Кіріспе
Польшалық дворян деп есептелген Абрахам бен Абрахам (, әдеби мағынасы "Аврахамның ұлы Аврахам") (шамамен 1700 – 23 мамыр 1749), сондай-ақ граф Валентин (Валентин, Валентин) Потоцкий (Потоцкий немесе Потоцкий) деп те белгілі, Потоцкий әулетінің поляк дворяны (szlachta) болды. Ол яһуди дініне ауысып, католицизмнен бас тартып, сақшыл яһудий болғандықтан Рим католик шіркеуімен өртеліп жазаланды. Яһудилердің ауызша дәстүрлерінде ол құрметті Талмуд ғалымы, Вильна Гаонымен (рабби Илия Бен Шломо Зальман [1720–1797]) таныс болғандығы айтылады, ал оның күлі Вильнаның жаңа еврей зиратында Вильна Гаонының қайта жерленген қабіріне қойылған. Ортодоксал яһуди қауымдылығы Абрахам бен Абрахам туралы оқуларды, Вильна Гаонының қатысуын да қабылдаса, секуляр ғалымдар соңғы уақытқа дейін оны аңыз деп санайтын.
Abraham ben Abraham (, lit. "Avraham the son of Avraham") (c. 1700 – 23 May 1749), also known as Count Valentine (Valentin, Walentyn) Potocki (Pototzki or Pototski), was a purported Polish nobleman (szlachta) of the Potocki family who converted to Judaism and was burned at the stake by the Roman Catholic Church because he had renounced Catholicism and had become an observant Jew. According to Jewish oral traditions, he was known to the revered Talmudic sage, the Vilna Gaon (Rabbi Elijah Ben Shlomo Zalman [1720–1797]), and his ashes were interred in the relocated grave of the Vilna Gaon in Vilna's new Jewish cemetery. Although the Orthodox Jewish community accepts the teachings about Abraham ben Abraham, including the involvement of the Vilna Gaon,
secular scholars have until recently concluded that it is a legend.
Дәстүрлі әңгіме
Польшалық автор Йозеф Игнаси Крашевский, 1766 жылы Амстердамда Яһуда Хурвицтің еврей тілінде жазған "Аммудей Бейт Иегуда" атты әңгімесіне сүйене отырып, Польшадан Париждегі семинарияда оқуға келген жас Потоцкий мен оның досы Зарембаның бір ескі еврейге қызығушылық танытқанын айтады. Олар оның шарап дүкеніне кіргенде, үлкен кітапқа үңіліп отырғанын көреді. Бұл еврей олардың өз отандасы, Висуннан шыққан Менахем Ман бен Арьех Лёб болуы мүмкін, ол Вильнада жетпіс жасында (1749 жылдың 3 шілдесі) азаптап өлімге кесілген. Дәстүр бойынша, бұл еврей шейіт Гер Цдекпен тығыз байланысты болған, бірақ цензурадан қорқып, Ресейдегі жазушылар бұл тақырыпта ештеңе айтуға батылмаған. Олардың католиктер болғандықтан, Ескі Ғиятты түсіндіруі мен үйретуі оларды қатты таң қалдырды, сондықтан оған еврей тілін үйретуін өтінді. Алты айдың ішінде олар Киелі кітап тілінде еркін сөйлей бастады және яһуди дініне деген құлшыныстары күшейді. Олар сол кезде Еуропадағы христиандардың яһуди дінін ашық қабылдай алатын сирек орындардың бірі болған Амстердамға баруды шешті. Бірақ Потоцкий алдымен Римге барды, онда енді католик бола алмайтынына көз жеткізген соң Амстердамға жол тартты және Ыбырайымның келісімін қабылдап, "Ыбырайымның ұлы Ыбырайым" (яһуди дініне кірген адамның дәстүрлі аты, өйткені Ыбырайым көп құдайлылықтан яһуди дініне бірінші болып өткен) деп ат қойды. Потоцкийдің ата-анасы оның Париждегі семинариядан кетіп, яһуди дініне кіргені туралы естіп, оны іздеуге кірісті. Содан кейін Потоцкий Франциядан қашып, Вильнадағы синагогта жасырынды, Перушимдер (дінге берілген, қауымнан оқшауланып, оқу мен дұғаға белсенді айналысатын яһудилер) сияқты ұзын сақал мен пейоты бар киім киді. Вильна Гаоны оның қайда екенін естігенде, оған Ильє қалашығында (Вильна губерниясы) жасырынуды кеңес берді. Сол жерде поляк бюрократтарына киім тігетін яһуди тігіншісі, кейбір клиенттердің қашып кеткен діни студент туралы әңгімелесіп жатқанын естіп, синагогтағы бейтаныс адам соның өзі болуы мүмкін деп күдіктенді. Кейіннен синагогта оқып отырғандарға кедергі келтіруді ұнататын тігіншінің ұлын Потоцкий қатты сөгіп, тіпті құлағынан тартып шығарған деген әңгіме бар. Тігінші оны Вильна епископына шағымдады, соның салдарынан Потоцкий тұтқындалды. Потоцкий өлім жазасына кесілген жерге мақтан тұтып, Воложин иешивасында оқылатын және Йом Кипурдан кейін раввин Исер Зальман Мелцер де айтқан әнді айтып бара жатты.
