Кіріспе

Ауа немесе қан ағынын азайтатын ұстау. Шоххолдинг, шох, шоргхолд немесе дзюдода шиме ваза (絞技) – қарсыластың мойнынан ауа (қысып тұру) немесе қан (талқандау) өтуін күрт азайтатын немесе тоқтатып тастайтын күрес ұстауының жалпы атауы. Бұл шектеу бір немесе екі жақты болуы мүмкін және қолданылған ұстау түріне, сондай-ақ зардап шеккен адамның реакциясына байланысты. Әртүрлі тұтану түрлеріне қарай, қарсыласты есінен айыруға кеткен уақыт өзгереді, бірақ барлық түрлері бойынша орташа көрсеткіш 9 секундты құрайды. Қан мен ауа жетіспеушілігі көбінесе есінен тануға, тіпті өлімге алып келуі мүмкін. Мұндай ұстаулар жекпе-жек өнерінде, жауынгерлік спортта, өзін-өзі қорғауда, құқық қорғау органдарында және әскери қолданбаларда қолданылады. Олар қара күшпен мойынды басудан артық саналады, себебі соңғысы тиімді болу үшін айтарлықтай физикалық күш айырмасы қажет. Мойынды сығу үшін саусақтар мен қолдарды пайдаланудың орнына, мұндай ұстаулар төрттік пішіндегі немесе жағадан ұстау сияқты тиімді рычагтарды қолданады, киімді қысымды күшейту үшін пайдаланады. Терминология әртүрлі; көптеген жекпе-жек өнерінде "chokehold" немесе "choke" термині барлық типтегі тұтануларға қолданылады. Бұл шатастыруға әкелуі мүмкін, өйткені көптеген ұстаулар "ауамен тұншықтырудан" (қысып тұру – ауаның жетіспеуінен немесе тамақтың бітелгенінен тыныс алудағы қиындық) өзге, талқандауға бағытталған.

Ауамен тұншығу

Ауа тұншығуы (немесе трахея тұншығуы) – тыныс жолдарының жоғарғы бөлігін (трахея, көмей немесе көмей-жұтқыншақ) қысып, тыныс алуды қиындатып, асфиксияға алып келетін "нағыз" тұншығу болып табылады. Қан тамырлық тұншығуға қарағанда ессіздікке тез түсірмейтін болса да, ауа тұншығуы қатты ауырсыну мен тыныс жетіспеуді тудырады, ал жекпе-жекті спорт түрлерінде қарсыласы әдетте осы тұншығудан бас тартады. Ауа тұншығуы көмей немесе жаңқа сүйегінің сынуымен байланысты болуы мүмкін және қан тұншығуына қарағанда тәжірибе жасау үшін қауіпсіз емес деп есептеледі.

Қанның тұншығуы

Қанды тұншығу (немесе каротидтік шектеулер / ұйықтату ұстаулары) – бұл бір немесе екі каротидтік артерияны және/немесе жақсылық тамырларын тыныс жолдарына қысым түсірмей, қысып, ми ишемиясын және мида уақытша гипоксиялық жағдайды тудыратын тұншығу түрі. Дұрыс қолданылған қанды тұншығу 10–20 секунд ішінде есінен тануға әкелуі мүмкін. Егер артериялар бірнеше минут немесе одан да көп уақыт бойы қысылып тұрса, жарақат алу немесе өлімге соқтыруы мүмкін. Қолмен жасалған тұншығуға қарағанда, дұрыс қолданылған қанды тұншығуға аз күш қажет.

Жауынгерлік спорт түрлерінде қолдану

Көптеген жауынгерлік спорт пен жекпе-жекте қолданылатын мойын қысымдары (тұншығулар) қан ағымын тоқтатуға бағытталған, бірақ кейде ауа жолын қысып немесе екеуін бірге қолдану да кездеседі. Қан ағымын тоқтатуға бағытталған тұншығулар, әсіресе артқы жалаңаш тұншығу, үшбұрыш тұншығу немесе киім арқылы жасалатын тұншығулар, Бразилиялық джиу-джитсуда қарсыласты жеңілдіру үшін жиі қолданылады. Дзюдода тұншығулар, шиме ваза деп аталады, көбінесе жасқа немесе дәрежеге байланысты шектеулерге тап болады. Спорттық самбода тұншығуларға рұқсат етілмейді, бірақ жауынгерлік самбода рұқсат етіледі. Кескіндеу күресі мен ату күресінде қолданылатын тұншығулар қазіргі кәсіби күрестегі тұншығулардың негізі болып табылады. Тұншығулардың тиімділігі мен олардың көптеген жекпе-жек өнерлерінде танымал болуына байланысты, олар көбінесе аралас жекпе-жек өнерінде және бағындыру күресі жарыстарында қарсыласты жеңілдіру үшін қолданылады. Кейбір жекпе-жек өнерлерінде каппо туралы оқытылады, ол – қарсыласты есінен айырғаннан кейін оны қайта жандандыру әдістері.

