Кіріспе

Панкратион (/p//æ//n/'/k//r//eɪ//t//i//ɒ//n//, // /'/k//r//eɪ//ʃ//ən/; παγκράτιον) – ежелгі грек фестивальдеріндегі қарусыз жекпе-жек өнері, б.з.б. 648 жылы Грек Олимпиада ойындарына енгізілген. Спортшылар бокс және күрес техникаларын, сондай-ақ тепкілеу, ұстау, буын бұрау және жерде мойын қысып ұстау сияқты техникаларды қолданды, бұл оны қазіргі заманғы аралас жекпе-жек өнеріне ұқсас етеді. Бұл термин грекше паγκράτιον сөзінен шыққан, ол "барлық күш" дегенді білдіреді, πᾶν (пан) – "барлық" және κράτος (kratos) – "күш, қабілет, билік" деген сөздерден құралған.

Тарих

Грек мифологиясында айтылғандай, Геракл мен Тесей батырлары қарсыластарымен күресте күрес пен боксты қолданғаннан кейін панкратионды ойлап тапты. Тесей панкратион арқылы Элевсистің Серкионын күрес кездесуінде, сондай-ақ лабиринттегі минотаврды жеңді. Геракл да ежелгі өнер туындыларында панкратион арқылы Немеялық арыстанды бағындырған күйінде бейнеленген. Кейін «панкратион» терминіне қарағанда, бұл атау сирек қолданылатын болды. Академиялық сараптама бойынша панкратион б.з.д. 7 ғасырдағы ежелгі грек қоғамында дамыды. Спорттағы зорлық-зомбылыққа деген қажеттілік артқанда, панкратион бокс пен күрестен өзгеше «толыққанды жарыс» нишасын толтырды. Алайда, кейбір деректер б.з.д. екінші мыңжылдықта Грецияда панкратионның спорттық және жауынгерлік түрлерінің қатар жүргенін көрсетеді. Ежелгі дәуірдегі панкратион бокс (пигмэ/пигмахия – πυγμή/πυγμαχία) және күрес (пале – πάλη) техникаларын, сондай-ақ аяқтармен соққы беру сияқты қосымша элементтерді біріктіретін, бүгінгі жарыс өнеріне ұқсас кең ауқымды жекпе-жек спорты болды. Нокауттар жиі болғанымен, панкратион жарыстарының көпшілігі қарсыластың мойынсұнуы (бағынуы немесе буынды бұғауы) арқылы шешілген. Панкратионшылар өте білікті күресушілер болды және түрлі тәсілдермен қарсыласты жерге түсіру, мойын қысып ұстау және буындарды бұғу арқылы тиімді әрекет ете білді. Ерекше жағдайларда панкратион жарысының нәтижесінде қарсыластардың біреуі қаза табатын, мұндай жағдайда тірі қалған жауынгер жеңіске ие болар еді. Алайда панкратион ежелгі грек әлеміндегі спорттық жарыстардан гөрі артық нәрсе болды – ол грек сарбаздарының, соның ішінде әйгілі спарталық гоплиттер мен Ұлы Александрдың македониялық фалангасының қарулы күшінде де қолданылды. Термопиль шайқасында спарталықтардың қылыштары мен сүмбілері сынғаннан кейін қолдарымен және тістерімен шайқасқандары айтылады. Геродот б.