Халықаралық көмек: мақсаты мен түрлері

Халықаралық көмек – елдер арасындағы ерікті ресурстар берілісі. Дипломатиялық, әскери, гуманитарлық мақсаттармен, экономикалық пайдаға беріледі.

29 мин оқу

100%

Дереккөз: Aid — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Халықаралық қатынастарда көмек (халықаралық көмек, шетелдік көмек, экономикалық көмек немесе сыртқы көмек деп те аталады) – үкіметтердің пікірінше, бір елден екінші елге ерікті түрде ресурстарды беру болып табылады. Көмек бір немесе бірнеше мақсатқа қызмет ете алады: дипломатиялық қолдаудың белгісі ретінде, әскери одақтасты күшейту үшін, донор күткен мінез-құлқы үшін үкіметке сыйлық беру үшін, донордың мәдени ықпалын кеңейту үшін, донорға алушы елден ресурстарды өндіруге қажетті инфрақұрылымды ұсыну үшін немесе басқа да коммерциялық мүмкіндіктерге қол жеткізу үшін беріледі. Елдер дипломатиялық себептермен де көмек көрсете алады. Гуманитарлық және қайырымдылық мақсаттар сыртқы көмектің жиі кездесетін себептері болып табылады. Көмек жеке тұлғалар, жеке ұйымдар немесе үкіметтер тарапынан берілуі мүмкін. "Көмек" саналатын трансферттердің түрлерін анықтайтын стандарттар елдер арасында әртүрлі болады. Мысалы, АҚШ үкіметі 1958 жылы сыртқы көмек туралы есептерде әскери көмектің көрсетілуін тоқтатты. Ең көп қолданылатын өлшем – "Ресми даму көмегі" (РДК).

Тарих

Көмек көрсетудің әскери түрінің ерте мысалы – Бірінші крест жорығы, ол Византия грек императоры I Алексий Комнен Византияны, Киелі жерді және онда тұратын христиандарды Сельджуктардың аймақты басып алуынан қорғау үшін жәрдем сұраған кезде басталды. Бұл жәрдем сұрауына Рим Папасы II Урбан 1095 жылы Пьяченца соборында христиан әлемін Византияны әскери түрде қолдауға шақырып жауап берді, сонымен қатар "Грекия империясы және оған жәрдемнің қажеттігі" туралы айтты.

Анықтамалар мен мақсат

Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының Дамуға көмек комитеті өзінің ресми дамуға көмек (РДК) шарасын былай анықтайды: "РДК дамушы елдерге және көпжақты институттарға мемлекеттік органдар, оның ішінде мемлекеттік және жергілікті үкіметтер немесе олардың атқарушы агенттіктер ұсынатын ағымдардан тұрады, олардың әрбір операциясы келесі талаптарға жауап беруі тиіс: а) оның басты мақсаты дамушы елдердің экономикалық дамуын және әл-ауқатын ілгерілету болып табылуы керек, және б) ол жеңілдік шарттарда берілуі керек және кемінде 25% гранттық элементті қамтуы тиіс (10% есептік ставкасы бойынша есептелген). " Шетелдік көмек 1950-1960 жылдардан бері артты (Иссе 129). Шетелдік көмек экономикалық өнімділікті арттырады және экономикалық өсімді тудырады деген пікір Ченри мен Строуттың Екі жақты модельдеріне негізделген (Isse 129). Ченри мен Строут (1966) шетелдік көмек ішкі жинақтарды және шетел валютасының қолжетімділігін арттыру арқылы дамуды ынталандырады, бұл жинақ-инвестициялық алшақтықты немесе экспорт-импорт алшақтығын жабуға көмектеседі деп мәлімдеді (Isse 129). Кэрол Ланкастер шетелдік көмекті "үкіметтің басқа тәуелсіз үкіметке, ҮЕҰ-ға немесе халықаралық ұйымға (мысалы, Әлемдік банк немесе БҰҰ Даму бағдарламасы) кемінде 25 проценттік гранттық элементі бар мемлекеттік ресурстарды ерікті түрде беруі" деп анықтайды, оның мақсатының бірі – көмек алатын елдегі адам жағдайын жақсарту. Ланкастер сондай-ақ өзінің зерттеу кезеңінің көп бөлігінде (Екінші дүниежүзілік соғыстан қазіргі уақытқа дейін) "шетелдік көмек төрт негізгі мақсатта қолданылды: дипломатиялық (оның ішінде әскери/қауіпсіздік және шетелдегі саяси мүдделер), даму, гуманитарлық көмек және коммерциялық".

Көмектің көлемі

Ресми даму көмегінің (РӨҚ) көп бөлігі Дамуға көмек комитетінің (ДАК) 30 мүшесінен түседі, немесе 2018 жылы шамамен 150 миллиард доллар құрады. Сол жылы ЭЫДҰ бағалауынша, Қытай мен Үндістанды қоса алғанда, тағы он мемлекет ОАӨ сияқты көмек ретінде 6-7 миллиард доллар берді.

Ең көп көмек алған 10 ел (2009-2018 жж.)

+ Сыртқы көмек түскен (2009–2018) Ел АҚШ доллары (миллиард) 51.8 44.4 37.9 32.0 28.7 27.5 27.4 25.2 24.1

Ең көп көмек көрсететін 10 ел (2020)

ДАК-тың ең ірі 10 елінің ресми даму көмегі (абсолюттік мәнде) төмендегідей. Еуропалық Одақ елдері 75 838 040 000 доллар, ал Еуропалық Одақ институттары 19,4 миллиард доллар бөлді. Еуропалық Одақ сыртқы көмектің түрі ретінде ЖІӨ-нің басқа экономикалық одақтарға қарағанда жоғары үлесін жинақтады. $75.8 млрд – $34.6 млрд – $23.8 млрд – $19.4 млрд – $15.5 млрд – $12.2 млрд – $5.4 млрд – $5.3 млрд – $4.9 млрд – $4.7 млрд – $4.3 млрд. ДАК-тың ең ірі 10 елінің жалпы ұлттық табысының пайыздық үлесі ретінде ресми даму көмегі төмендегідей. 2013 жылы БҰҰ-ның ұзақ жылдардан бері көздеген АӨК/ЖҰ қатынасы 0,7%-ға жетуі бес елде орындалды: олардың ішінде әсіресе араб елдері өте ықпалды болды. Бұл бағытта Кувейт, Сауд Арабиясы және Біріккен Араб Әмірліктері ең көп қаржы бөлді. Араб елдерінен келетін көмек көбінесе ОЭСР және ДАК елдерінің стандартты анықтамаларына сәйкес келмейтіндіктен, толық құжатталмайды. Көбінесе араб елдерінен келетін көмек монархтың отбасыларына тиесілі жеке қорлардан түседі. Көптеген араб елдері көмек алушы ретінде еуроцентризм мен батыс центризмінің иерархиялық тұжырымдамаларынан қашып, көмек туралы ашық әңгімелеуден жаңылды. Сондай-ақ, араб көмегі көбінесе араб елдеріне, ал соңғы кезде Африканың Сахарадан оңтүстікке орналасқан елдеріне, олар афро-араб біртүтастығын көрсеткен мемлекеттерге бағытталды. Бұл әсіресе араб донорларының көмегі географиялық тұрғыдан шоғырланған, ешқандай шарттарсыз және көбінесе Таяу Шығыс пен Солтүстік Африканың ең кедей елдеріне берілетінін ескерсек, дұрыс. Бұл, мүмкін, Африка мен араб елдеріне техникалық көмек көрсетуге арналған Араб қоры (AFTAAAC) немесе Африкадағы экономикалық даму үшін Араб банкінің (BADEA) болуымен байланысты. Мысалы, ЭЫДҰ деректері бойынша, араб елдері ДАК донорларына қарағанда төменгі орташа табысқа ие елдерге көбірек қаржы бөлді. Мұндай бейімділіктің себебі толыққанды түсініксіз, бірақ кейбір зерттеулер салалық донорлықтарды қарастырды. Дәстүрлі ДАК (Батыс) донорлары мен араб донорларының арасындағы тағы бір маңызды айырмашылық – араб донорлары көмекті шартсыз ұсынады. Әдетте, олар алушы елдердің саясатына араласпау қағидасын ұстанады. Арабтардың тәсілі, егер анық кемшіліктер байқалса, саяси мәселелер бойынша кеңес берумен шектеледі. Осы көзқарас көптеген зерттеулерде қайталанады. Мұндай тәсіл араб елдерінің Халықаралық валюта қоры, Дүниежүзілік банк сияқты ұйымдармен қарым-қатынасына әрдайым қиындық туғызды, себебі араб елдері осы ұйымдардың мүшелері болып табылады және халықаралық деңгейде келісілген көмек беру және қайтару шарттарына кейде қарсы тұрады. Соңғы кезде БАӘ өзінің көмек ағындарын ХВҚ және ЭЫДҰ-ға жариялай бастады. Осыдан алынған деректер көмек туралы ақпаратты жариялаудағы кейбір ашықтықтардың себебі, кейбір араб елдерінің көршілес елде немесе аймақтағы белгілі бір мақсатқа немесе өкілдік топқа ашық қолдау көрсетуден қашқындығынан туындауы мүмкін екенін көрсетеді. Мұндай екіжақты көмектің нақты әсерін анықтау қиын. Араб көмегі сыртқы саясатты басқару құралы ретінде жиі қолданылады. 1990 жылы Ирактың Кувейтке басып кіруі араб көмегінің артуына және Кувейтті қолдаған елдерге көп қаржы жұмсалуына әкелді. Осы кезеңде көптеген елдер соғысқа қарсы біріккеніне қарамастан, Иракты қолдауын жалғастырды. Бұл Кувейт Ұлттық жиналысының Иракты қолдайтындарға көмек көрсетуден бас тарту туралы шешім қабылдауына себеп болды. Мысалы, Сауд Арабиясы да осыған ұқсас әрекет жасады. 1991 жылы соғыстан кейін Иракқа қарсы болған елдер – Мысыр, Түркия және Марокко Сауд Арабиясының көмегін алған үш негізгі елге айналды. Соңғы жылдары, әсіресе 2011 жылғы Араб көктемінен кейін, осыған ұқсас бірнеше жағдайлар туды.