Құқық қорғау органдарында қолдану (басқа жақтан қан тамырлары арқылы мойынды ұстайтын құрылғы)

Құқық қорғау органдарының мақсаты – қарсыласушы адамды өлімге немесе қанағаттандырылмас зиянға келтірмей бағындыру. Осы жағдайда ауа және қан тамырларын тұншықтыруды ажырату өте маңызды. Сол және оң жақ мойын артерияларын бірдей тұншықтыру миға қан жеткізілмеуіне (ишемияға) және бірнеше секунд ішінде есінен айыруға әкеледі. Дұрыс қолданылған жағдайда, тұншықтыру қарсыласуды дереу тоқтатады. Дегенмен, жарақат алдырмау үшін тұншықтыруды бірнеше секундтан артық ұстауға болмайды. Мойын артерияларына жасалған қысым алынған кезде, қан ағыны бірден қалпына келіп, сана баяу оралады. Ал егер тыныс алу жолы, емес, мойын артериялары тұншықтырылса, адам дем ала алмайды, бірақ миы қанмен қамтамасыз етіледі және ол саналы күйде қалады, тіпті бір минуттан астам уақыт бойы қарсылық көрсетуін жалғастыра алады; ол қан айналымындағы оттегінің толық түгелуінен және гипоксиядан құлағанда ғана есінен айырады. Осы кезде тұншықтыру тоқтатылса да, миға айналатын қанда оттегі болмайды, сондықтан адам санасын қалпына келтіре алмайды және өздігінен дем алуын қайта бастай алмайды. Құқық қорғау органдарында тұншықтыруды қолдану бойынша оқытудың ең маңызды аспектісі – қарсыласушының әрқашан еркін дем алуы тиіс екенін түсіну. Оператор оң қолын қолданып, қарсыласушының мойнының екі жағын қысады, сол қолының көмегімен, ал өткір бұрылған және мойынның ортасымен дәл келіп жатқан шығаруы трахеяға қысым жасамайды. 1980 жылы Лос-Анджелес полиция бөлімі бірнеше өлім жағдайларын тіркегеннен кейін тұншықтыруды тыйым салды, одан кейін бүкіл елдегі полиция бөлімдері де осы қадамды жасады. Күдіктілерді тұншықтыру 1990 жылдардың басында американдық полиция бөлімдері тарапынан кеңінен тыйым салынды, осыған орай Нью-Йорк қаласы бұрынғы тыйымды күшейтті. (Бұл сот-медициналық сараптамада «мойын артериясын ұйықтату» деп те аталады.) 2014 жылы Нью-Йорк полициясы Эрик Гарнерді тыйым салынған тұншықтыру арқылы өлтірді. Гарнер салық төлемдерінсіз темекі сатуда күдіктелді, бірақ ол мұны істемеді. Ол бірнеше полицейлермен ұсталған кезде, жүзімен төмен қарап жатып, «Мен дем ала алмаймын» деген сөзді 11 рет қайталаған. Гарнер есінен айырылып, шамамен бір сағаттан кейін қайтыс болды; жасалған сараптамада оның өлімінің себебі «мойынның, кеуде қуысының қысылуы және полиция қызметкерлерімен физикалық ұстау кезіндегі жағдай» екені анықталды. Оның өлімі мен айтқан сөзі 2013 жылы пайда болған және 2020 жылы Джордж Флойдтың Минеаполис полиция қызметкері Дерек Шовиннің қолынан қаза тапқаннан кейін кеңінен таралған «Black Lives Matter» қозғалысының маңызды факторына айналды. Оған жауап ретінде 2021 жылғы Джордж Флойдтың полиция қызметіндегі әділдік туралы заң жобасы ұсынылды, оның шаралары федералдық полиция қызметкерлеріне тұншықтыруды немесе басқа мойын артериясын тұншықтыруды, сондай-ақ федералдық қаржы алатын мемлекеттік және жергілікті құқық қорғау органдарына тыйым салады.

