанды, бірақ дауыл оны Истрия маңында саяхатын тоқтатуға мәжбүр етті. Ол Венгрия Корольдігіне баруды шешті. Печ епископы Маурус және Венгрияның королі I Степан оны қажылығын жалғастырмауға көндірді, Герардтың уағыздары венгрлердің дінге өтуін жеделдетуі мүмкін екенін атап өтті. Герард патшаның ұлы және мұрагері Эмериктің тәрбиешісі болып тағайындалды. Көп ұзамай Герард Баконий төбелеріне, Баконийбел маңында шөлгешіл болып орналасты. I Степан шамамен 1030 жылы оны жаңадан құрылған Цсанад епархиясының (қазіргі Сербия, Румыния және Венгриядағы Банат аймағын қамтиды) епископы етіп тағайындады. Венгр тілін білетін бенедиктин монахтары оған жергілікті тұрғындарға уағыз айтуға көмектесті.

Отбасы және жастар

"Жерардың ұзақ өмірі" еңбегінде екі тарау оның отбасы мен балалық шағына арналған. Екі тарауда да ортағасырлық агиографиялық элементтер көптеп кездеседі, бұл автордың басқа аңыздардан, әсіресе Прагалық әулие Адальберт өмірінен көптеген мотивтерді алғандығын көрсетеді. Жерар Венецияда ақсүйек отбасында дүниеге келген. Әулие жалқындардың ақсүйек тегі туралы әңгімелер жиі айтылады. Жерардың отбасын анықтау қиын. 1516 жылы жарық көрген Петрус де Наталибустың Киелілер каталогының толықтырылған нұсқасында Жерар Сагредо әулетінің мүшесі деп көрсетілген. Бұл әулетке Венеция ақсүйектігі тек 14 ғасырда ғана берілгенімен, кейбір ғалымдар (Фабио Банфи сияқты) Сагредолардың Жерармен туыстық байланысы туралы мәлімдемесін қабылдайды. Тарихшы Ласло Сегфю Жерардың іс жүзінде Моросини әулетінен екенін айтады. Жерардың әкесі, оның да аты Жерар, және анасы Кэтрин оның дүниеге келуін үш жыл бойы күткен. Олар ұлын Георгий деп тойыстырды, себебі ол Георгий мерекесінде (23 сәуір) туған. Туған жылы белгісіз, бірақ ол шамамен 977 мен 1000 жылдар аралығында дүниеге келген. Ол әкесінің қазасына байланысты қайта ат қойылды, ол паломниктік сапарда қайтыс болған (Жерардың "Ұзақ өмірінде" крест жорығы ретінде дұрыс емес көрсетілген).