з.д. 479 жылы гректер мен парсылар арасындағы Микале шайқасында гректердің арасында ең жақсы шайқасқандар афиналықтар болғанын, ал ең жақсы шайқасқан афиналық – Евтинийдің ұлы Гермолик, атақты панкратионшы болғанын мәлімдейді. Полемей Александр Македонскийдің әкесі Филипп II басқа панкратионшымен жаттығу жасап жатқанда, оның сарбаздары оған қарап тұрғанын айтады. Ежелгі саяхатшы және жазушы Грециядағы саяхаттары туралы баяндамасында осы оқиғаны келтіреді. Диоксипп б.з.д. 336 жылы Олимпиада ойындарында жеңіске жеткен афиналық, ол Ұлы Александрдың Азияға жасаған жорығында қызмет етті. Ол танымал жауынгер болғандықтан, Александр Зұлқарнайынның жанына жақын болды. Сол кезде ол Александрдың ең тәжірибелі сарбаздарының бірі Корагустың шақыруын қабылдап, Александр мен оның әскерінің алдында қарулы жекпе-жекке түсті. Корагус қару-жарақпен және толық қару-жарақпен шайқасқанда, Диоксипп тек таяқпен қаруланып, панкратион дағдыларын пайдаланып Корагусты өлтірмей жеңді. Бірақ кейін Диоксиппке ұрлық жасады деген айып тағылып, ол өзін-өзі өлтірді. Таңғажайып оқиғада, Фигалиялық Аррихион (Ἀρριχίων) атпен белгілі панкратионшы Олимпиада ойындарында панкратион жарысын жеңіске жетті, тіпті ол қаза болған күйінде. Оның қарсыласы оны мойын қысып ұстаған, ал Аррихион оны босатуға тырысып, қарсыласының аяқ саусағын (кейбір деректерде – білегін) сындырды. Қарсылас қатты ауырып есінен танып, мойынсұнды. Төреші Аррихионның қолын көтергенде, ол мойын қысып ұсталғаннан қаза болғаны анықталды. Оның денесі зәйтүн гүлшоғырымен тәжделіп, Фигалияға батыр ретінде қайтарылды. Империялық кезеңде римдіктер гректердің жауынгерлік спортын (латын тілінде pancratium деп жазылады) өздерінің Ойындарына енгізді. 393 жылы панкратион, гладиаторлық шайқастар және барлық пұтқа табынушылық мейрамдары христиандық Византия императоры Феодосий I-нің жарлығымен тыйым салынды. Паузаний Мессенадан келген күрескер Леонтискті (Λεοντίσκος) атап өтті. Ол Леонтисктің күрес техникасы сикиондық Состраттың панкратионына ұқсас болғанын, өйткені Леонтиск қарсыластарын қалай лақтыратынын білмеді, оның орнына олардың саусақтарын иіп жеңіске жетті деп жазды.