Түрлері

Анаконда тұншығуы – Шабуылшы қарсыласына төрт аяғымен қарап тұрып басталатын тұншығу. Шабуылшы өзінің алдыңғы қолын мойынның астынан өткізіп, қарсыластың бір қолын сыртынан айналып, содан кейін өзінің екінші қолының бос қол бицепсін ұстайды (бұл артқы жалаңаш тұншығуға ұқсас қол позициясын құрайды). Содан кейін шабуылшы арқасын иіп, тұншығуды қолдану үшін кері иіледі. Қол үшбұрышты тұншығу – Шабуылшы қарсыласына қарап тұрып басталатын тұншығу. Шабуылшы қолын қарсыластың сол жақ иығынан және арт жағынан екінші иығына өткізеді. Одан кейін шабуылшы қарсыластың қолын мойнына қойып, оны басымен тұзаққа түсіреді және қысым жасайды. Жоғарыдан немесе төменнен орындалуы мүмкін. Д’Арсе тұншығуы – Д’Арсе тұншығуы, сондай-ақ Брабо тұншығуы деп те аталады, анаконда тұншығуына ұқсас, бірақ басты айырмашылығы – тұншықтырушы қол жақын қолдың астынан, қарсыластың мойнының алдынан және алыс қолдың үстінен өтеді. Езекиел тұншығуы – Шабуылшы қарсыласының мойнына өз жеңінен ұстайды. Гогоплата – Толық қорғаныстан орындалады, қарсыластың қолын тұтқындау үшін омоплата қолданылады, содан кейін төменгі жақтағы адамның аяғын қарсыластың басының үстінен өткізіп, сол аяқтың тізесін мойынға қысады. Төменгі жақтағы адам қарсыласының басын тартып, ауа ағынын тоқтатады және оны мойынсұнуға мәжбүр етеді немесе оттегі жетіспеушілігінен есінен тану қаупі бар. Гильотина – Қарсыластың алдынан және үстінен қолданылғанда, шабуылшы қолды мойынға көтеріп, ауа ағынын шектейді. Аралас жекпе-жектегі жиі қолданылатын соңғы ұстау. Үшбұрышты тұншығу – Толық қорғаныстан немесе таудан қолданылғанда, қарсыластың мойны өз қолының және шабуылшының жамбасы мен тізесінен құралған үшбұрышқа түсіріледі. Аралас жекпе-жектегі жиі қолданылатын соңғы ұстау. Фон Флю тұншығуы – Сент Преу тұншығуы немесе Фон Преу тұншығуы деп те аталады, бұл тұншығу көбінесе ММА-да, ал кейбір сирек жағдайларда күресте қолданылады. Оның сирек қолданылуына байланысты, оның тиімділігі көбінесе назардан тыс қалады. Тұншығу қарсыластың арқасы төсектегі шұңқырға тірелген күйінде жасалады. Содан кейін оны қолданатын адам ең жақын қолын бас артқы жағына байлап, бүкіл денесін мойынға қарсы қояды, бұл ауаның қысылуына және миға қан ағынының шектелуіне әкеледі. Ұзақ уақыт ұстап тұрудың салдарынан есінен тану мүмкін, себебі миға қан ағынының төмендеуіне немесе өкпеге ауаның жетіспеуіне байланысты. Бұл тұншығу оның атын осы қозғалысты бастаған Джейсон Фон Флю мен оны UFC-де танымал еткен Овинс Сент-Прюс есімдерінен алған. Бульдог тұншығуы – Бульдог тұншығуы – бұл күрестегі тұтқырлау. Бульдог тұншығуы артқы тұншығу сияқты жұмыс істейді, бірақ қарсыластың артқы жағында емес, оның жанында орындалады. Шабуылшының бицепсі мойнының бір жағын, ал қолдың алдыңғы жағы екінші жағын бұғаттап қояды. Есінен тану үшін, құрылымды қысу қажет.

Ұстауыштар

Алдыңғы бас бұғаттауларын орындағанда қолдарды бірге ұстаудың тиімді тәсілі – Гейбл тұтқасы. Бұл тұтқаны күресші Дэн Гейблдің есімімен атаған, ол екі қолды бір-біріне қарама-қарсылап, алақандарын біріктіріп, 90 градус бұрышпен ұстауды, ал бас бармақтарын ішке бүгуді қамтиды.