Бенедиктин монахы

Бес жасында Жерар қатты ауырып қалды. Оның сауығуы Венециядағы Сан-Джорджо монастырындағы бенедиктиндік монахтардың дұғаларымен байланыстырылды. Оның отбасы көп ұзамай оны рухани өмірге бағыттап, монастырға жіберді. Жерард "діндік киім" киіп, монастырда білім алды. Ол оқу мен жазуды, сондай-ақ арифметиканың негізгі принциптерін меңгерді. Оның "Ұзақ өмірі" еңбегінде Жерард монастырь тәртібін қатаң сақтағаны және "денесін тәртіпке салу" үшін қалың мата кигені айтылады. Ол сонымен қатар "пайғамбарлардың сөздерін және дұрыс сенімді ұстанатын апостолдардың уағыздарын" зерттеді. Белгілі бір сөздердің қолданылуы (мысалы, "сөздің жетекшісі") Жерардтың грек тілінде Псевдо-Дионисий Ареопагиттің еңбектерін оқығанын көрсетеді. 1012 жылы монастырьдің алғашқы аббаты Иоанн Морозини қайтыс болғаннан кейін, Жерард монастырьды басқару үшін приоры болып тағайындалды, жаңа аббат Гульельмо сайланғанға дейін. Гульельмо Жерардты грамматика, музыка, философия және құқық білімін алу үшін "Болоньяға" жіберді. Жерард Галлияда болғанын және онда Платонды оқығанын айтты, бұл "Ұзақ өмірдің" түпнұсқасы немесе оның көзі Болонья емес, Бургундиядағы оқуына сілтеме жасайды. Жерард бес жылдан кейін Сан-Джорджо монастырына оралды. "Ұзақ өмірінде" Жерардтың, оның сайлауына қарсы болғанына қарамастан, аббат болып тағайындалғаны жазылған. Оның аббат ретіндегі қызметі туралы ешқандай мәлімет сақталмаған, бұл оның бұл лауазымды ешқашан атқармағанын көрсетеді. Жерард киелі жерлерге қажылыққа аттанды. "Ұзақ өмірінде" ол Әулие Иеронимнің үлгісімен өмір сүргісі келгені айтылады. Қазіргі заманғы тарихшылар оның 1018 немесе 1021 жылдары қаладан кетуіне Орсеололар мен олардың қарсыластары арасындағы ішкі қақтығыстар себеп болғанын айтады. Дауыл салдарынан ол Истрияға жақын аралдағы бенедиктиндік монастырға паналауға мәжбүр болды. Монастырьда ол Расина есімді әйелмен танысты. Тарихшы Гьёрги Гьёрффи Расинаны Прагалық Адалберттің жақын досы Радламен байланыстырады, ал Ласло Мезей Расинаның Луссинодағы Сент-Мартин монастырының аббаты болғанын жазады. Расина Жерардты өзімен бірге Венгрияға баруға көндіріп, "әлемде Иемізге жандарды жеңіп алу үшін осыдан артық қолайлы орын жоқ" деді. Венгриялықтардың дінге өтуі 970 жылдары басталды, бірақ 1000 жылға қарай қарқыны артты. Шіркеудің жүйелі ұйымдастырылуы Венгрияның бірінші королі Стефан I-нің билігінде басталды, ол жаңа мыңжылдықтың алғашқы күні таққа отырды.

At the age of five, Gerard was taken seriously ill. His recovery was attributed to the prayers of the Benedictine monks of the San Giorgio Monastery in Venice. His family soon sent him to the monastery, offering him to spiritual life. Gerard took the "religious cloth" and was educated in the monastery. He could read and write and knew the basic elements of arithmetic. His Long Life emphasizes that Gerard strictly observed the rules of monastic life and wore coarse cloths to "mortify his body". He also studied the "words of the prophets and the speeches of the Orthodox apostles". The use of certain expressions (including dux verbi, or "leader of the Word") suggests that Gerard read Pseudo Dionysius the Areopagite in Greek. After the founding abbot of the monastery, John Morosini, died in 1012, Gerard was appointed prior to administer the monastery until the new abbot, Guglielmo, was elected. Guglielmo sent Gerard to "Bologna" to study grammar, music, philosophy and law. Gerard mentioned his stay in Gaul, where he read Plato, suggesting that the original version of the Long Life or its source referred to his studies in Burgundy instead of Bologna. Gerard returned to the San Giorgio Monastery five years later. His Long Life writes that Gerard was made abbot although he had been opposed to his election. No information about his activities as abbot was preserved in the sources, implying that he actually never held that office. Gerard left for a pilgrimage to the Holy Land. According to his Long Life, he wanted to follow the example of Saint Jerome. Modern historians say that internal strifes (armed conflicts between the Orseolos and their opponents) compelled him to leave the town around 1018 or 1021. A storm forced him to seek refuge in a Benedictine monastery on an island near Istria. In the monastery, he met one Rasina. Historian György Györffy associates Rasina with Radla, a close companion of Adalbert of Prague; László Mezey writes that Rasina was the abbot of the Saint Martin Monastery in Lussino. Rasina persuaded Gerard to accompany him to Hungary, saying that "nowhere else in the world could one find today a more suitable place to win souls for the Lord". The conversion of the Hungarians had started in the 970s, but it accelerated only around 1000. The systematic organization of the Church began during the reign of the first king of Hungary, Stephen I of Hungary, who was crowned on the first day the new millennium.

