Кіріспе
1000/1001 – 1038 жылдар аралығында Венгрия патшасы; Католик әулиесі I Стефан, сондай-ақ Король Святой Стефан (Szent István király; Sanctus Stephanus; 975 – 15 тамыз 1038), 997 және 1000 немесе 1001 жылдар аралығында венгрлердің соңғы Ұлы князі және 1000 немесе 1001 жылдан бастап 1038 жылы қайтыс болғанға дейін Венгрияның бірінші патшасы болды. Туған жылы белгісіз, бірақ оның өмірінің көптеген деректері оның 975 жылы немесе одан кейін Эстергомда туғанын көрсетеді. Ол туылған кезде оған Ваджк есімі берілген, бірақ оның крещение алған күні белгісіз. Ол Ұлы князь Геза мен оның әйелі Саролттың жалғыз ұлы болды. Әкесі мен анасы крещение алғанмен, Стефан отбасында алғаш рет шын ниетпен христиан болды. Ол Баварияның Гизеласына, императорлық Оттон әулетінің мүшесіне үйленді. 997 жылы әкесінен кейін таққа отырып, Стефан тақ үшін туысы Коппаниға қарсы күресуге мәжбүр болды, оған көптеген ескі дінді ұстанатын жауынгерлер қолдау көрсетті. Ол Коппаниді Вецелин, Хонт және Пазмани сияқты шетелдік рыцарьлардың және жергілікті билеушілердің көмегімен жеңді. Ол 1000 жылдың 25 желтоқсанында немесе 1001 жылдың 1 қаңтарында Папа Сильвестр II жіберген тәжбен таж кигізілді. Қара венгрлер мен оның туысы Гюла Кішіге қарсы соғыстарда Карпат алқабын біріктірді. 1030 жылы Священная Рим империясының императоры Конрад II-нің әскерлерін Венгриядан шығаруға мәжбүрлеп, мемлекетінің тәуелсіздігін сақтады. Стефан кемінде бір архиепископтық, алты епископтық және үш бенедиктин монастырын құрды, бұл Венгрия шіркеуінің Священная Рим империясының архиепископтарынан тәуелсіз дамуына әкелді. Ол христиандық дәстүрлерді сақтамағандарға қатаң жаза беріп, христиан дінін таратуға ынталандырды. Оның жергілікті басқару жүйесі бекіністер маңында ұйымдастырылған және патшалық шенеуніктер басқарған округтерге негізделген. Оның билігінде Венгрияда ұзақ бейбітшілік орнады және ол Батыс Еуропа, Киелі жер және Константинополь арасында саяхаттайтын паломниктер мен саудагерлер үшін тамаша маршрутқа айналды. Ол барлық балаларынан бұрын қайтыс болды, 1038 жылдың 15 тамызында 62 немесе 63 жасында дүние салды. Ол Секешфехерварда салынған және Қасиетті Марияға арналған жаңа базиликаға жерленді. Оның өлімінен кейін ондаған жылдарға созылған азаматтық соғыстар басталды. 1083 жылы Папа Григорий VII оны, оның ұлы Эмерик және Цсанад епискобы Жерардты қасиетті деп жариялады. Стефан Венгрия мен көршілес аймақтарда кең таралған әулие. Венгрияда оның мерекесі (20 тамызда) мемлекеттік мереке ретінде атап өтіледі, ол мемлекет құрылған күнді еске түсіреді.
Stephen I, also known as King Saint Stephen (Szent István király ; Sanctus Stephanus; ; 975 – 15 August 1038), was the last Grand Prince of the Hungarians between 997 and 1000 or 1001, and the first King of Hungary from 1000 or 1001, until his death in 1038. The year of his birth is uncertain, but many details of his life suggest that he was born in, or after, 975, in Esztergom. He was given the pagan name Vajk at birth, but the date of his baptism is unknown. He was the only son of Grand Prince Géza and his wife, Sarolt, who was descended from a prominent family of gyulas. Although both of his parents were baptized, Stephen was the first member of his family to become a devout Christian. He married Gisela of Bavaria, a scion of the imperial Ottonian dynasty. After succeeding his father in 997, Stephen had to fight for the throne against his relative, Koppány, who was supported by large numbers of pagan warriors. He defeated Koppány with the assistance of foreign knights including Vecelin, Hont and Pázmány, and native lords. He was crowned on 25 December 1000 or 1 January 1001 with a crown sent by Pope Sylvester II. In a series of wars against semi independent tribes and chieftainsincluding the Black Hungarians and his uncle, Gyula the Youngerhe unified the Carpathian Basin. He protected the independence of his kingdom by forcing the invading troops of Conrad II, Holy Roman Emperor, to withdraw from Hungary in 1030. Stephen established at least one archbishopric, six bishoprics and three Benedictine monasteries, leading the Church in Hungary to develop independently from the archbishops of the Holy Roman Empire. He encouraged the spread of Christianity by meting out severe punishments for ignoring Christian customs. His system of local administration was based on counties organized around fortresses and administered by royal officials. Hungary enjoyed a lasting period of peace during his reign, and became a preferred route for pilgrims and merchants traveling between Western Europe, the Holy Land and Constantinople. He survived all of his children, dying on 15 August 1038 aged 62 or 63. He was buried in his new basilica, built in Székesfehérvár and dedicated to the Holy Virgin. His death was followed by civil wars which lasted for decades. He was canonized by Pope Gregory VII, together with his son, Emeric, and Bishop Gerard of Csanád, in 1083. Stephen is a popular saint in Hungary and neighboring territories. In Hungary, his feast day (celebrated on 20 August) is also a public holiday commemorating the foundation of the state, known as State Foundation Day.