Ежелгі бәсекелестік құрылымы

Панкратиялық жарыстарда салмақ және уақыт бойынша шектеулер болған жоқ. Дегенмен, ежелгі жарыстарда екі-үш жас тобы болды. Ежелгі Олимпиада ойындарында екі жас тобы болды: ерлер (andres – ἄνδρες) және ұлдар (paides – παῖδες). Еркектер арасындағы панкратия ойыны Олимпиада ойындарында б.з.д. 200 жылы қосылды. Панкратия жарыстарында төрешілер ережелерді сақтау үшін мықты таяқтар немесе шотылармен қаруланды. Шын мәнінде, жарысқа қатысты екі ғана ереже болды: көзді қағып алуға және тістеуге тыйым салынған. Спартада ғана көзді қағып, тістеуге рұқсат етілген. Жарыс әдетте бір жауынгердің бас тартуына дейін үзіліссіз жалғасты, көбінесе бас тартқан жауынгер бас бармағын көтеріп сигнал берді. Алайда, судьялар белгілі бір жағдайларда жарысты тоқтатып, екі спортшының бірін жеңімпаз деп жариялауға құқылы болды; олар жарысты тең деп тануға да мүмкіндік берілді. Кез келген уақытта төреші айналып, шеңберге тұрған спортшылардың лоттарын қарап шығуы мүмкін. Содан кейін ол күресу немесе панкратия үшін альфа лотын тартып алған спортшыны, альфа лотын ұстап тұрған екінші спортшымен, бета лотын тартып алғанды бета лотын ұстап тұрғанмен қосады, және басқа лоттар да осылай сәйкестендіріледі. Бұл процесс финалға дейін әр раундта қайталанатын. Әр раундтағы спортшылардың саны жұп болмаған жағдайда, «эфедрос» (ἔφεδρος – ephedros "қосалқы") болады, ол финалға дейін кез келген раундта болуы мүмкін (бірақ егер бәсекелестер саны 2-нің дәрежесі болса және жеңімпаздар келесі раундқа шықпаса немесе басқа да бұзушылықтар болмаса, мүлдем болмауы да мүмкін). Бір спортшы бірнеше рет эфедрос бола алады, бұл оған үлкен артықшылық беретін, өйткені қарсыластарының күшіне қатысты тозудан сақтайды. Кез келген раундта эфедрос болмай турнирді жеңу (ἀνέφεδρος – anephedros "қосалқы емес") – құрметті атақ саналды. Ежелгі Грекиядағы ірі ойындарда төрт раунд болғаны, яғни 16 спортшы қатысқаны мәлім. Алайда, Платонның мәлімдемесіне сәйкес, Панэллиникалық ойындарда мыңдаған бәсекелес қатысқан. Сонымен қатар, бірінші ғасырда, грек-иудей философы Филон Александриялық (өздері панкратиямен айналысқан болуы мүмкін), спортшылардың алдын ала жарыстарға қатысып, күшін жинап, содан кейін ірі жарысқа жаңа күшпен шығуы мүмкін екенін айтты. Сондықтан, ірі ойындарға дейін өңірлік және іріктеу жарыстарында жүздеген бәсекелес қатысып, олардың ішіндегі таңдалғандары ғана маңызды жарыстарға қатысуға құқылы болды. – қарсыласын жеңу үшін түрлі тәсілдерді қолданды, оны жерге түсіріп, бағындыру әдісін қолдануға тырысты. Панкратисттер тік тұрғандағы ұрыс «Жоғарғы Панкратион» (ἄνω παγκράτιον), ал жердегі ұрыс «Төменгі Панкратион» (κάτω παγκράτιον) деп аталды. «Жоғарғы» және «Төменгі» панкратионда қолданылатын кейбір тәсілдер ежелгі қыш ыдыстар мен мүсіндердегі бейнелер, сондай-ақ ежелгі әдебиеттегі сипаттамалар арқылы бізге белгілі. Бәсекелестерден артықшылық алу үшін қолданылатын стратегиялар да ежелгі әдебиеттерде жазылған.

Жауынгерлік ұстаным

Панкратист қарсыласына шамалы алға қарап тұрады, тек қана бүйірінен сәл бұрылады. Бұл күресшінің толық алға қараған ұстанымы мен боксшының бүйірлі ұстанымы арасындағы аралық бағытталған орналасу, және соққы беру мүмкіндігін сақтап, дененің орта сызығын қорғау және күрес техникаларын қолдану қажеттілігімен үйлеседі. Осылайша, дененің сол жағы оң жағына қарағанда сәл алда, ал сол қолы оң қолына қарағанда алда орналасқан. Екі қол да жоғары көтерілген, саусақтарының ұштары шаштың түбінде немесе басынан сәл төменде. Қолдар жартылай ашық, саусақтары босаңсыған, ал алақандары табиғи түрде алға, төмен және бір-біріне қарай қараған. Алдыңғы қол толық созылмаған, бірақ дерлік созылған; артқы қол алдыңғы қолдан көбірек иілген, бірақ қазіргі боксшының артқы қолынан көбірек созылған. Спортшының арқасы сәл дөңгелектелген, бірақ күресшінің арқасындай емес. Денесі тек қана сәл алға еңкейген. Салмақтың көп бөлігі артқы (оң) аяқта, ал алдыңғы (сол) аяқ аяқ басымен жерге тиеді. Бұл ұстанымда спортшы алдыңғы аяғымен соққы беруге және қарсыластың төменгі соққыларынан қорғануға, алдыңғы тізесін көтеріп, қабылдауға дайын. Арқа аяғы тұрақтылық пен күш үшін иілген және дененің шамалы бүйірлі орналасуына сәйкес, сәл жаққа бұрылған. Басы мен денесі екі жоғарғы аяқ пен алдыңғы аяқпен қорғалған.