Official development assistance (in absolute terms) contributed by the top 10 DAC countries is as follows. European Union countries together gave $75,838,040,000 and EU Institutions gave a further $19.4 billion. The European Union accumulated a higher portion of GDP as a form of foreign aid than any other economic union. – $75.8 billion
– $34.6 billion
– $23.8 billion
– $19.4 billion
– $15.5 billion
– $12.2 billion
– $5.4 billion
– $5.3 billion
– $4.9 billion
– $4.7 billion
– $4.3 billion

Official development assistance as a percentage of gross national income contributed by the top 10 DAC countries is as follows. Five countries met the longstanding UN target for an ODA/GNI ratio of 0.7% in 2013: Of these the Arab countries in particularly have been quite influential. Kuwait, Saudi Arabi and United Arab Emirates are the top donors in this sense. The aid from Arab countries are often less documented for the fact that they do not follow the standard aid definitions of the OECD and DAC countries. Many times, the aid from Arab countries are made by private funds owned by the families of the monarch. Many Arab recipient countries have also avoided of speaking on aid openly in order to digress from the idea of hierarchy of Eurocentrism and Wester centrism, which are in some ways reminders of the colonial pasts. Hence, the classification of such transfers are tricky

Over and on top of this, there has been extensive research that Arab aid is often allocated initially to Arab countries, and perhaps recently to some sub Saharan African countries which have shown Afro Arab unity. This is especially true considering the fact that aid by Arab donors is more geographically concentrated, given without conditionality and often to poorest nations in the Middle East and North Africa. This is perhaps potentially due to the existence of Arab Fund for Technical Assistance to African and Arab Countries (AFTAAAC) or the Arab Bank for Economic Development in Africa (BADEA). OECD data for example also shows Arab countries donate more to lower middle income countries, contrast to the DAC donors. It is not completely clear why such a bias must exists, but some studies have studied the sectoral donations. Another big difference between the traditional DAC (Western) donors and the Arab donors is that Arab donors give aid unconditionally. Typically they have followed a rule of non interference in the policy of the recipient. The Arab approach is limited to giving advice on policy matters when they discover clear failures. This kind of view is often repeated in many studies. These kind of approach has always been problematic for the relationship Arab countries have with institutions like IMF, World Bank etc., since Arab countries are members of these institutions and in some ways they oppose the conditionality guidelines for granting aid and conditions on repayment agreed internationally. More recently, UAE has been declaring its aid flows with the IMF and OECD. Data from this reveals that potential opacity in declaring aid may also result from the fact some Arab countries do not want to be seen openly as supporters of a cause or a proxy group in a neighboring country or region. The exact impact of such bilateral aid is difficult to discern. Arab aid has often been used a tool for steering foreign policy. The 1990 Iraq invasion of Kuwait triggered an increase of Arab aid and large amounts went to countries which supported Kuwait. Many countries around this time still kept supporting Iraq, despite rallying against the war. This lead the Kuwait national assembly to decide to deny aid to supporters of Iraq. Saudi Arabia for example did a similar thing, In 1991, after the war, countries against Iraq –Egypt, Turkey and Morocco became the three major aid recipients of Saudi aid. Several similar stances have arisen in the recent years after the Arab Spring of 2011 particularly.

Түрлері

Көмектің түрін мақсаты, берілу шарттары (бар болған жағдайда), көзі және шұғыл қажеттілігі сияқты түрлі факторлар бойынша жіктеуге болады.

Қалаған мақсаты

Ресми көмек мақсатына қарай түрлерге бөлінуі мүмкін. Әскери көмек – достық елдің әскери күшін арттыруға бағытталған материалдық немесе логистикалық жәрдем. Гуманитарлық көмек – гуманитарлық мақсаттар үшін, әдетте табиғи не адамның салдарынан туған апаттар сияқты гуманитарлық төтенше жағдайларға жауап ретінде көрсетілетін материалдық немесе логистикалық жәрдем.

Қабылдау шарттары

Көмек, көмек беруші және көмек алатын елдердің келісіммен белгіленген шарттарына сәйкес жіктелуі мүмкін. Осы жіктемеде көмек сыйлық, грант, төмен пайызды немесе пайызсыз несие, не олардың комбинациясы түрінде болуы мүмкін. Шет елден келген көмектің шарттары көбінесе берушінің ниеттерімен байланысты болады: дипломатиялық қолдаудың белгісі, донор қалаған саясатты ұстанғаны үшін үкіметке сыйлық беру, донордың мәдени ықпалын кеңейту, донорға ресурстарды игеру үшін қажетті инфрақұрылымды дамыту, немесе басқа да коммерциялық мүмкіндіктерге қол жеткізу.

Шұғылдық

Көмек шұғылдығына қарай жедел көмек және дамуға бағытталған көмек деп жіктелуі мүмкін. Жедел көмек – адамдар, ұйымдар немесе үкіметтердің адам тудырған төтенше жағдайлар (мысалы, соғыстар) мен табиғи апаттар кезінде және олардан кейін зардап шеккендерге жедел түрде көрсетілетін көмек, мақсаты – азапты басаздау. Бұл термин көбінесе халықаралық сипатқа ие, бірақ бұл әрқашан солай бола бермейді. Ол дамуға бағытталған көмектен табиғи апаттар немесе қақтығыстардың салдарынан туындаған азапты жеңілдетуге бағытталғандығымен ерекшеленеді, ал дамуға бағытталған көмек кедейліктің және осалдықтың түпкі себептерін жоюға емес. Дамуға бағытталған көмек – дамушы елдерде экономикалық немесе әлеуметтік дамуды қолдау мақсатымен берілетін көмек. Ол гуманитарлық көмектен ұзақ мерзімді кедейлікті жеңілдетуге бағытталғандығымен, қысқа мерзімді азапты басаздаудан өзгешеленеді.