Алғашқы жылдары (975997)
Степанның туған күні белгісіз, себебі ол замандас құжаттарда тіркелмеген. Бірнеше ғасырдан кейін жазылған венгр және поляк жылнамалары үш түрлі жылды көрсетеді: 967, 969 және 975. Оның 11-ғасырдың соңы мен 12-ғасырдың басындағы үш агиографиясы және басқа венгр деректерінің бірауыздан куәлігі, Степанның 997 жылы «әлі жеткіншек» болғанын айтады, соңғы жылдың (975) дұрыстығын растайды. Степанның кіші жырлауында оның Эстергомда туғаны айтылады, бұл оның 972 жылдан кейін туғанын білдіреді, өйткені оның әкесі, венгрлердің ұлы князі Геза, сол жылы Эстергомды патшалық резиденциясы етіп таңдады. Геза өзінің поддандылары арасында христиан дінін күшпен таратып, бірақ пұтқа табынудан ешқашан тоқтаған жоқ. Оның ұлының «Ұлы жырлауында» да, шамалы уақытта өмір сүрген Мерзебургтік Тьетмар да Гезаны қатыгез монарх ретінде сипаттап, оның бүлікшіл венгр феодалдарына билігін аяусыз бекіткен деспот екенін көрсетеді. Венгр жылнамалары Степанның анасы – Гюланың қызы Саролт екендігіне келіседі, Гюла Трансильванияда немесе Тиса және Марос өзендерінің құсылысында билігі бар венгр басшысы болған. Көптеген тарихшылар, соның ішінде Пал Энгель және Гюла Кристо, оның әкесі 952 жылы Константинопольде крещение алған және «христиандыққа адал болған» «Гюламен» бірдей болғанын болжайды. Алайда, бұл сәйкестік бірауыздан қабылданбаған; тарихшы Гьёрги Гьёрффи бұл Саролттың әкесі емес, Византия астанасында крещение алған оның кіші інісі екенін айтады. Барлық венгр деректеріне қарамастан, Польшаның венгрлік жылнамасы және кейінгі польшалық деректер Степанның анасы Польшаның герцогы I Миешконың басқаша белгісіз қарындасы Адельхайд болғанын айтады, бірақ қазіргі заманғы тарихшылар осы хабарламаның сенімділігін қабылдамайды. Степан Ваджк ретінде дүниеге келген, бұл оның латын тілін оқығанын білдіреді, бірақ осы дәуірдегі көптеген патшалар жазуға қабілетті болғандықтан, күмәнді пікірлер де орынды. Оның 11-ғасырдың соңындағы екі агиографиясы грамматикалық оқу туралы ештеңе айтпайды, тек ол «кішкентай ханзадаға лайық білім алып тәрбиеленген» деп жазады. Кристоның айтуынша, бұл сөз Степанның дене шынықтыру жаттығуларына, оның ішінде аң ауру мен әскери іс-қимылдарға қатысуына ғана қатысты. «Аңғалдар хроникасы» бойынша, оның ұстаздарының бірі – Италиядан келген граф Деодат, ол кейіннен Татада монастырь құрды. Степанның жырлауларында Ұлы князь Геза Степан «жасөспірімдіктің алғашқы сатысына жеткенде» венгр басшылары мен жауынгерлерінің жиналысын шақырды. Степанның таққа отыруы перзенттік құқық қағидасына сәйкес болды, ол әкесінің орнын ұлының билеуі керек екенін көрсетеді. Екінші жағынан, бұл Арпад әулетінің ең үлкен мүшесі Гезаның орнын басуы керек болған дәстүрлі ағалыққа қайшы келді, сол кезде ол Коппани болды. Сомоги герцогы атағын иеленген Коппани көп жылдар бойы Балатон көлінің оңтүстігіндегі Трансдунай аймағын басқарды. Коппани Гезаның жесірі Саролтқа үйленуге ұсыныс жасады, бұл пұтқа табынушылардың левират некесінің салтымен сәйкес келеді. Ол сондай-ақ таққа өз құқығын жариялады. Коппанидің крещение алғаны мүмкін, бірақ 972 жылы оның жақтастарының көпшілігі Степан мен оның неміс жасағы ұсынған христиандыққа қарсы пұтқа табынушылар болды. 1002 жылғы Паннонхалма аббаттығының жарғысында Степан мен Коппани арасындағы қарулы қақтығыстарға қатысты «немістер мен венгрлер» арасындағы соғыс туралы жазылған. Дегенмен, Гьёрффи Озлар («Алан»), Бесеньё («Печенег»), Кэр және басқа да жер атаулары, Коппани герцогтігінің болжамды шекаралары маңындағы Трансдунайдағы этникалық топтарға немесе венгр тайпаларына қатысты, Гезаның сонда қоныстандырған венгр жауынгерлерінің маңызды көмекші бөлімдері мен топтары Степанның армиясында күрескенін көрсетеді. Кристо Степан мен Коппани арасындағы бүкіл қақтығыстың Арпад әулетінің екі мүшесі арасындағы жанжал ғана екенін, басқа венгр тайпа басшыларына әсер етпегенін айтады. Ол ағайынды Хонт пен Пазманы өзінің күзетшілерінің басына қойды және патша әскерін басқаруға Вецелинді тағайындады. Соңғысы – Гезаның тұсында Венгрияға келген неміс рыцары. Хонт пен Пазмань, Кезаның Симонының «Gesta Hunnorum et Hungarorum» және «Аңғалдар хроникасы» бойынша, Гезаның немесе Степанның билігінің алғашқы жылдарында Венгрияға қоныстанған «Швабиялық рыцарлар» болды. Патшалық таққа отырғызудан бұрын. Егер соңғы хабарлама дұрыс болса, онда Веспрем және Гьер епархиялары тарихшы Габор Торочкайдың айтуынша, ең мүмкін ...
