Кіріспе

Иранның Занжан провинциясындағы қала. 2006 жылғы халық санауы бойынша халқы 70 836 адамды, 19 136 шаңырақты құрады. 2011 жылғы келесі халық санауы 87 396 адамды, 25 646 шаңыраққа балады. 2016 жылғы соңғы халық санауы бойынша халқы 99 285 адамды, 30 932 шаңыраққа жетті. Тарихи тұрғыдан бұл қала Қазвин мен Занжан қалаларының арасында орналасқандықтан маңызды орын болып келген.

Атауы

"Абхар" атауы аймақтағы көптеген су диірмендеріне байланысты, āb (су) және har (диірмен) сөздерінің қосылуынан пайда болған. Жергілікті тұрғындар оны "Аухар" деп атайды. 10 ғасырдағы географиялық кітап "Худуд әл-Алам" да осы атауды "Аухар" деп жазады. Якут әл Хамави (1229 жылы қайтыс болған) перстердің бұл қаланы "Аухар" деп атағанын хабарлайды.

Қор

Абарруд шатқалында б.з.д. 2-мыңжылдыққа дейін сақталған қалдықтар мен артефакттар табылды. Абардың ежелгі тарихы ислам дәуірінің жазушыларының оны Кайян дәуіріндегі мифологиялық және жартылай мифтік тұлғалармен байланыстыруы арқылы одан әрі дәлелденеді. "Тарих и гузида" еңбегінде Хамдалла Мустафи (1339/40 жылдан кейін қайтыс болған) Абхар қаласын Каяния билеушісі Дара II-нің негіздегенін, ал оның тарихи аналогы Ахеменид билеушісі Дарий III болғанын хабарлайды. Алайда, "Нұзхат әл-Құлуб" еңбегінде Хамдалла Мустафи қаланың негізін Кая Хосровқа жатқызады. Якут әл-Хамави Абхар қаласы мен оның бекінісін Сасанид билеушісі Шапур II-ге негіздегенін айтады. Одан кейін бұл ежелгі бекініс орнына жаңа бекініс салынған немесе қосылған болуы мүмкін. Хамдалла Мустафидің мәліметінше, Нұштагин Ширгир Салжұқи ұрпағы Баха әл-Дин Хайдар бекініс орнында Хайдария қамалын салған.

Тарих

Абар ежелгі заманнан бері Динаварды Қазвин мен Занжанға, сондай-ақ Иранның орталық аймақтарын Әзірбайжан аймағымен байланыстыратын жол бойында орналасқандықтан маңызды нүкте болып келді. 643 немесе 645 жылы Иранды арабтар басып алған кезде Әл-Бара ибн Азиб оны жаулап алды. Абхар тұрғындары бастапқыда бірнеше күнге созылған қарсылық көрсетті, бірақ ақырында арабтар келіскен бейбітшілікке қол жеткізді. Абхар Джибал аймағының бөлігі болды, ол кейін 11-12 ғасырларда Парсы Ирағы деп белгілі болды. 10 ғасырда жазылған Ибн Хоқалдың мәліметінде Абхар тұрғындары түркі тілдес болған. Саманид әмірі Исмаил Самани өзінің билігі тұсында Абхарды басып алды. 916 немесе 917 жылы Абхар (Занжан, Қазвин және Раймен бірге) Саманидтерден Саджид Юсуф ибн Әби'л Саджға, Әзірбайжан мен Армения халифалық провинцияларының дербес билеушісіне өткен. Юсуф бұл шабуылды бұрынғы халифалық уәзірі Әли ибн Иса ибн әл-Жаррах оған аймақтың билеушісі қызметін бергенін айту арқылы ақтауға тырысты. Дегенмен, көптеген авторлар бұл мәлімдемені жасалма деп санайды. 917 жылы Васиф әл-Бактимуриге халифа әл-Муқтадир Абхар және басқа да аймақтардың билеушісі лауазымы берілді. 928 жылы Абхарды қысқа мерзімге солтүстік Иранның Әлид билеушісі Әбу Мұхаммед Хасан ибн Қасим басып алды. Бірақ көп ұзамай оны Асфар ибн Шируя қаладан қуды, ол бұл жерді өзіне қаратып алды. 930 жылы Асфарға Зиярид қолбасшысы Мардавиж сатқындық жасап, тұзаққа түсірді, ол Абхарды қоса алғанда, оның барлық иеліктерін басып алды. 942 жылы Саманид әскерінің қолбасшысы Әбу Әли Шағани Абхарды басып алды. 997 жылы дайламит Салларид әулетінің билеушісі Ибрахим II ибн Марзубан II, Буйид билеушісі Маджд әл-Дауланың әлсіз билігін пайдаланып, Жибалдағы Буйид жерін, соның ішінде Абхар, Занжан және Сохревардты қысқа мерзімге басып алды. Абхардан 1013/14 жылдары соғылған монета табылған, ол Салларидтер немесе олардың қарсыластары Равадид әулеті кезінде жасалған болуы мүмкін. 1029 жылы Абхарды Газнавид әскерінің қолбасшысы Масуд басып алды. 1091 жылы Низари исмаилилері Абхар маңында орналасқан Санамкух бекінісін басып алды. Олар 1096 жылға дейін билік етті, содан кейін Сәлжұқ империясының сұлтаны Беркярук оларды жеңді. 1167 жылы Абхарға Әзірбайжанның Елдигузид әулетінің қолбасшысы Инанай басқарған әскер шабуыл жасады. Ануштегин әулетінің хорезмшаһы Ала әл-Дин Текиштен келген әскерлердің қолдауымен Инанай қалаға шабуыл жасап, әйелдер мен балаларды тұтқынға алып, Хорезмге қайтып оралды. 1217 жылы Хорезмшах Мұхаммед II Абхарды басып алды. Абхарды Хамдалла Мұстафи егжей-тегжейлі сипаттаған, ол 14 ғасырда қаланың губернаторы болған. Ол қамалдың ұзындығын 5500 гам (қадам/страйд) деп есептеген. Ол қаладағы өнімдерді, соның ішінде астықты, көптеген жемістерді, әсіресе Сиджистани алмұрттарын, Бу Али шапақайларын және қара шиелерін жоғары бағалады. Ол сондай-ақ Абхар тұрғындарының ақ терілі және Шафии мектебінің жақтастары болғанын, сондай-ақ шейх Әбу Бакр ибн Тахир әл-Тайяр әл-Абхаридің қабірі сол жерде орналасқандығын хабарлады. 17 ғасырда саяхат жасаған француз саяхатшысы Жан Батист Тавернье 1676 жылы жариялаған "Түркия, Персия және Үндістанға алты сапар" атты кітабында Абхарды армяндар тұратын қираған ежелгі қала деп сипаттады. 1673 жылы Абхарға барған тағы бір француз саяхатшысы Жан Шарден бұл жерде бірнеше қырғын мен қиратулар болғанын айтты. Ол қалада 2500-ден астам үй болмаса да, үлкен бақтар бар екенін қосты. Ол оның тұрғындары бұрынғы түркі тілдес халқынан өзгеше, парсы тілінде сөйлейтінін сипаттады. 1840 жылы граф Лоран де Серсей Абхарда 800-900 тұрғыны және 200 үйі бар екенін жазды. Алайда, Зайн әл-Абидин Ширвани (1837 жылы қайтыс болған) Абхарда 700 үй болғанын мәлімдеді. Иранның Қажар шахы Насер әл-Дин Шаһ Қажардың билігі кезінде патшалық артиллерия Абхарды өздерінің негізгі базаларының бірі ретінде пайдаланды.