Кіріспе

Валония легионы ( – «Валония легионы») — Германия армиясының (Вермахт) және кейіннен Вафен СС-нің Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның оккупациялаған Бельгиясында француз тілді коллаборационистерден құралған бөлімшесі. Ол Германияның Кеңес Одағына басып кіргенінен кейін құрылды және Германияның оккупациялаған Батыс Еуропаның басқа аймақтарындағы ұқсас құрамалармен бірге Шығыс майданында шайқасты. 1941 жылдың шілдесінде құрылған Валония легионы Леон Дегрельдің Рексист партиясы үшін өзінің адалдығын және саяси маңыздылығын көрсету құралы ретінде қарастырылды, өйткені ол 1940 жылдың мамырында Германияның Бельгияны басып алуынан кейін көбінесе назардан тыс қалған еді. Фламандтық коллаборационистер бұған дейін Фламанд легионы құрамын құрған, бұл Дегрельдің бастапқыда құруды жоспарлаған «Бельгия легионына» кедергі келтірді. Бөлімше бастапқыда Германия армиясының құрамына кірген және ресми түрде 373-ші жаяу әскер батальоны (Infanterie Bataillon 373) деп аталды. Дегрель өзі де қатарына қосылып, бөлімшені Рексист партиясынан гөрі маңызды саяси құрал ретінде қарастыра бастады. Ол 1942 жылдың ақпанынан бастап Шығыс майданында шайқасқа қатысты, бірақ Бельгиядағы үнемі ауыр шығындарды толықтыру үшін жеткілікті саяқты әскерлерді таба алмады. 1943 жылдың маусымында бөлімше Вафен СС-ке SS шабуыл бригадасы Валония (SS Sturmbrigade Wallonien) ретінде қосылды және 1944 жылдың ақпанында Кеңес әскерлерінің Корсунь-Черкассы қапшығында жартылай жойылды. 1944 жылдың қыркүйегінде Одақтастар Бельгияны азат еткеннен кейін, бельгиялық, француз және испандық коллаборационистер бөлімшеге шақырылды, нәтижесінде ол сәл кеңейді. Ол дивизияның номиналды статусына дейін көтеріліп, 1944 жылдың қазанында SS ерікті гренадер дивизиясы Валония (SS Freiwilligen Grenadier Division Wallonien) деп қайта аталды. 1945 жылғы шегіну кезінде ауыр шығындарға ұшырағаннан кейін, оның қалған әскери қызметкерлері 1945 жылдың сәуірінде британдық күштерге берілді.

Өмірбаян

1940 жылы мамыр айында неміс басқыншылығы кезінде Бельгияда нацистік Германияның идеалдарына, яғни авторитарлыққа және демократияға қарсылыққа жақын тұрған бірнеше саяси партия болды. Валлония мен Брюссельде осы топтардың ең ірісі Леон Дегрель басқарған Рексист партиясы еді. Бұл партия бастапқыда негізгі католик блогының бір бөлігі ретінде құрылған, бірақ 1935 жылы тәуелсіз популистік партия болып бөлінді. Идеологиялық тұрғыдан Рекс бельгиялық ұлтшылдықты қолдады, алайда корпоративизм мен антикоммунизмке қолдауы оны нацистік идеологияның кейбір аспектілеріне бейім етті. Ол белгілі бір бастапқы жетістіктерге қол жеткізіп, 1936 жылғы Бельгияның жалпы сайлауында ең жоғары нәтиже көрсетіп, ұлттық дауыстардың 11,5 пайызын алды. Дегенмен, неміс басқыншылығына дейінгі жылдары партия тез құлдырады, 1939 жылғы сайлауда бес пайыздан төмен дауыс жинап, маңызды рөл атқармады. Бельгияның 1940 жылғы 28 мамырда жаулап алынуымен, Бельгия және Солтүстік Франциядағы Германия әскери әкімшілігі басып алынған елді басқарды. Өзінің жанама басқару стратегиясының бөлігі ретінде, әкімшілік Бельгияның беделді саяси және әлеуметтік элиталарымен жұмыс істеуді қалап, Рексистер сияқты маргиналды саяси топтарға көңіл бөлмеді.