Таққа отырғызу (10001001)
Степан өзінің анасының інісі Кіші Гюланың ордасы болған Гюлафехерварда Коппанидің денесінің төрт бөлікке бөлінген бір бөлігін көрсетуге бұйырып, венгр феодалдары билік ететін барлық жерге өз билігін жариялады. Ол сондай-ақ халықаралық беделін арттыру үшін патша атағын қабылдады. Дегенмен, оның тәж кигізу салтанатының нақты жағдайы мен саяси салдары ғалымдар арасында пікір тудырады. Мертсбургтік Тьетмар Степанның тәжді "ынталандыру мен тілекпен" алғанын жазады. Ал Степанның "Ұлы жырларында" корольдік Венгрияны Құдай анаға сыйлағаны айтылады. Заманауи тарихшылар, оның ішінде Пал Энгель мен Миклош Молнар, Степан әрқашан өз тәуелсіздігін сақтап, Рим папасының немесе императордың үстемдігін мойындамағанын жазады. Мысалы, оның ешбір грамотасы сол кездегі императорлардың билік жылдарымен сәйкес келмейді, егер ол олардың вассалы болғанда бұл орын алған болар еді. Бұдан әрі, Степан өзінің "Заңдар кітабының бірінші кітабының" кіріспесінде өзінің мемлекетін "Құдайдың құдіретімен" басқаратынын мәлімдеді. Степанның тәж кигізілген күні белгісіз. Кейінгі венгр дәстүрі бойынша, ол екінші мыңжылдықтың бірінші күні тәж кигізілді, яғни 1000 жылдың 25 желтоқсаны немесе 1001 жылдың 1 қаңтары болуы мүмкін. Оның "Ұлы жырларында" сақталған тәж кигізу салтанатының егжей-тегжейлері, оның Эстергом немесе Секешфехерварда өткен рәсім неміс корольдерінің тәж кигізу рәсіміне ұқсас болғанын көрсетеді. Сәйкесінше, Степан салтанат кезінде киелі маймен майланды. 1031 жылғы патшалық плащысында сақталған Степанның суреті оның тәжінің, Киелі Рим императорының диадемасы сияқты, қымбат тастармен әшекейленген дөңгелек тәж болғанын көрсетеді. Тәжінен басқа, Степан туы бар найзаны өзінің тәуелсіздігінің маңызды символы деп санады. Мысалы, оның алғашқы монеталарында "LANCEA REGIS" ("патшаның найзасы") деген жазу бар және туы бар найза ұстаған қол бейнеленген. Сол замандас Адемар де Шабанннің айтуынша, император Отто III Гезаның "өз елінде толық еркіндікке ие болу" құқығының белгісі ретінде Степанның әкесіне найза сыйлаған. Степан өз грамоталарында әртүрлі атаулармен аталады: Ungarorum rex ("мажарлардың патшасы"), Pannoniorum rex ("паннониялықтардың патшасы") немесе Hungarie rex ("Венгрияның патшасы").
Консолидациялау (1001 1009)
Степанның билігі оның тәж киюіне байланысты болмаса да, бұл рәсім оған «Құдайдың рақымымен» өз патшалығын басқаратын христиан монархының халықаралық деңгейде мойындалған заңдылығын берді. Оның барлық аңыздары оның тәж кигеннен кейін көп ұзамай Эстергомда архиепископтық орналастырғанын көрсетеді. Бұл әрекет Венгриядағы шіркеудің Киелі Рим империясының дінбасыларынан тәуелсіздігін қамтамасыз етті. Эстергом архиепискобы Домокос туралы ең алғашқы мәлімет 1002 жылғы Паннонхалма аббаттығының негізін қалау шартында сақталған. Тарихшы Габор Торочкайдың айтуынша, Степан 1001 жылы Калоча епархиясын да құрған. Степан өзінің мемлекетін уағыздау үшін шетелдік дін қызметкерлерін Венгрияға шақырды. Прагалық Адалберттің серіктері, Радла мен Астрик, оның билігінің алғашқы жылдарында Венгрияға келді. 1007 жылғы Франкфурт синодында «венгрлердің архиепискобы» аты аталмаған және 1012 жылы архиепископ Астрик Бамбергте алтарьды қадірлегені Степанның дінбасылары Киелі Рим империясының дін қызметкерлерімен жақсы қарым-қатынаста болғанын көрсетеді. Венгрияны христиан мемлекетіне айналдыру Степанның билігінің басты мақсаты болды. Мажарлардың дінге өтуі оның әкесі билік еткен кезде басталған болса да, Степан ғана өз халқын түркі тілдес діндердің рәсімдерінен бас тартуға жүйелі түрде мәжбүрледі. Оның заң шығару қызметі христиан дінімен тығыз байланысты болды. Мысалы, оның билігінің алғашқы жылдары жазылған «Заңдар кітабының бірінші кітабында» мейрам күндерін сақтау және өлім алдында мойынсұну туралы бірнеше ережелер бар. Оның басқа заңдары мүліктік құқықтарды және жесірлер мен жетімдердің мүдделерін қорғады немесе шаруалардың мәртебесін реттеді. Степанның тәж киюінен кейін де көптеген венгр феодалдары оның билігін мойындаудан бас тартты. Жаңа патша ең алдымен өзінің туысы Кіші Гюлаға қарсы шықты, оның жері «ең кең және бай» болған, – делінген «Иллюминацияланған жылнамасында». Степан 