Тарихи деректердің болмауы
Көптеген екінші дәрежелі дереккөздер – еврей мәдениеті, тарихы және діні энциклопедиялары – Потоцкий туралы жазбаны қамтиды, ол 18-ғасырда Нидерландыда православие иудаизміне ауысқан, Польшаның ықпалды Потоцкий әулетінің мүшесі. Вильняға оралғаннан кейін ол Инквизиция сотында сотталды, соның нәтижесінде өртте жағылуға үкім шығарылды. Алайда, Потоцкийдің тарихын зерттеген тарихшылар (мысалы, Януш Тазбир, Яцек Моска) оның ойлап қойылған деп санайды. Тазбирдің сөзіне сүйенсек, еврей ауызша дәстүрі арқылы жеткен Потоцкийдің трагикалық тағдыры 18-ғасырғы поляк немесе еврей бастапқы дереккөздерінде расталмаған, сондай-ақ Потоцкийдің болғанына ешқандай архивтік құжаттарда немесе шежіреде дәлел жоқ.
Tazbir stated that the tragic fate of Potocki, passed through Jewish oral tradition, remains unconfirmed by 18th century Polish or Jewish primary sources and that there is no evidence in any archives or genealogy tree that Potocki existed.
Абрахам Исаковичтің осындай оқиғасы
Кейбіреулер Потоцкий аңызы басқа бір оқиғаның көркемдеуі болуы мүмкін деп санайды. 1753 жылдың шілде айындағы "Лондон журналында" осыған ұқсас жазалау туралы хабар жарияланған. Хабаршы өз мәлімдемесін Шавуот мерекесі аяқталғаннан кейін екі күн өткен соң, 11 маусымда жазған. Онда "Хорватиядан шыққан, дінінен бас тарған Рафаэль Сентимани" туралы айтылады. Ол 12 жасында еврей дініне өтіп, Абрахам Исакович деген есімді қабылдаған. Хабарламада оның Вильнода тұтқындалуы және Потоцкий аңызында сипатталғандай өлім жазасына кесілуі жазылған. Сондай-ақ, ол 9 маусымда, яғни Потоцкий оқиғасындағыдай Шавуоттың екінші күні өлім жазасына кесілген. Сентиманинің өлімі мен Потоцкий аңызы арасындағы жалғыз маңызды айырмашылық – шейіттің еврей тегі Исакович болған, Валенти Потоцкий есімді емес, Рафаэль Сентимани деп аталған, 1749 жылдың орнына 1753 жылы өлтірілген және ол поляк аристократы емес, хорват иммигранты болған. Рафаэль Сентимани туралы 1754 жылы жарық көрген, авторсыз британдық "Өлілерден келген насихаттар, тірілерге арналған хаттар" атты еңбекте де айтылған, бұл Абрахам бен Абрахамның өлім жазасына кесілуі туралы алғашқы хабарламаның кеңінен таралғанын көрсетеді.
Тарихи
Фуэнн, Кирия Неемана, 120-бет, Вильна. 1860
Герсони, «Айналған ақсүйек», «Еврей өмірі мен тарихының очерктері» еңбектерінде, 187–224 беттер, Нью-Йорк, 1873
Йуда бен Мордехай Ха Леви Хурвиц, «Аммуде Бет Йехуда», 46а-бет, Амстердам, 1766
Крашевский, Юзеф Игнацы, «Вильноның бастауынан 1750 жылға дейінгі тарихы», 1841 (орыс тіліне аудармасы: «Еврейская Библиотека», III том, 228–236 беттер)
Б. Мандельштамм, «Хазон ла Моэд», 15-бет, Вена, 1877
Gersoni, The Converted Nobleman, in Sketches of Jewish, Life and History, pp. 187–224, New York, 1873
Judah ben Mordecai Ha Levi Hurwitz, 'Ammude bet Yehudah, p. 46a, Amsterdam, 1766
Kraszewski, Józef Ignacy, 'Wilno od poczatkow jego do roku 1750', 1841 (Russian translation: Yevreyskaya Biblioteka, iii., pages 228 236')hy
B. Mandelstamm, Chazon la Mo'ed, p. 15, Vienna, 1877
Көркем әдебиет
Сабалиаускайте, Кристина, Silva rerum III. Роман, Вильнюс, Балтос Ланкос, 2014.