Жедел көмек

Жедел гуманитарлық көмек көрсету – көмек агенттіктері арқылы маңызды қызметтер (мысалы, ашаршылықты болдырмау үшін азық-түлік көмегі) беру, сондай-ақ қаржыландыру немесе заттай қызметтер (логистика немесе көлік сияқты) ұсынудан тұрады, әдетте көмек агенттіктері немесе зардап шеккен елдің үкіметі арқылы. Гуманитарлық көмек, мемлекеттік қолдаумен жасалған зорлық-зомбылықтан немесе геноцидтен азаматтарды қорғау үшін қарулы күштерді жұмылдыратын гуманитарлық араласудан өзгеше. Біріккен Ұлттар Ұйымының Гуманитарлық істерді үйлестіру жөніндегі кеңсесі (OCHA), БҰҰ Бас Ассамблеясының 46/182 қаулысы негізінде табиғи апаттарға немесе күрделі төтенше жағдайларға халықаралық гуманитарлық жауапты үйлестіруге уәкілеттік берілген. Женева конвенциялары Халықаралық Қызыл Крест комитетіне және басқа да бейтарап гуманитарлық ұйымдарға соғыс кезінде азаматтарға көмек көрсету және оларды қорғау міндетін жүктейді. Женева конвенциясына сәйкес, ICRC әскери тұтқындарды бару және оларды бақылау бойынша арнайы рөлге ие.

Дамуға көмек

Дамуға көмек көрсетуді үкіметтер жеке елдердің халықаралық көмек агенттіктері және Дүниежүзілік банк сияқты көпжақты институттар арқылы, ал жеке тұлғалар дамуға бағытталған қайырымдылық ұйымдары арқылы ұсынады. Донор елдер үшін дамуға көмек көрсетудің стратегиялық маңызы бар; жақсарған тұрмыс жағдайлары жаһандық қауіпсіздікке және экономикалық өсімге оңды әсер ете алады. Ресми даму көмегі (РДК) – дамуға көмек көрсетуді өлшеуде қолданылатын кең таралған көрсеткіш.

Қажетті пайдалану

Берілген көмек әдетте нақты бір мақсатта қолдануға арналған. Осы тұрғыдан алғанда, оны былай атауға болады:
Жобалық көмек: Нақты бір мақсат үшін берілген көмек; мысалы, жаңа мектеп салуға арналған құрылыс материалдары.
Бағдарламалық көмек: Нақты бір салаға берілетін көмек; мысалы, елдің білім беру саласын қаржыландыру.
Бюджеттік қолдау: Бағдарламалық көмектің бір түрі, ол алушы елдің қаржы жүйесіне тікелей аударылады.
Секторлық кешенді тәсілдер (SWAP): Жобалық көмек пен бағдарламалық көмек/бюджеттік қолдаудың үйлесімі; мысалы, бір елдегі білім беру саласына қолдау көрсету білім беру жобаларын (мысалы, мектеп ғимараттары) қаржыландыруды және оларды ұстап тұруға қаражат беруді (мысалы, мектеп кітаптары) қамтиды.
Техникалық көмек: Даму бағдарламасына көмектесу үшін дамушы елге жіберілген жоғары білімді немесе дағдылы мамандарды, мысалы дәрігерлерді қамтитын көмек. Бұл бағдарламалық және жобалық көмек болып табылуы мүмкін.
Азық-түлік көмегі: Азық-түлікке шұғыл мұқтаж елдерге, әсіресе табиғи апатқа ұшыраған елдерге азық-түлік беріледі. Азық-түлік көмегі донор елден азық-түлік импорттау, жергілікті жерден сатып алу немесе ақшалай көмек ретінде ұсынылуы мүмкін.
Халықаралық зерттеулер, мысалы, жасыл революция үшін немесе вакциналар жасау үшін пайдаланылған зерттеулер.

Ресми даму көмегі

Ресми даму көмегі (РДК) – Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) Дамуға көмек көрсету комитетінің (ДҚК) көмекті өлшеу үшін жасаған термині. РДК – төмен және орташа табысты елдердің экономикалық дамуы мен әл-ауқатын жақсартуға бағытталған ұлттық үкіметтерден берілетін көмек. РДК екіжақты немесе көпжақты болуы мүмкін. Бұл көмек қайтару талап етілмейтін гранттар түрінде немесе нарықтық пайыздық мөлшерлемеден төмен мөлшерлемелері бар жеңілдікті несиелер түрінде беріледі. Көпжақты институттарға берілген несиелер біріктіріліп, жаңа несиелер ретінде қайта бөлінеді. Сонымен қатар, қарызды жеңілдету, яғни несие төлемдерін толық немесе ішінара жою, нақты қаржы аударымы болмаса да, көмектің жалпы көлеміне қосылады. ДҚК осы мәліметтерді жинақтайды. Біріккен Ұлттар Ұйымы, Дүниежүзілік банк және көптеген ғалымдар ДҚК-нің РДК көрсеткішін негізгі көмек көрсеткіші ретінде пайдаланады, себебі ол оңай қолжетімді және уақыт өте келе, сондай-ақ елдер арасында салыстырмалы түрде біркелкі есептеледі. ДҚК көмекті үш санатқа бөледі:
Ресми даму көмегі (РДК): Экономикалық дамуды мақсат ететін дамушы елдерге («I бөлім» тізімінде) және халықаралық ұйымдарға берілетін даму көмегі.
Ресми көмек (РК): Дамыған елдерге берілетін даму көмегі («II бөлім» тізімінде).
Басқа ресми ағындар (БРА): Дамуға бағытталмаған немесе 75%-дан астам бөлігі несиеден (грант емес) тұратын көмек, сондықтан бұл екі санатқа да жатпайды. Көмек көбінесе белгілі бір уақытта уәделеніп беріледі, бірақ қаржы аударымдары кейінірек түсуі мүмкін. 2009 жылы Оңтүстік Корея ЭЫДҰ-дан РДК алған алғашқы ірі ел болып, содан кейін ірі донорға айналды. Қазіргі таңда ел жылына 1 миллиард доллардан астам көмек көрсетеді.

Халықаралық көмек ретінде кірмейді

Мемлекеттер арасындағы ақша ағындарының көп бөлігі көмек ретінде есептелмейді. Оларға нарық негізіндегі ағындар, мысалы, тікелей шетелдік инвестициялар және портфельдік инвестициялар, мигрант жұмысшыларының өз елдеріндегі отбасыларына жіберген ақшалай аударымдары және әскери көмек кіреді. 2009 жылы АҚШ-тағы мигрант жұмысшыларының халықаралық отбасыларына жіберген ақшалай аударымдары сол елдің гуманитарлық көмегінен екі есе асып түсті. Дүниежүзілік банк 2008 жылы шетелдік жұмысшылардың бай елдерден кедей елдерге 328 миллиард доллар жібергенін мәлімдеді, бұл ЭЫДҰ мүше елдерінен түскен ресми көмектен екі есе көп.

Көмек тиімділігін арттыру

Жоғары деңгейдегі форум – донор және көмек алатын елдердің өкілдері мен көмек жөніндегі шенеуніктердің бас қосуы. Оның Париж декларациясы көмектің тиімділігін арттыру үшін қағидаларды белгілейді.