1002 немесе 1003 жылдары Трансильванияға басып кірді және Гюла мен оның отбасын тұтқынға алды. Ол кездегі Хилдесхайм жылнамасы Степанның Гюланың жерін «күшпен христиан дініне аударғанын» жазды. Сондықтан тарихшылар Трансильвания епархиясының құрылуын осы кезеңмен байланыстырады. Егер Кристо, Гьёрффи және басқа венгр тарихшылары ұсынған Гюланың Титмар Мерзебургтікке сәйкес Степанның туысы болған Прокуимен сәйкестендіруі дұрыс болса, Гюла кейіннен тұтқындықтан қашып, Польша герцогы Болеслав І Батылға қашып кетті (992–1025). [Герцог Болеслав Батылдың] аумағына венгр шекарасына жақын орналасқан бір қамал кірді. Оның қамқоршысы – Венгрия патшасының туысы – лорд Прокуи. Бұрын да, соңғы уақытта да Прокуиді патша өз жерінен қуды, ал оның әйелі тұтқынға алынды. Ол оны босата алмағанда, оның немере інісі, тіпті Прокуидің жауы болғанына қарамастан, оны шартты түрде босатуды ұйымдастырды. Мен жеңілген жауға мұндай сабырлылық танытқан адамды естіген емеспін. Осыдан кейін Құдай оған жоғарыда айтылған қалада ғана емес, басқа да қалаларда да бірнеше рет жеңіске жетуге мүмкіндік берді. Гьёрффидің айтуынша, елтізбеншік жазбасында 1010 жылдары Дунайдың Морава өзенінің құйылысы Морава өзенінің аңғарының поляктар басып алғаны туралы айтылған. Екінші жағынан, Польша-Мажар жылнамасында Польша герцогы Дунайдан солтүстікке және Моравадан шығысқа қарай, 11 ғасырдың басында Эстергомға дейін кең аумақтарды иеленген деп жазылған. Штайнхюбельдің айтуынша, соңғы дереккөз қазіргі Словакияны құрайтын жерлердің едәуір бөлігі 1002 және 1030 жылдар аралығында поляк билігі астында болғандығын дәлелдейді. Словакиялық тарихшыдан айырмашылығы, Гьёрффи бұл соңғы жылнама «бір ақымақтық екіншісінен кейін келеді» деп жазады, бұл 11 ғасырлық дереккөздерден белгілі барлық фактілерге қайшы келеді. «Иллюминацияланған жылнама» Степанның Гюланың жерін басып алғаннан кейін «өз әскерін болгарлар мен славяндардың князі Кианға қарсы басқарғанын» айтады. Бірқатар тарихшылар, соның ішінде Золтан Ленки мен Габор Торочкайдың айтуынша, Киан Трансильванияның оңтүстік бөлігінде орналасқан кішігірім мемлекеттің басшысы болған және Степан 1003 жылы оның жерін басып алған. Басқа тарихшылар, соның ішінде Гьёрффи, жылнаманың есебі 1010-шы жылдардың соңында Стивеннің Болгарияға қарсы жорығының естелігін сақтағанын айтады. Сондай-ақ, Бруно Кверфурт және Адемар де Шабанн есімдерімен аталған «қара мажарлар» Степанның уағыздық саясатына қарсы болғандарының анықталуы да белгісіз. Гьёрффи олардың жерлерін Тиса өзенінің шығысында орналастырады; ал Торочкай олардың Трансдунайдың оңтүстік бөлігінде өмір сүретінін айтады. Бруно Кверфурттың «қара мажарлардың» күшпен дінге өтуі туралы хабарламасы Степан олардың жерін 1009 жылы, «Святого Петраның бірінші миссиясы» – Папаның өкілі, кардинал Азо Венгрияға келгенде басып алғанын көрсетеді. Соңғысы 10 тамыз 1009 жылы Печ епархиясының шекарасын анықтайтын патшалық жарлығы шығарылған Дьерде өткен жиналысқа қатысты. Эгер епархиясы да шамамен 1009 жылы құрылды. Торочкайдың айтуынша, «өте ықтимал» епархияның құрылуы хазар тегінен шыққан Кабарлардың дінге өтуімен байланысты болды және олардың басшысы. Кабарлардың басшысы, Аба Сэмюел немесе оның әкесі, осы оқиғада Степанның аты аталмаған кіші қарындасын үйлендірді. Аба тайпасы Степанға қосылып, христиан монархиясын құруға қолдау көрсеткен тума тайпалардың ең қуаттысы болды. Аноним, Кеза Симоны және басқа венгр жылнамашыларының 13 ғасырлық Бәр Калан, Чак және басқа венгр феодалдарының венгр басшыларынан таратылғаны туралы хабарламалары басқа тума тайпалар да осы процеске қатысқандығын көрсетеді. Степан әкімшілік жүйесін аумақтық принцип бойынша құрды, округтерді құрды. Әр округті патшаның ресми өкілі – граф немесе ишпан басқарды, ол патшалық бекінісінің айналасында ұйымдастырылған әкімшілік бірлік болды. Көптеген бекіністер осы кезеңде топырақтан жасалған, бірақ Эстергом, Секешфехервар және Веспремдегі қамалдар тастан салынған. Округтардың орталықтары қызмет ететін бекіністер шіркеу ұйымдарының орталықтарына айналды. Олардың айналасында дамыған елді мекендерде, әр жексенбіде жәрмеңкелер өткізілетін, маңызды жергілікті экономикалық орталықтар болды.
