Кіріспе

Николай Олахус (лат. Nicholas, the Vlach; Oláh Miklós; Nicolae Valahul); 10 қаңтар 1493 – 15 қаңтар 1568) – Эстергом архиепископы, Венгрияның приматы, көрнекті католик дін қызметкері, гуманист және тарихшы.

Ерте өмір

Николаус Олахус Сибиу қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, Трансильвания воеводасы Ян Хунядидің немересі Стефан (Ștefan), әкесінің жағынан румын тегінен еді; анасы Барбара (Borbála) Хушар болған. Ол Матиас Корвиннің туысы еді. Оның өмірбаянындағы жазбалары мен хат алмасулары оның өміріне жарық түсіреді. 1505-1512 жылдары Варад (қазіргі Орадея, Румыния) кафедралық мектебінде оқығаннан кейін, ол Ладислав II сарайында паж болды, бірақ көп ұзамай діни мансапты таңдап, 1516 немесе 1518 жылы дін қызметкері болып тағайындалды. Печ епископы Георгий Сзатмаридің хатшысы қызметін атқарып жүргенде, ол сол тараудың, кейіннен Эстергомның каноны болып тағайындалды, ал 1522 жылы Комаром архидиаконы болды. 1526 жылы ол король Людовик II-нің хатшысы болып тағайындалды, бірақ Габсбург Мариясының қызметіне ауыстырылды. Мохач шайқасынан кейін Олахус король Фердинанд I-нің жағына қосылды, бірақ жесір патшайымның орнын сақтап қалды.

Жоғары лауазым

1527 жылы ол Секешфехерварда кастос немесе бөлім басшысы болып тағайындалды және 1530 жылы патшайым жесірді Аугсбургтегі императорлық диетаға ертіп барды. 1531 жылы ол Нидерландының губернаторы болғанда, ол онымен бірге қазіргі Бельгияға барды, онда ол 1542 жылы Венгрияға оралғанға дейін (1539 жылы қысқа үзіліспен) қалды. Мария патшайым Эразмды Брабантқа қоныстандыруға шақырды. Олахус оны сол жерде кездестіріп, хат алысып жүрді. 1543 жылы Олахус Фердинанд патшаның атынан Аграм (Загреб) корольдік канцлері және епископы болды. 1548 жылы ол Эгердің епископы, ал 1553 жылы Эстергомның архиепископы болды. Осылайша ол Максимилианды Венгрияның патшасы етіп тәж кигізіп, Фердинанд I-ге салтанатты жерлеу рәсімін жасады (1563). Эстергом архиепискобы ретінде Олахустың ең алғашқы қамқорлығы – архиепископтық қаржы және мүлікті тәртіпке келтіру болды. Ол Jus Piseti, яғни Кёрмоцбаньядағы (қазіргі Кремника, Словакия) монетахананы қадағалау құқығын қайта қолданды, осы бақылау үшін архиепископтық үлкен кіріс алды. Өз қаражаты есебінен ол Туроктың (қазіргі Турец, Словакия) ипотекалық провископиясын, сондай-ақ Нитра епархиясының (қазіргі Нитра, Словакия) салмақты иеліктерін сатып алды. Эстергом архиепископы ретінде Олахус Эгер епархиясына бақылау жасады және (Қасиетті Тақтың келісімімен) 20 жылдан бері бос тұрған Калокса архиепархиясын басқарды. Османдықтар Эстергомды басып алғаннан кейін жаңа архиепископтық резиденция Нагишембатқа немесе Поцсонияға көшірілді.

Іс-шаралар

Олахус Контрреформацияда ерекше белсенділік танытты; тіпті Эстергом архиепископтығына тағайындалғанға дейін жаңа протестанттық ілімдерге қарсы күрестің жақтасы болды. Венгрияның приматы ретінде ол қайта жаңарып, қақтығысқа белсенді түрде араласты, әсіресе шіркеу тәртібін қалпына келтіруге, дін қызметкерлерін реформалауға және жаңа мектептер ашуға ұмтылды. Реформацияның ілімдері кеңінен тараған Жоғарғы Венгрияның таулы қалалары оның назарын аударды. Ол архиепархияны аралауды ұйымдастырды, оны көп бөлігін өзі жүргізді, сондай-ақ осы мақсатта бірнеше епархиялық синодтар шақырды. Осы синодтардың алғашқысы 1560 жылы Нагишембат қаласында өтті; оның жабылу отырысында дін қызметкерлеріне арналған догматикалық және моральдық нұсқаулар жинағы жарияланды, ол сол және келесі жылдары басылып шықты. 1561 жылы Нагишембатта провинциялық синод өтті, онда Венгрия епископтарының Трент соборындағы қатысу мәселесі талқыланды. Олахустың соборға қатысқандығы немесе 1562 және 1564 жылдарғы қаулыларын Венгрияда жариялағандығы белгісіз, бірақ ол собордың отырыстарын жақыннан қадағалап, оның кейбір шешімдерін іске қосып, қолданғаны мәлім. 1563 жылы Олахус соборға ұзақ меморандум ұсынды, онда венгр шіркеуінің қиын жағдайымен күресудің маңыздылығын атап өтті және дін қызметкерлері арасындағы моральдық құлдырауды жеңу үшін жасаған күш-жігерін батыл тілмен сипаттады. Ол мектеп реформасы және жастарды дұрыс оқыту арқылы Реформацияның алға жылжуын тежеуге үміттенді. Түріктер басып алған кезде құлдыраған Эстергом собор мектебін қалпына келтірді; алайда оны өзінің архиепископтық қаласы – Нагишембатқа көшірді және 1561 жылы Венгрияға шақырған иезуиттерге тапсырды, олар уағыздау және рухани қызметтері арқылы ұлттың діни өміріне зор әсер етті. Олахус бастамасымен жарық көрген басылымдардың арасында Breviarium Ecclesiæ Strigoniensis (1558) және Ordo et Ritus Ecclesiæ Strigoniensis (1560) бар. «Ангел дұғасын» қайта оқу дәстүрі оның еңбегінің нәтижесінде қайта жаңғырды. Фердинанд I-нің канцлері және сенімді адамы ретінде Олахус саяси ықпалға ие болды. 1562 жылы ол регент міндетін атқарды. Ол жақсы жазушы еді.