Валония легионының құрылуы, 1941-1942

Неміс ықпалын күшейту және қолдау алу үшін Рекс оккупациялық билікке жақындасуға тырысты. 1941 жылдың 1 қаңтарында Дегрель Рекстің оккупациялық билікке және ынтымақтастық саясатына толық қолдау білдіретінін жариялады. 1941 жылдың 22 маусымында Германияның Кеңес Одағына басып кіргенінен кейін, ол бұл қозғалыстарының маңыздылығын арттырып, саяси бәсекелестікті жоюға мүмкіндік беретін әскери бөлім құру идеясын қабылдады. Сонымен қатар, Фламанд Ұлттық лигасы (Vlaamsch Nationaal Verbond, VNV) – Фламанд ұлттық және Фламандтағы бәсекелес авторитарлық партия, Кеңес Одағындағы неміс армиясында күресу үшін «Фламанд легионын» құру ниетін жариялады. Бұл қадам, немістердің ВНВ-ге деген жағымды көзқарасымен бірігіп, Рекстің Шығыс майданда ұлттық «Бельгия легионын» құру мүмкіндігін жойды. 1941 жылдың шілдесінде Рекс өзінің еріктілер бөлімін құратынын жариялады, оны Валония еркін корпусы (Corps Franc Wallonie) немесе Валония легионы (Légion Wallonie) деп атады. Фламанд және голланд бөлімдерінен айырмашылығы, Валония легионы неміс армиясының (Вермахт) құрамында құрылды, себебі валлондар нацистік нәсілдік теория бойынша Waffen SS-ке қабылдануға жеткілікті «германдық» емес деп есептелді. Бастапқыда жұмысқа алу сәтті болмады, сондықтан Дегрель бөлімшенің жариялануы үшін жеке ерікті болып тіркелді. 1941 жылдың тамызына дейін барлығы 850 ер адам ерікті болып тіркелді, бұл бөлімшені батальон деңгейіне жеткізді. Ресми түрде 373-ші жаяу әскер батальоны (Infanterie Bataillon 373) деп аталған ол Германияның Месериц қаласында оқуға жіберілді. Дегрельдің кеңейтілген Бургундия стиліндегі Бельгия идеясының бөлігі ретінде, бөлімше өзінің таңбасы ретінде Бургундия кресін қабылдады. Легионның алғашқы еріктілерінің көпшілігі рексист кадрлары болды және олардың көпшілігі партияның жарымәскери қанаты болған Ұрыс формацияларының (Formations de Combat) құрамына кірді. Пропагандада Рекс неміс соғыс күшінің коммунизмге қарсы бағытын баса көрсетті және ынтымақтастық белгілі бір деңгейде бельгиялық патриотизммен үйлесімді екенін мәлімдеді. Бөлімше әр түрлі ішкі проблемаларға тап болды: кейбір еріктілер Адольф Гитлерге жеке адалдығын ант беруге дайын болмады, ал басқалары медициналық жарамсыз деп танылды; еріктілердің шамамен үштен бірі 1941 жылдың қазан айына дейін елге қайтарылды. 1941–1942 жылдардың қысында Украинадағы Донецк маңында оқу-жаттығу және қауіпсіздік операцияларына қатысты.