About a hundred years later, the chronicler Gallus Anonymus also made mention of armed conflicts between Stephen and Boleslav, stating that the latter "defeated the Hungarians in battle and made himself master of all their lands as far as the Danube". Györffy says that the chronicler's report refers to the occupation of the valley of the river Moravaa tributary of the Danubeby the Poles in the 1010s. On the other hand, the Polish Hungarian Chronicle states that the Polish duke occupied large territories north of the Danube and east of the Morava as far as Esztergom in the early 11th century. According to Steinhübel, the latter source proves that a significant part of the lands that now form Slovakia were under Polish rule between 1002 and 1030. In contrast with the Slovak historian, Györffy writes that this late chronicle "in which one absurdity follows another" contradicts all facts known from 11th century sources. The Illuminated Chronicle narrates that Stephen "led his army against Kean, Duke of the Bulgarians and Slavs whose lands are by their natural position most strongly fortified" following the occupation of Gyula's country. According to a number of historians, including Zoltán Lenkey and Gábor Thoroczkay, Kean was the head of a small state located in the southern parts of Transylvania and Stephen occupied his country around 1003. Other historians, including Györffy, say that the chronicle's report preserved the memory of Stephen's campaign against Bulgaria in the late 1010s. Likewise, the identification of the "Black Hungarians"who were mentioned by Bruno of Querfurt and Adémar de Chabannes among the opponents of Stephen's proselytizing policyis uncertain. Györffy locates their lands to the east of the river Tisza; while Thoroczkay says they live in the southern parts of Transdanubia. Bruno of Querfurt's report of the Black Hungarians' conversion by force suggests that Stephen conquered their lands at the latest in 1009 when "the first mission of Saint Peter"a papal legate, Cardinal Azoarrived in Hungary. The latter attended the meeting in Győr where the royal charter determining the borders of the newly established Bishopric of Pécs was issued on 23 August 1009. The Diocese of Eger was also set up around 1009. According to Thoroczkay, "it is very probable" that the bishopric's establishment was connected with the conversion of the Kabarsan ethnic group of Khazar origin and their chieftain. The head of the Kabarswho was either Samuel Aba or his father married Stephen's unnamed younger sister on this occasion. The Aba clan was the most powerful among the native families who joined Stephen and supported him in his efforts to establish a Christian monarchy. The reports by Anonymus, Simon of Kéza and other Hungarian chroniclers of the Bár Kalán, Csák and other 13th century noble families descending from Hungarian chieftains suggest that other native families were also involved in the process. Stephen set up a territory based administrative system, establishing counties. Each county, headed by a royal official known as a count or ispán, was an administrative unit organized around a royal fortress. Most fortresses were earthworks in this period, but the castles at Esztergom, Székesfehérvár and Veszprém were built of stone. Forts serving as county seats also became the nuclei of Church organization. The settlements developing around them, where markets were held on each Sunday, were important local economic centers.
Польша мен Болгариямен соғыстар (10091018)
1002 жылы Стивеннің күйеу інісі Генрих II Германия патшасы, ал 1013 жылы Киелі Рим империясының императоры болды. Олардың достық қарым-қатынасы 11 ғасырдың алғашқы онжылдықтарында Венгрияның батыс шекараларында бейбітшілік орнатуға ықпал етті. Тіпті Генрих II-нің наразы ағасы Бруно 1004 жылы Венгрияға қашқанда, Стефан Германиямен бейбіт қарым-қатынасты сақтап, екі ағайындысының арасында келісімге келді. Шамамен 1009 жылы ол кіші әпкесін Византия императоры Василий II-нің жақын одақтасы, Венеция дожы Отто Орсеолоға (1008–1026) берді, бұл Венгрияның Византия империясымен де бейбіт қарым-қатынаста болғанын көрсетеді. Екінші жағынан, Венгрия мен Киелі Рим империясының одақтастығы оларды шамамен 1014 жылдан 1018 жылға дейін Польшамен соғысқа тартты. Польшалықтар Морава өзені бойындағы венгрлік бекіністерін басып алды. Гьёрффи мен Кристо осы кезеңде Трансильванияға печенегтердің шабуыл жасағанын жазады, оның естелігі Стефанның аңыздарында сақталған, себебі печенегтер поляк герцогының інісі, Киевтің Ұлы князі Святополк I-нің (1015–1019) жақын одақтастары болды. Польша мен Киелі Рим империясы 1018 жылдың қаңтарында Баутцен бейбіт шартын жасады. Сол жылы 500-ге жуық венгр атты әскері Польшаның Болеслав патшасымен бірге Киевке аттанды, бұл Венгрияның да бейбіт шартына енгізілгенін көрсетеді. Тарихшы Ференц Макк Баутцен бейбіт шарты Болеславты Морава аңғарында басып алған барлық жерлерін Стефанға беруге міндеттегенін айтады. Бихардың алғашқы белгілі епископы Леодвин (1050–1060) айтуынша, Стефан византиялықтармен одақтасып, Балқан түбегіндегі "барбарларға" қарсы әскери жорыққа жетекшілік етті. Византиялық және венгр әскерлері бірлесіп «Цезарий» қаласын алды, Гьёрффи оны бүгінгі Охрид қаласы деп санайды. Леодвиннің мәліметтеріне сәйкес, Стефан византиялықтарға қосылып, 1018 жылы Болгарияны жаулап алу соғысына қатысты. Алайда, оның жорығының нақты күні белгісіз. Гьёрффи Стефанның әскерін болгарларға қарсы соғыстың соңғы жылында ғана басқарғанын айтады.