Патшалық ұстазы және оқшаулаушы

Жерар мен Расина Пецке жеткенге дейін Зара, Книн және Сень қалаларын аралады. Пец қаласында Жерар Пец епископы Маурус және Пецварад аббаты Анастасиймен кездесті. Екі епископ Жерарды Венгрияда қалуға көндіріп, оның елге "Құдайдың құдіретімен" келгенін айтты. Олардың алдында Жерар уағыз айтқаннан кейін, Маурус пен Анастасий оның "сөз шебері" екенін, мұндай дін қызметкерінің Венгрияға бұрын келмегенін мәлімдеді. Мавр мен Анастасий, қасиетті жерге саяхатын жалғастыруды ниеттенген Жерарды Секешфехерварда король Степан I-мен кездесуге итермеледі. Кездесуде король өзінің мемлекеті Жерар үшін "Құдайға қызмет етуге" ең лайықты орын екенін баса айтып, оған Венгрияның кез келген жерінде уағыз айтуға рұқсат беретінін уәделеді. Степан I тіпті Жерарға Иерусалимге сапар шегуіне рұқсат бермейтінін, сондай-ақ оны епископ қылу ниетін білдірді. Ақырында Жерар Степанның ұсынысын қабылдап, Венгрияда қалуға бекінді. Көп ұзамай, 15 тамыздағы Успендік мерекесінде Жерар "Күнге оранған әйелге" арналған уағыз айтты, бұл Венгриядағы Құдай анаға табынудың алғашқы куәлігі болды. Макартнидің сөзіне сүйенсек, Жерардың Венгрияға сапары және екі епископпен, корольмен болған кездесулері "Ұзақ өмір" еңбегіне дерлік бір уақытта жазылған хабарға негізделіп қосылған, бірақ оларда Жерар мен Степан I арасындағы әңгімелер сияқты, нақты қиялдағы нәрселер де бар.

Жерар король Степанның ұлы және мұрагері Эмериктің тәрбиешісі болды. Жерардың ханзаданың тәрбиешісі ретіндегі рөлі туралы мәлімет тек "Ұзақ өмір" еңбегінде кездеседі, бұл агиографтың ерте Венгрия патшалығының үш ең маңызды әулиесі арасында байланыс орнатуға тырысқандығын көрсетеді, бірақ бұл оқиғаның ойдан шығарылғандығына толық сенімділік жоқ. Сегфю Жерардың Степанның Эмерикке арналған насихаттарына әсер еткен болуы мүмкін екенін айтады. Ласло Мези Жерардың Эмериктің рухани тәрбиесімен ғана айналысқан болуы мүмкін екенін ұсынады. Эмериктің білімі аяқталғаннан кейін Жерар Баконь тауларына қоныстанды, Баконьбель маңында, қасиетті богемиялық Гунтер тұрған жерге, жалғыз өмір сүрді. Сегфу Геррардтың патша сарайынан кетуінің себебі 1024 жыл шамасында Отто Орсеоло отбасының Венгрияға келуімен байланысты екенін айтады. Келесі жылдары Жерар төбеде шіркеу салдырып, діни зерттеулер мен уағыздар жазды (кейін олар жоғалып кетті). Ол Еврейлерге жолданған хатына және Жаңа өсиеттің Иоанн жазған ілбиенің кіріспесіне жазған түсіндірмелеріне сілтеме жасады. Жерар жеті жыл бойы жалғыз өмір сүрді, бұл оның аңыз авторы жеті деген санды ғана ойлап тапса да, бірнеше жыл Баконь тауларында өткізгенін көрсетеді.