Шарттылық

Донор елдердің көмегінің басым бөлігі шартты түрде беріледі, яғни, көмек алатын ел тек донор елден алынған тауарлар мен қызметтерге қаржы жұмсауға міндетті. Эритрея жергілікті білімі мен ресурстарын пайдаланып теміржол желісін салудың, шетелдік кеңесшілер мен инженерлерге көмек ақшасын жұмсаудан арзан болатынын анықтады. АҚШ-тан азық-түлік сатып алуға көмек жұмсалуы керек, жергілікті өнімдерге емес, нәтижесінде жұмсалған қаражаттың жартысы тасымалдауға кетеді. Осының салдарынан, көмектің шартты болуы оның құнын 15-30%-ға арттырады деп есептеледі. Oxfam America және American Jewish World Service АҚШ-тың азық-түлік көмегі бағдарламаларын реформалау арқылы әлемдегі тағы 17,1 миллион адамға көмек көрсетуге болады деп хабарлады. Дүниежүзілік банк және Халықаралық валюта қоры, дамушы елдердің қарызын ұстап тұрған негізгі институттар ретінде, несиелерге құрылымдық реформаларға байланысты талаптар қояды, олар әдетте мемлекеттік субсидияларды жою және мемлекеттік қызметтерді жекешелендіруді қамтиды. Мысалы, Дүниежүзілік банк кедей елдерді тыңайтқыштарға берілетін субсидияларды жоюға итермелейді, тіпті көптеген шаруалар оларды нарықтық бағамен алуға шамалары жетпейді. Малавиде 13 миллион халқының шамамен 5 миллионы шұғыл түрде азық-түлік көмегіне мұқтаж болды. Бірақ, үкімет саясатын өзгертіп, тыңайтқыштар мен тұқымға субсидиялар енгізгеннен кейін, шаруалар 2006 және 2007 жылдары рекордтық жүгері өнімін алды, өндіріс 2005 жылы 1,2 миллионнан 2007 жылы 3,4 миллионға дейін өсті, бұл Малавиді маңызды азық-түлік экспорттаушысына айналдырды. Oxfam-ның 2002 жылғы сәуірде жарияланған баяндамасында, Еуропалық Одақ сияқты донор елдердің сауданы либералдаумен байланысты көмегі, экономикалық мақсаттарға жету үшін жасалса да, дамушы елдерге зиян келтіруі мүмкін екені көрсетілді. Мысалы, ЕО Латын Америкасының есебінен өзінің ауыл шаруашылығы секторына субсидия береді, ал Латын Америкасы көмек алу үшін сауданы либералдауы керек. Ауыл шаруашылығында салыстырмалы артықшылықтары бар және ауыл шаруашылығы экспорты саласына үлкен тәуелділіктегі Латын Америкасы, ЕО-ның шаруашылық субсидиялау саясатының салдарынан жыл сайын 4 миллиард доллар шығынға ұшырайды. Карлос Сантисо "донорлар бақылауды алушы елге беруі керек радикалды тәсілді" жақтады.

A major proportion of aid from donor nations is tied, mandating that a receiving nation spend on products and expertise originating only from the donor country. Eritrea discovered that it would be cheaper to build its network of railways with local expertise and resources rather than to spend aid money on foreign consultants and engineers. requires food aid be spent on buying food from the US rather than locally, and, as a result, half of what is spent is used on transport. As a result, tying aid is estimated to increase the cost of aid by 15–30%. Oxfam America and American Jewish World Service report that reforming US food aid programs could extend food aid to an additional 17.1 million people around the world. The World Bank and the International Monetary Fund, as primary holders of developing countries' debt, attach structural adjustment conditionalities to loans which generally include the elimination of state subsidies and the privatization of state services. For example, the World Bank presses poor nations to eliminate subsidies for fertilizer even while many farmers cannot afford them at market prices. In the case of Malawi, almost five million of its 13 million people used to need emergency food aid. However, after the government changed policy and subsidies for fertilizer and seed were introduced, farmers produced record breaking corn harvests in 2006 and 2007 as production leaped to 3.4 million in 2007 from 1.2 million in 2005, making Malawi a major food exporter. In their April 2002 publication, Oxfam Report reveals that aid tied to trade liberalization by the donor countries such as the European Union with the aim of achieving economic objective is becoming detrimental to developing countries. For example, the EU subsidizes its agricultural sectors in the expense of Latin America who must liberalize trade in order to qualify for aid. Latin America, a region with a comparative advantage on agriculture and a great reliance on its agricultural export sector, loses $4 billion annually due to EU farming subsidy policies. Carlos Santiso advocates a "radical approach in which donors cede control to the recipient country".

Қолма-қол ақшалай көмек пен заттай көмек

Гуманитарлық ақшалай аударымдар жөніндегі жоғары деңгейдегі комиссияның есебінде көмектің бар болғаны 6% ақша немесе купон түрінде жеткізілетіні анықталды. Бірақ көмек көрсететін ұйымдар арасында, жергілікті түрде қол жетімді тауарлар үшін импортталған заттардың орнына ақша немесе ақшалай купон берудің көмек көрсетудің арзан, жылдам және тиімді жолы екеніне көз жеткізіп келеді. Деректер көрсетіп тұрғандай, ақша көбірек ашықтық пен жауапкершілікке, тиімділікке, жергілікті нарықтар мен экономиканы қолдауға, қаржылық мүмкіндіктерді кеңейтуге және адамдарға қадір-қасиет пен таңдау құқығын бере алады. Ақшалай көмек елдеріндегі ең әлсіз топқа жататын жергілікті азық-түлік өндірушілерге көмектеседі, ал импортталған азық-түлік олардың күнкөрісіне зиян келтіріп, болашақта аштық қаупін тудыруы мүмкін. Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы (ДҰАЖ), азық-түлік тарататын ең ірі үкіметтік емес ұйым, кейбір аймақтарда азық-түлік орнына ақша және купон таратуды бастайтынын жариялады, бұл ДҰАЖ-дың атқарушы директоры Джозетт Ширанның пікірінше, азық-түлік көмегіндегі "революция" болып табылады.

Үйлестіру

Соңғы онжылдықтарда үкіметтік емес ұйымдардың саны күрт өскенмен, көмек саясатындағы фрагментация мәселе болып қалады. Бұдан әрі, көмек қайда және қандай мақсаттарға жұмсалатынын қарастырайық. 2002 жылы барлық дамушы елдерге берілген жалпы сыртқы көмек 76 миллиард долларды құрады. Елдің негізгі қажеттіліктерді өтеу мүмкіндігіне үлес қоспайтын сомалар есептен шығарылады. Қарызды жеңілдетуге берілген 6 миллиард долларды шегеріңіз. Дамушы елдердің сол жылы дамыған елдерге қарыз төлеу түрінде берген 11 миллиард долларын да шегеріңіз. Содан кейін, орташа табысы бар елдерге берілген көмекті – 16 миллиард долларды алып тастаңыз. Қалған 43 миллиард доллар 2002 жылы дамушы елдерге берілген сома. Бірақ, оның ішінде тек 12 миллиард доллары ғана төмен табысты елдерге негізгі қажеттіліктерді қолдау үшін бюджеттік көмек ретінде берілді. Коллиердің айтуынша, "орташа табысы бар елдерге көмек беріледі, себебі олар кішкентай нарықтары мен әлсіздігімен көзге түспейтін ең төменгі миллиардтан гөрі коммерциялық және саяси тұрғыдан қызығушылық тудырады". Бұл, ең қарапайым деңгейде, көмек ең нашар жағдайдағыларға бағытталмағанын білдіреді. Ашықтыққа қатысты айтсақ, дәл тіркелген көмек көлемі 2005 жылы 42% болса, 2007 жылы 48% -ға өсті. Бразилия көмегінің көп бөлігін техникалық сараптама және білім алмасу түрінде ұсынады.

Сын

Статистикалық зерттеулер көмектің экономикалық өсуге қатысты әртүрлі бағалаулар жасады: кейбір зерттеулер оң корреляцияны көрсеткенмен, басқалары ешқандай корреляцияны немесе теріс корреляцияны анықтады. Бір тұрақты нәтиже – жобалық көмек елдердің байырақ аймақтарында шоғырланады, яғни көмектің көп бөлігі кедей елдерге немесе кедей адамдарға берілмейді. Африка жайында Асанте (1985) былай баға береді:

Африка елдерінің ұлттық және аймақтық деңгейдегі тәжірибесін сараптап, шетелдік көмек, әсіресе шетелдік капитализм, Африка дамуына зиян келтірді деуге болады. Дегенмен, даму үрдісі күрделі және оған шетелдік көмектің әсері әлі толық анықталған жоқ. Бірақ қолда бар шектеулі мәліметтер соңғы жиырма бес жылда Африкаға берілген шетелдік ресурстардың экономикалық дамуға бағытталған түрлері көбінесе нәтижесіз болып шыққанын көрсетеді. Питер Сингердің сөзіне қарағанда, соңғы үш онжылдықта "көмек ең төменгі миллиардтың жылдық өсім қарқынына шамамен бір пайыздық ұпай қосты". Ол бұл "тоқырау мен күшті күмулятивті құлдырау" арасындағы айырмашылықты жасады дейді. Бұл көрсеткіштерге қарағанда үміт көрінеді, бірақ бұл сандардың көп бөлігі Мыңжылдық Даму Мақсаттарына жетпей отыр. 2015 жылғы мерзімге дейін орындалған немесе орындалуы күтілетін мақсаттар санаулы ғана. Экономист Уильям Истерли және басқалар көмек кедей елдерде зиянды түрде ынталандыруды бұрмалайтынын айтады. Көмек кедей елдерге ақша ағынын да қамти алады, бұл табиғи ресурстардан түсетін ақша ағынына ұқсас, бұл "ресурстық қарғысқа" әкелуі мүмкін. Бұл ішінара шетелдік валюта түрінде берілетін көмек валюта бағамын бәсекеге қабілетсіз ететініне және бұл арзан еңбек күшіне сәйкес келетін өңдеу өнеркәсібінің өсуіне кедергі келтіретініне байланысты. Сондай-ақ, көмек экономикадағы ауыл шаруашылығынан өндіріске көшуге қажетті қиын өзгерістерті кешіктіріп, қысымды азайта алады. Кейбіреулер көмек басқа экономикалық бағдарламалармен, мысалы ауыл шаруашылығы субсидияларымен теңестіріледі деп санайды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасының бұрынғы басшысы Марк Маллох Браунның бағалауынша, ауыл шаруашылығы субсидиялары кедей елдерге жылына шамамен 50 миллиард АҚШ долларына ауыл шаруашылығы экспорттарының жоғалуына себеп болады:

Summing up the experience of African countries both at the national and at the regional levels it is no exaggeration to suggest that, on balance, foreign assistance, especially foreign capitalism, has been somewhat deleterious to African development. It must be admitted, however, that the pattern of development is complex and the effect upon it of foreign assistance is still not clearly determined. But the limited evidence available suggests that the forms in which foreign resources have been extended to Africa over the past twenty five years, insofar as they are concerned with economic development, are, to a great extent, counterproductive. Peter Singer argues that over the last three decades, "aid has added around one percentage point to the annual growth rate of the bottom billion." He argues that this has made the difference between "stagnation and severe cumulative decline." Although these numbers alone sound promising, there is a gray overcast: many of these numbers actually are falling short of the Millennium Development Goals. There are only a few goals that have already been met or projected to be met by the 2015 deadline. The economist William Easterly and others have argued that aid can often distort incentives in poor countries in various harmful ways. Aid can also involve inflows of money to poor countries that have some similarities to inflows of money from natural resources that provoke the resource curse. This is partially because aid given in the form of foreign currency causes exchange rate to become less competitive and this impedes the growth of manufacturing sector which is more conducive in the cheap labour conditions. Aid also can take the pressure off and delay the painful changes required in the economy to shift from agriculture to manufacturing. Some believe that aid is offset by other economic programs such as agricultural subsidies. Mark Malloch Brown, former head of the United Nations Development Program, estimated that farm subsidies cost poor countries about US$50 billion a year in lost agricultural exports:

Бұл – әлемдік сауданың ерекше бұрмалануы, Батыс елдері ауыл шаруашылығын қорғауға жылына 360 миллиард АҚШ долларын жұмсайды, бұл дамушы елдерге 50 миллиард АҚШ долларына ауыл шаруашылығы экспорттарының жоғалуына әкеледі. 50 миллиард доллар бүгінгі көмек деңгейіне тең. Кейбіреулер ірі халықаралық көмек ұйымдары көмек көрсету картелін құрды деп санайды. АҚШ-тың сыртқы көмегін реформалауға бағытталған қозғалысқа қарсылар наразылық білдіріп, күш алып келеді. АҚШ-та бұл қозғалыстың жетекшілері "Жаһандық даму орталығы", "Оксфам Америка", "Брукингс институты", "ИнтерАкшн" және "Бүкіл әлемге нан" ұйымдары болып табылады. Бұл ұйымдар жаңа Сыртқы көмек туралы заң, ұлттық даму стратегиясы және даму саласындағы жаңа министрлік деңгейіндегі ведомство құруды талап ету үшін бірікті. 2012 жылдың қараша айында оңтүстік африкалық рэпер Бризи V. "Африка үшін Норвегия" атты пародиалық музыкалық бейнежазба жасады. Ол "Ради Айд" акциясын насихаттап, Батыстың "Band Aid" сияқты қайырымдылық бастамаларын пародиалады, олар, оның пікірінше, аштықтан өліп жатқан балаларға ғана шағын көмек көрсетуге шақырып, континент туралы стереотиптік жағымсыз көзқарас қалыптастырды. Оның ойынша, көмек ақшалай емес, эмоционалдық мотивациямен жобалар мен бастамаларды қаржыландыруға бағытталуы керек. Пародиалық бейнежазбада африкалықтар норвегиялықтарды қырынудан құтқару үшін қажетсіз радиаторлармен қамтамасыз ету үшін бірігіп науқан жүргізеді. АҚШ-та орналасқан Global Financial Integrity (GFI) және Норвегия экономика мектебінің қолданбалы зерттеулер орталығының мәліметінше,

әдеттегі даму туралы баяндама керісінше. Көмек шын мәнінде кері бағытта ағып жатыр. Бай елдер кедей елдерді дамытқан жоқ, кедей елдер бай елдерді дамытуда. Осы кері ағымдарды ескерсек, көмек туралы әңгіме сәл наив көріне бастайды. Осыдан-ақ көмек әлемдегі ресурстардың дұрыс бөлінбеуін жасыратыны анық көрінеді. Ол алушыларды берушілер секілді көрсетіп, оларға моральдық артықшылық береді және жаһандық кедейлік туралы алаңдағандарға жүйенің қалай жұмыс істейтінін түсінуге кедергі келтіреді.

Қаламаған салдарлар

Кейбір күтілмеген салдарларға еңбек және өндіріс де мотивациясының төмендеуі, алушылардың тамақ тұтыну және табиғи ресурстарды пайдалану үлгілерінің өзгеруі, әлеуметтік қорғау жүйелерінің бұрмалануы, ҮЕҰ-лардың операциялық қызметіне кедерес келтіру, бағалардың өзгеруі және сауданың ығысуы жатады. Бұл мәселелер көмек бағдарламаларының тиімсіздігінен және уақтылы болмауынан туындайды. Азық-түлік көмегі жергілікті өнімдердің бағасын төмендету арқылы өндірушілерге зиян келтіруі мүмкін, бірақ өндірушілердің өзі азық-түлік көмегін алушылар емес. Күтілмеген зиян азық-түлік көмегі қате уақытта жеткізілгенде немесе сатып алынғанда, азық-түлік көмегі азық-түлік қауіпсіздігі жоқ үй шаруашылықтарына дұрыс бағытталмағанда және жергілікті нарық ұлттық, аймақтық және жаһандық нарықтармен жеткілікті түрде интеграцияланбағанда пайда болады. Азық-түлік көмегін төтенше жағдайларда қолдану күтілмеген салдарларды азайтуға көмектеседі, бірақ ол азық-түлікті қару ретінде пайдаланумен немесе азаматтық қақтығыстардың ұзақтығын ұзартумен немесе оларды күшейтумен байланысты басқа да мәселелерге әкелуі мүмкін. Сондай-ақ, институт құруға және демократияландыруға бағытталған көмек тиімді бақылау болмаған жағдайда автократиялық үкіметтердің бекітілуіне әкелуі мүмкін.