Ішкі саясат (10181024)
Епископ Леодвин Стефан Балқан жорығы кезінде "Цезарь" деген жерде көптеген әулиелердің реликвияларын жинады, соның ішінде әулие Георгий мен әулие Николайдың реликвияларын. Ол оларды Секешфехервардағы Қасиетті Марияға арналған үш нефті базиликасына сыйлады, онда ол соборлық шаптерді және жаңа астанасын құрды. Оның шешіміне 1018 немесе 1019 жылы оның бұрынғы астанасы Эстергомды айналып өтетін жаңа қажылық жолдың ашылуы ықпал етті. Жаңа жол Батыс Еуропа мен Киелі жерді Венгрия арқылы байланыстырды. Стефан жиі қажыларды қарсы алып, оның атағының Еуропаға таралуына көмектесті. Мысалы, Клуни аббаты Одило Стефанға жазған хатында "Иеміздің қасиетті жерінен оралғандар" патшаның "мүмкін болған діни сенімге деген құлшынысын" куәландыратынын айтты. Стефан Константинополь, Иерусалим, Равенна және Римде қажыларға арналған төрт қонақ үйлер де салды. Италия мен Галлиядан Иерусалимге бара жатқандардың көпшілігі теңіз арқылы барудың әдеттегі жолын тастап, Стефан патшаның жері арқылы өтті. Ол жолды барлығы үшін қауіпсіз етіп, кездескендерін бауырлардай қарсы алып, оларға мол сыйлықтар берді. Бұл әрекет көптеген адамдарды, ақсүйектерді де, қарапайым халықты да Иерусалимге баруға итермеледі. Родульф Глабер, Тарихтың бес кітабы. Қажылармен қатар, саудагерлер де Константинополь мен Батыс Еуропа арасында саяхаттайтын кезде Венгрия арқылы қауіпсіз жолды жиі пайдаланды. Стефан туралы аңыздарда Венгрияға келген 60 бай печенегтер туралы айтылады, бірақ оларға венгр шекарашылары шабуыл жасады. Патша ішкі бейбітшілікті сақтауға деген бейілділігін көрсету үшін өз әскерлерін өлімге кесті. Венгрияда монета соғу 1020 жылдары басталды. Оның "STEPHANUS REX" ("Стефан патша") және "REGIA CIVITAS" ("патшалық қала") деген жазулары бар күміс динарлары сол кездегі Еуропада танымал болды, бұл Швецияда табылған жалған монеталармен дәлелденеді. Стефан кейбір қажылар мен саудагерлерді Венгрияда қоныстандыруға көндірді. 1020 және 1026 жылдар аралығында Венеция Республикасынан Венгрияға келген бенедиктин монахы Герард бастапқыда Киелі жерге саяхатын жалғастыруды жоспарлаған, бірақ патшамен кездескеннен кейін елде қалуға шешім қабылдады. Сондай-ақ, Стефан осы кезеңде Печсварда, Залаварда және Баконибелиндегі аббаттықтарды қоса алғанда, бірнеше бенедиктин монастырларын құрды. "Сен-Жерардтың ұзақ өмірі" кітабында Стефанның Марос өзенінің жанындағы әмірші Айтонимен болған қақтығысы туралы айтылады. Көптеген тарихшылар олардың қақтығысын 1020 жылдардың соңына жатқызады, бірақ Гьёрффи және басқа ғалымдар оны кем дегенде он жыл бұрын болды деп санайды. Қақтығыс Айтонидің "гректерден билігін алған" кезінде туды, Сен-Жерард аңызында айтылғандай, ол Стефанға тасымалданған тұзға салық салған. Патша Айтониге қарсы Цсанад басқаратын үлкен әскерді жіберді, ол шайқаста қаза тапты. Оның жері венгр графтығына айналдырылды және патша Цсанадта (Румыниядағы Ченад) жаңа епископтық құрды, Айтонидің бұрынғы астанасы, ол патша әскерінің қолбасшысының құрметіне аталды. Позониялық жылнамаларға сәйкес, венециялық Жерард 1030 жылы жаңа епископтықтың бірінші епископы болып тағайындалды.