Вермахта 1941-1943 жылдары

Сатылып шыққаннан кейін алғашқы айларда Валония легионы 1941 жылдың қарашасынан бастап Шығыс майданының артында "ұсақ тазалау операцияларына" жұмылдырылды. Легионда қызмет еткен орыс эмигранттарының бірі, Ростислав Завадский, қараша айының соңында күнделігіне партизандық қызметпен күдіктелген азаматтарды ату туралы жазды. Атуды Фелджандармерия бөлімдері жүргізгенімен, бір валлон легионері де қатысты, ал бельгиялық офицерлер мен сарбаздар бақылап тұрып, суреттерге түсірді. Содан кейін легион Румыния армиясына, кейін 100-ші Ягер дивизиясына қосылды. 17-ші армия құрамында Донецке жақын Хромова Балкада совет әскерлерімен алғашқы ірі шайқасын 1942 жылдың 28 ақпанында өткізді. Аурулар мен шайқастардан ауыр шығынға ұшырады және алғашқы айларында 150 адамға дейін азайды. 1942 жыл бойы "үлкен шығындарға" тап болды. Легион 1942 жылдың шілдесінде Дон өзеніне орналастырылып, кейін Оңтүстікке Кавказға жылжыды. Бір ғана шайқаста бөлім 854 адамын жоғалтты, ал Дегрель ауыр жарақат алды. 1942 жылдың қарашасына қарай саны 187 адамға дейін азайды. Валония легионындағы жоғары шығын деңгейі жұмылдыруға көбірек назар аударуды қажет етті. 1942 жылдың басында еріктілерге қойылатын жас талаптары жеңілдетілді. 1942 жылдың ақпанында екінші жұмылдыру науқаны басталды, нәтижесінде 450 жаңа еріктілер қатарына қосылды, олардың көпшілігі Рекстің кішкентай "Жас Рексистерінен" (Jeunesse Rexiste) немесе оның жартылай әскери "Қарсыласу тобынан" (Formations de Combat) келді. 1942 жылдың қарашасында үшінші "асығыс" науқан тағы 1700 адамды жұмылдырды. Бұл жұмылдыру науқандары Рексист мекемелерін Бельгиядағы жобалардан адам күшін тартып алу арқылы әлсіретті. Сонымен қатар, неміс лагерьлерінде ұсталған мыңдаған бельгиялық әскери тұтқындардың арасынан 140-тан астам жауынгерді тартуға қол жеткізе алмады. Алайда, Дегрель Валония легионының саяси әлеуетін арттыра түсті, оны Бельгиядағы Рексист партиясынан гөрі тиімді саяси құрал деп қарады. Соғыс жалғасқан сайын және Рексист мүшелерінің саны азайған сайын, еріктілер "көбінесе саяси емес "авантюристтер" немесе қиын жағдайдағы адамдарға" айналды, көбінесе қалалық жұмысшы табы мен жұмыссыздықтан келді. Дегенмен, легионның жауынгерлік жетістіктері үгіт-насихат құралдарында кеңінен пайдаланылып, Дегрельдің неміс басшылығының, әсіресе СС-ті басқарған Генрих Гиммлердің алдындағы беделін арттырды. 1942 жылдың ақпан және мамыр айлары арасындағы шайқастарда Дегрель лейтенант шеніне тез көтеріліп, көптеген наградаларға ие болды, соның ішінде Темір крест. Кейінгі айларда ол тағы да марапатталды және дуал жапырақтары бар Темір крестің рыцарь кресімен марапатталған жалғыз шетелдік ерікті болды.