Аяқпен соғу

Аяқпен соққылар панкратионның ажырамас бөлігі және оның ең ерекше белгілерінің бірі болды. Аяқпен жақсы соққы беру панкреатистке үлкен артықшылық берді. Эпиктет біреудің екіншісіне айта алатын мақтауына қатысты осылай дескерлік айтады: "μεγάλα λακτίζεις" ("өте жақсы тебесің"). Сонымен қатар, Пергамдық панкратист Гликонның күрес шеберлігін мақтағанда, спортшы "кең табанды" деп сипатталған. Бұл сипаттама оның "жеңілмейтін қолына" сілтеме жасамас бұрын келтіріледі, бұл панкратионда аяқпен соққылардың қолмен соққылармен бірдей маңызды рөл атқарғанын көрсетеді. Панкратисттің аяқпен соққы арқылы жеңіске жетуі мүмкін екендігі Галеннің саркастикалық сөзінде көрсетілген, онда ол панкратиондағы жеңіс сыйлығын аяғымен өте жақсы тебуі үшін есекке табын етеді.

Асқазанға тікелей соққы

Асқазанға табанның төменгі жағымен тікелей соққы (γαστρίζειν / λάκτισμα εἰς γαστεραν – gastrizein немесе laktisma eis gasteran, "асқазанға соққы") вазалардағы мұндай соққылардың көптеп бейнеленгеніне қарағанда, жиі қолданылатын техника болған сыңайлы. Бұл типтегі соққыны Лукиан да атап өткен. Қарсы шара: Спортшы қарсыласының аяғының ішкі жағына қарай келетін соққыдан жаңға қашып шығады. Ол қарсыласының тірегін артқы қолымен ұстап көтереді, ал алдыңғы қолымен тепкен аяқтың тізесінің астына еніп, шынтағымен іліп, қарсыласын артқа қарай лақтырады. Қарсы шараны орындайтын спортшы қарсыластың қол соққыларынан сақтану үшін алға еңкеуі керек. Бұл қарсы шара қазір Лейдендегі Панафина амфорасында бейнеленген. Тағы бір қарсы шарада спортшы жаңға қашып, енді қарсыластың сыртына қарай бұрылып, тізесінің артынан соққы беретін аяқтың ішкі жағын алдыңғы қолымен (жоғарыдан ұстап) ұстап, жоғары тартады, бұл қарсыластың тепе-теңдігін бұзып, оның артқа қарай құлауына себеп болады. Арқадағы қол қарсылас тепе-теңдігін сақтауға тырысқанда оған соққы беру үшін қолданылуы мүмкін.

Трахеялық тұтқаның тұншығы

Бұл қысылу техникасын орындау кезінде (ἄγχειν – anchein) спортшы трахея аймағын (желқұбыр және "Адам алмасы") бас бармағы мен төрт саусағының арасына алып, қысады. Осы типтегі қысылуды спортшы қарсыласының алдында немесе артында тұрғанда қолдануға болады. Осы қысылу техникасында қолды қалай ұстау керек болса, бас бармақ пен көрсету саусағының аралық бөлігі мойынның жоғары тұсына жақын орналасуы керек, ал бас бармақ ішке қарай және төмен иіліп, қарсыластың Адам алмасының артына "жетеді". Қысудың көп бөлігін бас бармақ, көрсету және ортаңғы саусақтар жасайды, сақина саусақ аз күш салады, ал шүкір саусақтың әсері болмайды. Мұндай ұстаудың қанау деп есептеліп, Пангеллендік ойындарда заңсыз саналатындығы белгісіз.

Трахеяны бас бармақпен қазу

Спортшы қарсыласының тамағын төрт саусағымен сыртынан қысып ұстап, бас бармағының ұшымен тамақтың ішкі қуысына басып, төмен қарай итеріп, трахеяға қысым түсіреді.