In addition to pilgrims, merchants often used the safe route across Hungary when travelling between Constantinople and Western Europe. Stephen's legends refer to 60 wealthy Pechenegs who travelled to Hungary, but were attacked by Hungarian border guards. The king sentenced his soldiers to death in order to demonstrate his determination to preserve internal peace. Regular minting of coinage began in Hungary in the 1020s. His silver dinars bearing the inscriptions STEPHANUS REX ("King Stephen") and REGIA CIVITAS ("royal city") were popular in contemporary Europe, as demonstrated by counterfeited copies unearthed in Sweden. Stephen convinced some pilgrims and merchants to settle in Hungary. Gerard, a Benedictine monk who arrived in Hungary from the Republic of Venice between 1020 and 1026, initially planned to continue his journey to the Holy Land, but decided to stay in the country after his meeting with the king. Stephen also established a number of Benedictine monasteriesincluding the abbeys at Pécsvárad, Zalavár and Bakonybélin this period. The Long Life of Saint Gerard mentions Stephen's conflict with Ajtony, a chieftain in the region of the river Maros. Many historians date their clash to the end of the 1020s, although Györffy and other scholars put it at least a decade earlier. The conflict arose when Ajtony, who "had taken his power from the Greeks", according to Saint Gerard's legend, levied tax on the salt transported to Stephen on the river. The king sent a large army led by Csanád against Ajtony, who was killed in battle. His lands were transformed into a Hungarian county and the king set up a new bishopric at Csanád (Cenad, Romania), Ajtony's former capital, which was renamed after the commander of the royal army. According to the Annales Posonienses, the Venetian Gerard was consecrated as the first bishop of the new diocese in 1030.
Киелі Рим империясымен қақтығыстар (10241031)
Стивеннің қайын інісі, император Генрих 1024 жылғы 13 шілдеде қайтыс болды. Оның орнын алыс туысы Конрад II (1024–1039) басты, ол ұтқыр сыртқы саясатты қабылдады. 1026 жылы Конрад II Стефанның әпкесінің күйеуі Ото Орсеолоны Венециядан қуды. Ол 1027 жылы бавариялықтарды өз ұлы Генрихті герцог деп жариялауға көндірді, бірақ Стефанның ұлы Эмерик анасы арқылы Бавария герцогтігіне құқылы болды. Император Конрад Византия империясымен одақ құруды жоспарлап, өзінің кеңесшісі Страсбург епископы Вернерді Константинопольге жіберді. 1027 жылдың күзінде епископ паломник ретінде сапар шеккендей болды, бірақ оның нақты мақсатын білген Стефан оны өз еліне кіргізбеді. Конрад II-нің өмірбаянын жазған Бургундиялық Випо 1029 жылы бавариялықтардың Венгрия мен Киелі Рим империясының ортақ шекарасында қақтығыстарды қоздырғанын, бұл екі ел арасындағы қарым-қатынастың нашарлауына әкелгенін айтты. Император Конрад 1030 жылғы маусымда өз әскерін Венгрияға жеке бастап, Раба өзенінің батысындағы жерлерді тонады. Бірақ Нидерлатейх жылнамасы бойынша, император венгр әскері қолданған "жанып кеткен жер" тактикасының салдарынан Германияға "әскерсіз және ештеңеге қол жеткізбей" қайтты, себебі әскер аштыққа ұшырап, Венада венгрлерге тұтқынға алынды. 1031 жылғы жазда Конрад Лахта мен Фиша өзендері арасындағы жерлерді Венгрияға бергеннен кейін бейбітшілік орнатылды. Осы кезде паннониялықтар мен бавариялықтар арасында бавариялықтардың кінәсінен келіспеушіліктер туды. Соның салдарынан Венгрияның королі [Стефан] нориктердің (яғни бавариялықтардың) жеріне көптеген шабуылдар жасады. Бұл жағдай император Конрадты мазалады, сондықтан ол үлкен әскермен венгрлерге шабуыл жасады. Бірақ король [Стефан], оның күштері императорға қарсы тұруға жеткіліксіз болғандықтан, тек Құдайдың қамқорлығына сүйенді, оны бүкіл ел бойынша жариялаған дұғалар мен оразалармен іздеді. Император өзендер мен ормандармен қоршалған елге енгізе алмағандықтан, ол елдің шекарасында тонау мен өртеу арқылы зиянын өтегеннен кейін қайтып келді. Ол бастаған істерін тиімді уақытта аяқтауды қалады. Бірақ оның ұлы Генрих, әлі де жас бала, Фрайзинг епископы Эйгильберттің қамқорлығына берілді, король [Стефан] бейбітшілік сұраған елшілікті қабылдады; және тек елдің князьдарының кеңесімен және әкесінің білімісіз, ол келісімге келуге келісті. |Випо, Конрад II-нің істері
Соңғы жылдары (10311038)