Санад епискобы

XI ғасырдың басында Айтоний деген күшті әмірші Тиса, Дунай және Муреш өзендері маңындағы аймақты биледі. Ол "грек діни рәсімімен" крещениеден өтіп, Муреш өзені бойындағы өзінің орнына "грек" (немесе Византиялық) монахтарды қоныстандырды. Айтоний Муреш арқылы тасымалданатын тұзға салық салуды бастағаннан кейін, Венгрияның Стефан I оған қарсы патшалық әскерді Ксанадтың басшылығымен жіберді. Ксанад Айтонийді жеңіп, өлтірді, ал оның иелігі графтыққа айналдырылды. Айтонийдің орны Цсанад деп аталды. Айтонийдің аумағын бағындырғаннан кейін, Стефан I Жерарды шақырып алып, оны жаңадан құрылған Цсанад диоцезінің епископы етіп тағайындады. Ласло Мезейдің айтуынша, патша Жерарды диоцезді басқаруға тағайындаған, себебі Жерардың грек тілін және византиялық теологиялық идеяларды білуі, грек дін қызметкерлері сол уақытқа дейін уағыз айтқан аймақта уағыз таратуға мүмкіндік берді. "Позониялық жылнамада" 1030 жылы "Жерард епископ болып тағайындалды" деп жазылған, бірақ барлық тарихшылар осы күнді мойындамады. Патша Жерарды оның резиденциясына ертіп апару үшін Венгриядағы бенедиктин монастырьларынан он екі монахты тағайындады. Венгер тілінде сөйлейтін он екі монахтың жетісіне Айтонийдің бұрынғы халқының арасында Жерар үшін аударма жасау міндеті жүктелді. Айтоний билігінде келген грек монахтары Цсанадтан Oroszlámosқа (қазіргі Сербиядағы Банацко Аранђелово) жаңадан құрылған монастырға көшірілді, ал олардың бұрынғы монастыры бенедиктиндерге берілді. Жерард пен бенедиктин монахтары бір үйде тұрды және ол оларға оның рұқсатысыз шығуға тыйым салды. Монахтар таңғы құлшылыққа қатысуға және монахтық киім киюге міндетті болды. Жерард ермектің киімін киіп, күндерін өзінің резиденциясына жақын орманды жалғыздықта өткізді. Оның аңызында айтылғандай, ол "денесін жазалау" үшін және "осы жұмысты істеуге мәжбүр болғандарға" көмектесу үшін жиі "балта қолға алып" орманды кесетін. Ол өзінің диоцезіндегі язычниктерді дінге көшіруді міндет етті. Оның "Ұзақ өмірінде" жазылғандай, адамдар – "әулетті де, қарапайымды, байды да, кедейді де" – "Қасиетті Ұш Тұрғысының атынан" крещениеден өтуді сұрап келді. Олар аттар, ірі қара мал, қой, кілемдер, жүзіктер мен әшекейлер әкеліп, епископқа сыйлады. "Ұзақ өмір" кітабында Жерардтың өз диоцезіндегі "әрбір қалаға" шіркеулер салғаны, осылай сенушілердің санының артуына себеп болғаны айтылады. "Ұзақ өмір" Жерардтың диоцезіндегі архидиакондықтарды құруды оған жатқызса да, көптеген ғалымдар бұл мәлімдемені анық анахронизм деп санайды. Жерард Стефанға үнемі барып тұратын. Цсанадтан Секешфехервар немесе Эстергомдағы патша сарайына бара жатқанда, ол және оның дін қызметкерлерінің бірі Вальтер, бір шаруада тоқтады, онда құл әйел ұн тартатын кескішпен ұн тартқанда ән шырқады. Жерард бұл музыканы "симфония Унгарорум" (немесе "венгрлердің барабаны") деп атады, кескіштің дыбысын барабанның соққысына теңеді. Оның ауыр жұмыс істеп тұрған әйелдің көңілділігіне риза болған Жерард оған құнды сыйлықтар берді. Стефан I 1038 жылдың 15 тамызында қайтыс болды. Оның жүйесі, венециялық Петр Орсеоло таққа отырды, бірақ ол 1041 жылы тақтан түсірілді. Петрдің орнын басып алған Самуил Аба көптеген билеушілерді өлімге кесті. Ол Цсанадқа келіп, Жерардтан Қайта тірілу жексенбісі күні мисса кезінде оның басына тәж кигізуді сұрады. Жерард Абадан бас тартты, бірақ патшаны Цсанадқа ертіп келген епископтар оны таж кигізді. Жерард трибунаға шығып, үш жылдан кейін Абаның басына "құдайдың жазасы түседі" деп жариялады, өйткені ол патшалықты алдау арқылы иеленді. Абаның Жерардтың резиденциясына келгені туралы "Ұзақ өмірдің" баяндамасының сенімділігі ғалымдар арасында пікірталас тудырады.