Вафен-СС-те, 1943-45 жылдары

1942 жылдың соңында Гиммлер валлондарды германдық нәсіл деп жариялады, бұл 1943 жылдың 1 маусымында Waffen SS құрамына қосылуға мүмкіндік берді. Валония легионы 2000 сарбаздан тұратын бригада деңгейінде қайта ұйымдастырылды, бұл бөлімше SS шабуыл бригадасы Валония (SS Sturmbrigade Wallonien) деп аталды. Аударма барысында Рекспен байланыс тоқтатылды. Германия басып алған Бельгияда Рекс құрған, мысалы, Легионерлік ынтымақтастық (Solidarité légionnaire) сияқты әлеуметтік көмек көрсету ұйымдары таратылып, олардың орнына Ұлттық-социалистік көмек (Entre'aide Nationale Socialiste) деп аталатын жаңа тәуелсіз ұйым құрылды. Дегрель 1943 жылдың көп бөлігін Германия мен Бельгияда жарнамалық турнелермен өткізді. 1943 жылдың қарашасында жаңа SS Sturmbrigade Wallonia алғаш рет Украинаға, кеңес әскерлерінің Днепр-Карпат шабуылына жауап ретінде жөнелтілді. 1944 жылдың ақпанында Корсунь-Черкассы қапталында SS Viking дивизиясының құрамында шайқасқан бригада 70 пайыздық шығынға ұшырады. Шайқас аяқталған кезде бөлімнің нақты саны 2000-нан 632-ге дейін азайды. Қаза тапқандардың арасында бөлім командирі болды. 1944 жылдың маусымында Эстониядағы Танненберг шебінде де соғысқан жасақ ауыр шығынға ұшырады. Дегрель Черкассы шайқасындағы рөлі үшін кеңінен мақталып, "барлық еуропалық коллаборационистердің символына" айналды және Wehrmacht-тың "Signal" журналында жарияланды. Бөлімнің қалдықтары Бельгияға оралды, онда 1944 жылдың сәуірінде Брюссель мен Шарлеруада әскери шерулер өтті. Қайту алдында, жалдауды ынталандыру мақсатында, бөлім басқа неміс бөлімдерінен бронетранспорттық құралдарды уақытша алды, осылайша оның мәртебесін арттыруға тырысты. Липперттің қазасынан кейін Дегрель SS Sturmbannführer шеніне көтеріліп, бригадаға қолбасшылық етті. Батыс Одақтастары 1944 жылдың маусымында Нормандияға түсіп, Бельгияға қарай жылдам ілгеріледі. Шығыс майданда бригада шілдеде Франкониядағы уақытша лагерінен Нарва маңындағы Танненберг шебіндегі шайқасқа қатысу үшін Фландрия және Батыс Еуропадан келген басқа SS бөлімдерімен бірге жедел түрде қайта орналастырылды. 1944 жылдың қыркүйегінде Одақтастардың азат етуінен кейін Дегрель бригаданы дивизия деңгейіне дейін жеткізуге қол жеткізді, Одақтастардың ілгерілеуінен қашқан Рексист бежендерін және Бельгиялық жартылай әскери Ұлттық-социалистік Автокөлік корпусынан (Nationalsozialistisches Kraftfahrkorps, NSKK) келген еріктілерді қабылдады. Жаңа 28-ші SS ерікті гренадерлік дивизиясы Валония (28. SS Freiwilligen Grenadier Division Wallonien) 1944 жылдың қазан айында құрылды. Оның құрамында 4000-нан аз сарбаз болды, сондықтан толыққанды емес еді. Француз сарбаздары мен "Көк легионнан" келген испандар оның санын арттыру үшін бөлімге қосылды. 1945 жылдың басында Валония дивизиясы Померанияны қорғауға жөнелтілді. 5 ақпанда Старгардтағы шайқасқа қатысты. Айдың соңында оның саны 700 сарбазға дейін азайды және Одер өзеніндегі кеңес әскерлерінің плацдармына шабуыл жасады, оның салдарынан тағы 650 сарбаз қаза тапты. Осы сәтсіздіктен кейін аман қалғандардың бір бөлігі Германия басып алған Данияға теңіз арқылы эвакуацияланып, Шлезвиг-Гольштейнге бет алды. Дегрель Плёнде Гиммлермен кездесті, бірақ нақты тапсырма алмады және Норвегияға қашты. Дивизияның аман қалғандары кеңес әскерлеріне түсіп қалмас үшін Любекте британдық армияға берілді.

Соғыстан кейінгі іс-шаралар

1941 және 1944 жылдар аралығында Валония легионында барлығы 7000-ден 8000-ға дейін адам қызмет етті, бұл салыстырмалы құрылымдарда қызмет еткен фламандтардан аздап кем. Олардың 1337-сі қаза тапты, бұл олардың жалпы санын шамамен бестен бір бөлігін құрады. Дегенмен, легионның ең жоғарғы саны ешқашан 2000 адамнан аспады. Соғыстың соңғы апталарында Дегрель неміс басқан Норвегияға қашып, Франко Испаниясына ұшып кетті, онда ол қатысқан жоқ кезде өлім жазасына кесілді және 1994 жылы қайтыс болғанға дейін эмиграцияда өмір сүрді. Легионнан аман қалғандар соғыстан кейін өлім жазасына кесілді, бірақ бұл жаза тек офицерлерге және рыцарь кресінің иегерлеріне қатысты орындалды. Қарқынды әскерлер 1946-1951 жылдар аралығында 10-20 жылға бас бостандығынан айырылып, қайта тәрбиелеу және оқу курстарынан өтті. 1992 жылы шамамен 1000 аман қалған ардагер бар екені хабарланды. Көптегені өкініш білдірмеді және нацистердің жасаған зұлмыларынан хабары жоқ екенін мәлімдеді.