Стивеннің өмірбаяуын жазған Хартвиц, балалары бірінен соң бірі нәресте кезінде қайтыс болған патшаның "олардың өліміне деген қайғысын аман қалған ұлының, Эмериктің, махаббатымен жұбаныш тапқанын" айтады. Бірақ, Эмерик аң аулауда жарақаттанып, 1031 жылы қайтыс болды. "Illuminated Chronicle" бойынша, ұлының өлімінен кейін ескі патша "бұрынғы денсаулығына толыққанды қайта оралмады". Кристо Стефанның аңыздарында сақталған патшаның тіктеп тұрып, кедейлердің аяқтарын жуу бейнесі, Стефанның ұлы қайтыс болғаннан кейінгі соңғы жылдарымен байланысты екенін жазады. Эмериктің өлімі оның әкесінің христиан мемлекетін құрудағы жетістіктерін қауіпке тілді, себебі Стефанның туысы Вазул, оның орнына отыруға ең лайықты болғандықтан, жазықсыздан пұтқа табынуға бейім деп күдіктелді. "Annals of Altaich" мәліметінше, Стефан туысының талабын қабылдамай, әпкесінің ұлы, венециялық Петр Орсеолоны мұрагер етіп тағайындады. Сол деректе Вазулдың тұтқындалып, соқырланғаны, ал оның үш ұлы – Левенте, Андрей және Бела Венгриядан қуылғаны айтылады. Стефан туралы аңыздарда қарт патшаның өміріне сарайдағылар жасаған сәтсіз қастандық туралы айтылады. Кристоның пікірінше, аңыздарда Вазул қатысқан құйрық тікені жайлы сөз болады, ал оның мүкісін кесу – осы әрекеті үшін салдар болды. Вазулдың құлақтарына балқыған қорғасын құйылғаны туралы мәлімет тек кейінгі дереккөздерде, соның ішінде "Illuminated Chronicle" да жазылған. Кейбір тарихшылардың ойынша, Стефанның "Екінші заң кітабындағы" "патшаға және мемлекетке қарсы қастандық" туралы ережелер, осы кітап Вазулдың Стефанға қарсы жасаған сәтсіз қастандығынан кейін жарияланғанын көрсетеді. Алайда, бұл пікір баршаға қабылданбады. Гьёрффи заң кітабы 1031 жылдан кейін емес, шамамен 1009 жылы шығарылғанын мәлімдейді. Сол сияқты, ондықтан алынатын салық туралы жарлықтың түпнұсқалығы да даулы: Гьёрффи оның Стефанның тұсында шығарылғанын айтса, Беренд, Ласзловский және Сакач оның "кейінірек қосылған болуы мүмкін" екенін санайды. Стефан 15 тамыз 1038 жылы қайтыс болды. Ол Секешфехервар базиликасына жерленді. Оның билігінен кейін ұзақ азамат соғыстары, жазықсыздан табынушылық көтерілістері және шетелдік шабуылдар басталды. Тұрақсыздық 1077 жылы Вазулдың немересі Ладислав таққа отырғанда аяқталды.
Отбасы
Стефан Бавария герцогы Генрихтің қызы Гизелаға үйленді, ол император Отто I-нің шөбересі еді. Гизеланың анасы – Бургундиялық Гизела, Вельф әулетінің мүшесі. 985 жыл шамасында туған Гизела күйеуінен жас болды және одан кейін өмір сүрді. Ол 1045 жылы Венгриядан кетіп, 1060 жыл шамасында Бавариядағы Пассау қаласындағы Нидернбург аббаттығының әйелі ретінде қайтыс болды. "Жарқын жылнама" кітабында Стефанның "көп ұлдары болғаны" айтылса да, олардың тек екеуі – Отто мен Емерик есімдері белгілі. Отто, император Отто III-тің құрметіне аталған, 1002 жылға дейін туған болуы мүмкін. Ол бала кезінде қайтыс болды. Анасының ағасы, император Генрих II-нің есімін алған Емерик 1007 жыл шамасында туды. 12 ғасырдың басындағы оның өмірбаяны оны тіпті некеде де тазалығын сақтаған қасиетті ханзада ретінде сипаттайды. Гьёрффидің сөзіне қарағанда, Емериктің әйелі Византия императоры Василий II-нің туысы болған. Оның ерте қайтысы Вазулдың соқыр болуына және азамат соғыстарына әкелген қақтығыстар тізбегіне соқтырды. Төменде Стефанның ата-тегі және мақалада аталған туыстары көрсетілген. *Хазар, печенег немесе Волга болгары әйелі. **Гьёрффи оның Болгар Кометопули әулетінің мүшесі болуы мүмкін деп жазады. ***Сэмюэл Аба оның күйеуінің орнына Стефанның әпкесінің ұлы болуы мүмкін.
Венгрияның негізін қалаушы
Степан әрқашан Венгрия тарихындағы ең маңызды мемлекет қайраткерлерінің бірі саналды. Оның ең басты жетістігі – христиан мемлекетін құру болды, бұл мажарлардың Карпат алқабында сақталуын қамтамасыз етті, бұл бұрын осы аумақты бақылаған гундар, аварлар және басқа халықтардан өзгеше еді. Брайан Картледж атап көрсеткендей, Степан өз патшалығына "қырық жылға салыстырмалы бейбітшілік пен жақсы, бірақ ерекше көзге түспейтін билеуді" сыйлады. Оның ізбасарлары, Вазуль ұрпақтарының ішінде, Степанның жетістіктеріне деген адалдығын көрсетуге тырысты. Вазульдің ұлы, Венгрияның Андраш I, түркі дінді ұстанғандардың көтерілісі нәтижесінде таққа отырғанмен, түркі дінінің рәсімдеріне тыйым салып, өзінің поддандыларының "Киелі Степан патшаның үйреткен заңдарымен толық сәйкес өмір сүруі керек" деп жариялады, деп 14 ғасырлық жарықтандырылған жылнама хабарлайды. Орта ғасырлық Венгрияда ерекше мәртебе талап еткен немесе өз "еркіндіктерін" сақтауға тырысқан қауымдар көбінесе олардың ерекше статусының бастауын король Сент-Стефанға жатқызды. Мысалы, 1347 жылы Тэп халқы патшаға Паннонхалма архиепархиясына қатысты шағымдарын білдіріп, абаттың олардан жинаған салықтары "Сент-Степан патша кезінде оларға берілген бостандыққа" қайшы келетінін мәлімдеді.