Дау-жанжалдың ұзақтығы

Халықаралық көмек ұйымдары азық-түлік пен басқа да гуманитарлық көмектің қақтығысты ынталандыруының басты қаламаған салдары ретінде қарулы күштердің ұрлық жасауын анықтайды. Азық-түлік көмегі көбінесе үлкен географиялық аумақтарда тасымалданады және тасымалдау барысында, әсіресе билік басындағы үкіметтің астанадан тыс бақылауы шектеулі елдерде қарулы күштердің нысанасына айналады. Сомалиде 1990-шы жылдардың басындағы жағдайлар бойынша, барлық азық-түлік көмегінің 20-дан 80 пайызына дейын ұрланған, тоналған немесе тәркіленген. Бұрынғы Югославияда БҰҰ-ның босқындар жөніндегі агенттігі (UNHCR) серб қарулы күштеріне көмек құнының 30 пайызына дейін жоғалтты. Осы 30 пайызға қоса, Боснияға өту үшін хорват әскерлеріне пара берілді. Ұрланған немесе жоғалған азық-түліктердің құны, көлік құралдары мен телекоммуникациялық жабдықтардың да ұрлануына байланысты, азық-түлік көмегінің құнынан асып кетуі мүмкін. Чад пен Дарфурда жұмыс істейтін MSF Holland халықаралық көмек ұйымы бұл тауарлардың стратегиялық маңыздылығын атап көрсетті, олардың "көлік құралдары мен байланыс құралдары қарулы топтар үшін ақшалай құнынан асып түсетін және соғыс жүргізу қабілетін арттыратын құндылығы бар" екенін мәлімдеді. Мысалы, Нигерия үкіметі Биафраны қоршауға алғаннан кейін көтерілісшілердің көшбасшысы Одумегву Ожукву гуманитарлық көмектің тек оның ұшақтарымен тасымалдануына ғана рұқсат берді. Бұл гуманитарлық көмек көтерілісшілерге Нигерия үкіметінің Биафраға салған қоршауды айналып өтуге көмектесті. Сарапшылардың пікірінше, ұрланған гуманитарлық көмек Биафрадағы азамат соғысын көмек болмаған жағдайдағыдан бірнеше жылға создырды. 1990-шы жылдардың басында Руанда үкіметінің азық-түлік көмегін игерудегі мәселелері соншалықты үлкен болды, көмек жеткізу бірнеше рет тоқтатылды. 2003 жылы Зимбабведе Human Rights Watch үкіметтік азық-түлік көмегін алу үшін тұрғындарды ZANU PF партиясының мүшелік куәлігін көрсетуге мәжбүр еткен жағдайларды құжаттады. Шығыс Зайрде Хема этносының басшылары халықаралық көмек ұйымдарының келуіне тек Ледуға (Хеманың оппозициясына) көмек бермеу туралы келісімге қол жеткізген жағдайда ғана рұқсат берді. Гуманитарлық көмек қызметкерлері ұрланған көмек қаупін мойындады және жол бойындағы ұрлықты азайту үшін стратегиялар жасады. Алайда, көмек мақсатты топқа сәтті жеткізілген жағдайда да, қақтығысты қозғай алады, себебі алушылардың қатарында көбінесе көтерілісшілердің немесе әскершіл топтардың мүшелері болады немесе мұндай топтар көмекке "салық салады". Академиялық зерттеулер азық-түлік көмегінің орташа есеп бойынша азаматтық қақтығысты күшейтетінін нақты көрсетеді. АҚШ-тың азық-түлік көмегінің көлемі ұлғайғанда, көмек алатын елдегі қарулы азаматтық қақтығыстардың саны да артады. Академиялық зерттеулер қоғамдық даму бағдарламаларының азаматтық қақтығысқа тигізетін әсерін зерттейді. Филиппиннің KALAHI CIDSS бағдарламасы елдегі зорлық-зомбылық қақтығыстардың күшеюіне әкелді. Бағдарлама басталғаннан кейін кейбір муниципалитеттерде, CDD-ге қатыспаған муниципалитеттермен салыстырғанда, өлім-жітімнің статистикалық тұрғыдан маңызды және айтарлықтай өскені байқалды. Көтерілісшілердің шабуылдарынан үкімет күштерінің зардап шегуі де едәуір артты. Бұл нәтижелер гуманитарлық көмектің азаматтық қақтығысты күшейтетін басқа да мысалдарымен сәйкес келеді. Бет, Кристиа және Ениколоповтың зерттеулері қоғамдық даму бағдарламасының Ауғанстандағы үкіметке қолдауды арттырғанын, бірақ осы бағдарламаның қысқа мерзімді қақтығысты күшейткенін көрсетті, бұл көмектің күтпеген салдарының мысалы болып табылады.

International aid organizations identify theft by armed forces on the ground as a primary unintended consequence through which food aid and other types of humanitarian aid promote conflict. Food aid usually has to be transported across large geographic territories and during the transportation it becomes a target for armed forces, especially in countries where the ruling government has limited control outside of the capital. Accounts from Somalia in the early 1990s indicate that between 20 and 80 percent of all food aid was stolen, looted, or confiscated. In the former Yugoslavia, the UN Refugee Agency (UNHCR) lost up to 30 percent of the total value of aid to Serbian armed forces. On top of that 30 percent, bribes were given to Croatian forces to pass their roadblocks in order to reach Bosnia. The value of the stolen or lost provisions can exceed the value of the food aid alone since convoy vehicles and telecommunication equipment are also stolen. MSF Holland, international aid organization operating in Chad and Darfur, underscored the strategic importance of these goods, stating that these "vehicles and communications equipment have a value beyond their monetary worth for armed actors, increasing their capacity to wage war" where the rebel leader Odumegwu Ojukwu only allowed aid to enter the region of Biafra if it was shipped on his planes. These shipments of humanitarian aid helped the rebel leader to circumvent the siege on Biafra placed by the Nigerian government. These stolen shipments of humanitarian aid caused the Biafran civil war to last years longer than it would have without the aid, claim experts. Rwandan government appropriation of food aid in the early 1990s was so problematic that aid shipments were canceled multiple times. In Zimbabwe in 2003, Human Rights Watch documented examples of residents being forced to display ZANU PF Party membership cards before being given government food aid. In eastern Zaire, leaders of the Hema ethnic group allowed the arrival of international aid organizations only upon agreement not give aid to the Lendu (opposition of Hema). Humanitarian aid workers have acknowledged the threat of stolen aid and have developed strategies for minimizing the amount of theft en route. However, aid can fuel conflict even if successfully delivered to the intended population as the recipient populations often include members of rebel groups or militia groups, or aid is "taxed" by such groups. Academic research emphatically demonstrates that on average food aid promotes civil conflict. Namely, increase in US food aid leads to an increase in the incidence of armed civil conflict in the recipient country. Academic research scrutinizes the effect of community driven development programs on civil conflict. The Philippines' flagship development program KALAHI CIDSS is concluded to have led to an increase in violent conflict in the country. After the program's start, some municipalities experienced and statistically significant and large increase in casualties, as compared to other municipalities who were not part of the CDD. Casualties suffered by government forces as a result of insurgent initiated attacks increased significantly. These results are consistent with other examples of humanitarian aid exacerbating civil conflict. of Beath, Christia, and Enikolopov further demonstrate that a successful community driven development program increased support for the government in Afghanistan by exacerbating conflict in the short term, revealing an unintended consequence of the aid.

Тәуелділік және басқа экономикалық әсерлер

Азық-түлік немесе басқа ресурстар түріндегі көмек трансферттеріне қарсы экономикалық аргументтердің бірі – бұл, басқа жағдайлар өзгермейтін болса, алушыларды жұмыс істеуден ынталандырмайды. Бұл талап трансферттерді қолдауға қарсы тұрады, өйткені Еуропа мен Солтүстік Америкадағы ішкі әлеуметтік бағдарламалар бойынша соңғы он жылдағы қызу пікірталастар көрсетіп тұр. Инклюзия қателіктері азық-түлік көмегінің (немесе басқа да трансферттердің) тудыратын еңбек нарығындағы ынталандыруды төмендету әсерін күшейтеді, себебі олар еңбекке қабілетті және трансферттерді тамақ тұтынуын арттырудың орнына демалысқа айналдыруға дайын адамдарға артықшылық береді. Еңбек нарығының бұрмалануы Food For Work (FFW) бағдарламалары алушылардың өз шаруашылықтарында/кәсіптерінде жұмыс істеуден гөрі тартымдырақ болған жағдайда туындауы мүмкін, себебі FFW дереу төлейді немесе шаруашылық FFW жобасынан күтілетін пайданы өз жеріндегі еңбек өнімділігінен жоғарырақ деп санайды. Сондықтан азық-түлік көмегі бағдарламалары жергілікті жеке өндірістен өндірістік ресурстарды алып тастайды, табыс әсерінен гөрі алмастыру әсерінен туындайтын бұрмалауға алып келеді. FFW бағдарламалары көбінесе тегін таратылатын тамақпен байланысты тәуелділік синдромын жеңілдету үшін қолданылады. Эфиопияның ауылдық аймандарынан алынған мәліметтерге сәйкес, жоғары табысқа ие отбасыларда артық жұмыс күші болған, сондықтан уақыт құны күткендей жоғары емес, төмен болған, демек олар осы жұмыс күшін жұмыс күші жетіспеушілігіне байланысты кедей отбасылар қатыса алмайтын FFW схемаларына жұмсады. Сол сияқты, Камбоджадағы FFW бағдарламалары жұмыс орнын табудың балама емес, қосымша көзі екенін көрсетті және ең кедей адамдар жұмыс күшінің шектеулі болуына байланысты сирек қатысады. Бұдан әрі, азық-түлік көмегі кем дегенде үш жолмен жергілікті немесе ұлттық азық-түлік бағасын төмендетуі мүмкін. Біріншіден, азық-түлік көмегін монетизациялау нарықтың толуына және ұсыныстың артуына әкелуі мүмкін. Монетизациялау құқығын алу үшін операциялық агенттіктер алушы елде жеткілікті сақтау мүмкіндіктері бар екенін және монетизацияланған тауар отандық ауыл шаруашылығына немесе отандық саудаға елеулі зиян келтірмейтінін көрсетуі керек. Екіншіден, көмек алатын шаруашылықтар алынған тауарға немесе жергілікті өндірістегі орынбасарларға сұранысты азайтуы мүмкін немесе егер олар орынбасарларды немесе алынған тауарды өндірсе, олар одан көп сата алады. Бұл жағдайды азық-түлік көмегін алушы аймақтағы халықты екі критерий бойынша бөлу арқылы оңай түсінуге болады: олар азық-түлік көмегін алады ма (алушылар мен алмаушылар) және олар азық-түлік өнімдерін таза сатушылар немесе таза сатып алушылар ма. Алайда, өнім үшін алатын бағасы төмен болғандықтан, таза сатушылар азық-түлік көмегін немесе басқа да түрдегі өтемақы алмаса, жағдайлары нашарлайды.