A powerful chieftain, Ajtony, ruled the region near the rivers Tisza, Danube and Mureș in the early 11th century. He was baptised according to the "Greek rite" and settled "Greek" (or Byzantine) monks in his seat on the Mureș. After Ajtony began taxing the salt carried on the Mureș, Stephen I of Hungary sent the royal army against him under the command of Csanád, who had previously been Ajtony's commander. Csanád defeated and killed Ajtony whose domain was transformed into a county. Ajtony's seat was renamed for Csanád. After the conquest of Ajtony's territory, Stephen I summoned Gerard from his hermitage and made him bishop of the newly established Diocese of Csanád. László Mezey says that the king appointed Gerard to administer the diocese because Gerard's knowledge of the Greek language and the Byzantine theological ideas enabled him to preach in a territory where Greek priests had up to that time proselytized. The Annales Posonienses recorded that "Gerard was consecrated bishop" in 1030, but the reliability of this date was not accepted by all historians. The king appointed twelve monks from the Benedictine monasteries in Hungary to accompany Gerard to his see. Seven of the twelve monks who could speak Hungarian were tasked with interpreting for Gerard among Ajtony's former subjects. The Greek monks who had arrived during Ajtony's rule were transferred from Csanád to a monastery newly established at Oroszlámos (present day Banatsko Aranđelovo in Serbia), and their former monastery was granted to the Benedictines. Gerard and the Benedictine monks shared a house and he forbade them to leave it without his authorization. The monks were required to be present for the morning service and to wear monastic costume. Gerard continued to wear the habits of a hermit (cilice or goat skins) and spent days in solitude in the forests near his see. His legend also writes that he often "took the axe" to cut woods to "mortify his flesh" and to help to "those who had to do this work". Gerard was a missionary bishop, tasked with the conversion of the pagan inhabitants of his diocese. His Long Life writes that people came to Gerard, "noblemen and commoners, rich and poor", asking him to baptize them "in the name of the Holy Trinity". They brought horses, cattle, sheep, carpets, rings and necklaces to give them to the bishop. The Long Life credits Gerard with the building of churches "for every city" in his diocese to serve the growing number of believers. Although the Long Life attributes the establishment of the archdeaconries of Gerard's diocese to him, most scholars regard this statement as a clear anachronism. Gerard regularly visited Stephen. During a travel from Csanád to the royal court in Székesfehérvár or Esztergom, he and one of his clerics, Walther, stayed in a manor where a slave woman was singing while making flour on a grinder. Gerard referred to the music as the "symphonia Ungarorum" (or "drum of the Hungarians"), associating the sound of the grinder with a drum roll. Being touched by her cheerfulness while making a hard work, Gerard gave the woman precious gifts. Stephen I died on 15 August 1038. His nephew, the Venetian Peter Orseolo mounted the throne, but he was dethroned in 1041. Peter's successor, Samuel Aba, had many lords executed. He visited Csanád, asking Gerard to put a crown on his head during the mass on Resurrection Sunday. He refused Aba, but the bishops who accompanied the king to Csanád, performed the coronation. Gerard went to the pulpit, declaring that the "sword of vengeance will descend" upon Aba's head in three years, because he had gained the kingdom by deceit. The credibility of the report of the Long Life of Aba's visit in Gerard's see is subject to scholarly debates.

Шейіт болу

1044 жылы Генрих III Мажарстанға басып кірді және Мэнфо шайқасында Абаны жеңді. Питер Орсеоло тағы қайта орналастырылды, бірақ оның билігі ұнамады, себебі ол неміс және итальяндық адал қызметшілерін артық жақсы көретін. Жерард 1046 жылдың 24 қыркүйегінде Ватаның бұтпарастық көтерілісі кезінде шейіт болды. Оның бірге шейіт болғандары – Бистрик пен Булдус. Оның қазасы туралы әртүрлі әңгімелер бар. Бір әңгіме бойынша, оны таспен лақтырып, найзамен жарып, денесі Блоксберг жартасынан Дунайға тасталып кеткен. Тағы бір әңгімеде ол екі дөңгелекті арбаға мінгізіліп, төбеге сүйретіліп, қазір Геллерт төбесі деп аталатын Буда төбесінен құлатылып, сол кезде тірі болған күйінде төменде ұрып өлтірген. Басқа расталмаған әңгімелерде ол бұтпарастардың жаппай көтерілісі кезінде тікенекті бөшкеге салып, төбеден домалатып жібергендері айтылады. 1083 жылы Әулие Стефан мен Әулие Емерикпен бірге қасиетті деп жарияланған Жерард қазір Венгрияның қамқоршы қасиеттілерінің бірі. Оның мерекесі 24 қыркүйекте тойланады.