One of the economic cases against aid transfers, in the form of food or other resources, is that it discourages recipients from working, everything else held constant. This claim undermines the support for transfers, as heated debates over the past decade about domestic welfare programs in Europe and North America show. Targeting errors of inclusion are said to magnify the labor market disincentive effects inherent to food aid (or any other form of transfer) by providing benefits to those who are most able and willing to turn transfers into leisure instead of increased food consumption. Labor distortion can arise when Food For Work (FFW) Programs are more attractive than work on recipients' own farms/businesses, either because the FFW pays immediately, or because the household considers the payoffs to the FFW project to be higher than the returns to labor on its own plots. Food aid programs hence take productive inputs away from local private production, creating a distortion due to substitution effects, rather than income effects. FFW programs are often used to counter a perceived dependency syndrome associated with freely distributed food. from rural Ethiopia shows that higher income households had excess labor and thus lower (not higher as expected) value of time, and therefore allocated this labor to FFW schemes in which poorer households could not afford to participate due to labor scarcity. Similarly, FFW programs in Cambodia have shown to be an additional, not alternative, source of employment and that the very poor rarely participate due to labor constraints. Furthermore, food aid can drive down local or national food prices in at least three ways. First, monetization of food aid can flood the market, increasing supply. In order to be granted the right to monetize, operational agencies must demonstrate that the recipient country has adequate storage facilities and that the monetized commodity will not result in a substantial disincentive in either domestic agriculture or domestic marketing. Second, households receiving aid may decrease demand for the commodity received or for locally produced substitutes or, if they produce substitutes or the commodity received, they may sell more of it. This can be most easily understood by dividing a population in a food aid recipient area into subpopulations based on two criteria: whether or not they receive food aid (recipients vs. non recipients) and whether they are net sellers or net buyers of food. Because the price they receive for their output is lower, however, net sellers are unambiguously worse off if they do not receive food aid or some other form of compensatory transfer.

Сыбайлас жемқорлық

2020 жылы «Салыстырмалы халықаралық даму» журналында жарияланған мақалада 1998-2008 жылдар аралығында жүзден астам көмек алатын елдегі келісімшарттар деңгейіндегі деректер талданды. Сыбайлас жемқорлық тәуекелін көрсету үшін зерттеу Дүниежүзілік банк дамуға көмектесу қаржысымен қаржыландырылатын сатып алу конкурстарындағы «жоғары тәуекелді» бәсекелестік тендерлерге ұсынылған жалғыз ұсыныстың көптігін пайдаланды. («Жоғары тәуекел» тендерлері Дүниежүзілік банк тарапынан күшті бақылау мен қадағалауға ие; нәтижесінде зерттеу авторлары «біздің тұжырымдарымыз Дүниежүзілік банк қаржыландыратын барлық көмек жұмсалымдарының толық көрінісі емес, тек тәуекелдері жоғарырақ және қатаң қадағалау қажет деп саналатын бөлігін ғана көрсетеді» деп атап өтті. Зерттеуде мыналар көрсетілді: «Осы тұрғыдан Қытайдың көмегі Дүниежүзілік банк көмегінен ерекшеленеді. Атап айтқанда, нәтижелер Қытайдың көмек жобалары жергілікті сыбайлас жемқорлықты қоздырады, бірақ қысқа мерзімді жергілікті экономикалық белсенділікке көрінетін әсер етпейді, ал Дүниежүзілік банк көмек жобалары жергілікті экономикалық белсенділікті ынталандырады, бірақ жергілікті сыбайлас жемқорлықты қоздыратынына тұрақты дәлелдер жоқ».

Табиғи ресурстарды шамадан тыс пайдалану

Соңғы зерттеулер көрсетіп тұрғандай, азық-түлік көмегін тарату жолдары тұтыну үлгілерін өзгертіп, мал жаю және басқа да шаруашылық қызметтерінің орналасуын өзгерту арқылы табиғи ортаға күтпеген әсер тигізуі мүмкін. Солтүстік Кенияда жүргізілген екі зерттеуде азық-түлік көмегі тарату орындарының маңында малдың тығыздығы артатынын, бұл жергілікті жайылымдардың нашарлауына себеп болатынын, ал тұтас дән түрінде берілген азық-түлік көмегіне көбірек пісіру қажет екенін, демек, отынға сұраныс артып, жергілікті орманды кесуге ықпал ететіні анықталды. Азық-түлік бағаларына әсер ететін азық-түлік көмегінің әлеуметтік салдары ара-жібектей, бұл халықаралық көмек бағдарламасынан тек қана жағымды нәтижелер күту мүмкін емес екенін көрсетеді.

Келесі күн тәртібі

Көмек сирек таза қайырымдылық ниетімен беріледі; мысалы, ол көбінесе халықаралық саясатта одақтасты қолдау құралы ретінде беріледі. Ол сондай-ақ қабылдаушы елдегі саяси процеске әсер ету мақсатымен де берілуі мүмкін. Мұндай көмекті пайдалы деп санау, донор елдің нақты жағдайда ұстанатын бағытына келісуіңізге байланысты болуы мүмкін. ХХ ғасырдағы коммунизм мен капитализм арасындағы қақтығыс кезінде осы идеологиялардың жақтастары – Кеңес Одағы мен АҚШ – әрқайсысы басқа елдердің ішкі саясатына әсер ету және олардың әлсіз одақтастарын қолдау үшін көмек қолданды. Ең танымал мысал – АҚШ-тың Еуропа елдерін капитализмге қарай, ал коммунизмнен алшақтатуға бағытталған Маршалл жоспары. Дамытылмаған елдерге берілетін көмек кейде алушыға қарағанда донордың мүддесіне көбірек қызмет етеді деп сынға ұшырайды, тіпті неоколониализмнің бір түрі ретінде қарастырылады. С. К. Б. Ассанте донордың көмек беру себептерінің мынадай нақты түрлерін атап көрсетеді: қорғанысқа қолдау, нарықтың кеңеюі, шетелдік инвестициялар, миссионерлік қызмет, мәдени таралу. Соңғы онжылдықтарда Халықаралық валюта қоры мен Әлемдік банк сияқты ұйымдардың көмегі, ең алдымен жаһандық капиталистерге жаңа аймақтарды ашу үшін қолданылатын құрал ретінде сынға ұшырады, ал алушы елдер халқының әл-ауқаты екінші деңгейде, тіпті мүлдем қарастырылмауы мүмкін.

Маршалл жоспары

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Маршалл жоспары (сондай-ақ Азияға арналған ұқсас бағдарламалар және Латын Америкасы үшін Төрт нүктелік бағдарлама) Американың маңызды көмек бағдарламасы болды және ондаған жылдар бойы оның сыртқы саясатының үлгісіне айналды. АҚШ 1945 жылдан 1951 жылға дейін Батыс Еуропаға Маршалл жоспары бойынша 20 миллиард доллар көлемінде гранттар, сондай-ақ басқа гранттар мен ұзақ мерзімді, төмен пайыздық несиелер берді. Тарихшы Майкл Хоганның пікірінше, американдық көмек Батыс Еуропаның экономикасы мен саясатын тұрақтандыруда шешуші роль атқарды. Ол өнімділікті күрт арттыратын заманауи басқаруды енгізді, сондай-ақ еңбек және басқару арасындағы, ал қатысушы мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықты ынталандырды. Жергілікті коммунистік партиялар оған қарсы болды, олар беделін, ықпалын және үкіметтегі рөлін жоғалтты. Хоганның сөзіне сәйкес, стратегиялық тұрғыдан алғанда Маршалл жоспары батысты коммунистік басқыншылық немесе саяси төңкерілген жағдайға қарсы нығайтты. Дегенмен, Маршалл жоспарының жылдам қалпына келудегі рөлі талқылауда. Көптеген сарапшылар Еуропаны ғажайып түрде жаңғырту туралы пікірмен келіспейді, себебі дәлелдер АҚШ-тың басқа да көмек бағдарламаларының арқасында жалпы қалпына келтіру процесінің жүріп жатқанын көрсетеді. Экономикалық тарихшылар Брэдфорд Де Лонг пен Барри Эйхенгрин бұл жоспарды «тарихтағы ең табысты құрылымдық реформа бағдарламасы» деп атады. Олар былай деді:
Инвестицияларды қаржыландыру, зақымдалған инфрақұрылымды қайта жаңғыртуға көмектесу немесе тауар тапшылығын жеңілдету арқылы қалпына келтіруді айтарлықтай жеделдету үшін бұл жеткіліксіз болды. Бірақ біз Маршалл жоспары Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Батыс Еуропаның қарқынды өсуіне жағдай жасады деп санаймыз. Маршалл жоспарының көмегіне қосымша талаптар қойылды, бұл Еуропаның саяси экономикасын Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі «аралас экономикасын» көбірек «базарға» және азырақ «бақылауға» бағытталды. КСРО өзінің қалпына келуіне баса назар аударды. Ол Германияның өнеркәсіптік кәсіпорындарының көп бөлігін тартып алды және оларды басқаларға берді, сондай-ақ Шығыс Германиядан, Венгриядан, Румыниядан және Болгариядан соғыс өтемақысын алды, бұл үшін кеңестік басқарудағы бірлескен кәсіпорындарды пайдаланды. Ол кеңестік Одақтың мүддесін қорғайтын сауда келісімдерін қабылдады. Мәскеудегі коммунистік партиялар сателлит мемлекеттерді бақылады және Кремльдің бұйрықтарын орындады. Тарихшы Марк Крамер мынадай қорытынды жасады:
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы он жылда Шығыс Еуропадан КСРО-ға шамамен 15-20 миллиард доллар көлемінде қаражат шығып кетті, бұл АҚШ-тың Маршалл жоспары аясында Батыс Еуропаға берген көмегінің жалпы сомасына тең.

After World War II the Marshall Plan (and similar programs for Asia, and the Point Four program for Latin America) became the major American aid program, and became a model for its foreign aid policies for decades. The U. S. gave away about $20 billion in Marshall Plan grants and other grants and low interest long term loans to Western Europe, 1945 to 1951. Historian Michael J. Hogan argues that American aid was critical in stabilizing the economy and politics of Western Europe. It brought in modern management that dramatically increased productivity, and encouraged cooperation between labor and management, and among the member states. Local Communist parties were opposed, and they lost prestige and influence and a role in government. In strategic terms, says Hogan, the Marshall Plan strengthened the West against the possibility of a communist invasion or political takeover. However, the Marshall Plan's role in the rapid recovery has been debated. Most reject the idea that it only miraculously revived Europe, since the evidence shows that a general recovery was already under way thanks to other aid programs from the United States. Economic historians Bradford De Long and Barry Eichengreen conclude it was, "History's Most Successful Structural Adjustment Program." They state:
It was not large enough to have significantly accelerated recovery by financing investment, aiding the reconstruction of damaged infrastructure, or easing commodity bottlenecks. We argue, however, that the Marshall Plan did play a major role in setting the stage for post World War II Western Europe's rapid growth. The conditions attached to Marshall Plan aid pushed European political economy in a direction that left its post World War II "mixed economies" with more "market" and less "controls" in the mix. The Soviet Union concentrated on its own recovery. It seized and transferred most of Germany's industrial plants and it exacted war reparations from East Germany, Hungary, Romania, and Bulgaria, using Soviet dominated joint enterprises. It used trading arrangements deliberately designed to favor the Soviet Union. Moscow controlled the Communist parties that ruled the satellite states, and they followed orders from the Kremlin. Historian Mark Kramer concludes:
The net outflow of resources from eastern Europe to the Soviet Union was approximately $15 billion to $20 billion in the first decade after World War II, an amount roughly equal to the total aid provided by the United States to western Europe under the Marshall Plan.

Академиялық теориялар

1960 жылдардан бері шетелдік көмектің тиімділігін арттыру академиялық зерттеулердің басты тақырыбы болып келді. Шетелдік көмек тиімді ме, жоқ па деген пікірталас бар, бірақ бұл мақалада біз оған тоқталмаймыз. Осы тұрғыда, шетелдік көмектің жалпы экономикалық тиімділігіне әсер ететін факторлар қандай деген сұрақ жиі талқыланады. Көмектің нәтижесін эмпирикалық жолмен өлшеу қажет пе деген де пікірталас бар, алайда біздің назармыз экономикалық тиімділікті арттыруға шоғырланған. Көмек тақырыбындағы пікір қақтығысы Нью-Йорк университетінің профессоры Уильям Истерли мен Колумбия университетінің профессоры Джеффри Сакс арасындағы идеологиялық тартысқа ұласты. Истерли "ізденуші" тәсілін жақтайды, ал Сакс жоғарыдан басқарылатын, кең ауқымды жоспарлауды қолдайды. Біз осы екі тәсілді толыққанды қарастырамыз.

"Құқық іздеушілер келеді"

Уильям Истерли кедейлікпен күресуге қатысты дәстүрлі Оуэн/Сакс еңбектеріне жасаған әйгілі сын-тексеруінде, "жоспарланған" тәсілге қарсы, дәстүрлі емес және біршама даулы "іздестіру" тәсілін ұсынады. Истерлидің пікірінше, кедейлікті азайтудың дәстүрлі жолдары кедей елдерге не керегін білетініміз деген идеяға негізделген. Ал ол, олардың өздері не керегін жақсы біледі деп санайды. Оның айтуынша, жоғарыдан төменге қарай жасалған "бас жоспар" тиімсіз. Оның ұсынған "ізденушілер" тәсілі төменнен жоғарыға қарайғы стратегияны қолданады. Яғни, бұл тәсіл зерттеуді елдердегі кедейлерді сұрап бастайды, содан кейін үкіметтерге емес, тікелей жеке адамдарға көмектесуге тырысады. Жергілікті нарықтар – маңызды ынталандыру құралы. Басты мысал – Малавидегі масалық торлар. Мысалда, бір үкіметтік емес ұйым бай малавиліктерге масалық торларды сатады және түскен табысын кедейлерге арзан бағамен сатуға жұмсайды. Аурухана медбикелері әрбір пациентке сатылған тордан бірнеше тиын пайда табады. Осы ынталандыру жүйесінің арқасында Малавидегі торларды қолдану деңгейі жеті жыл ішінде 40%-дан астамға өсті. Истерлидің тәсілінің негізгі қағидасы – көмек көрсетуде төменнен жоғарыға қарайғы философияны қолдану. Бұл тек проблемаларды анықтау үшін ғана емес, сонымен қатар мұқтаж аймақтарға капиталды бөлу үшін де қатысты. Іс жүзінде, Истерли елдерге көмек қажетті аймаққа барып, проблема туралы ақпарат жинап, халықтың қалауын біліп, содан кейін жұмыс істеуді ұсынады. Осыған сәйкес, қаржы да белгілі бір үкіметке емес, төменнен жоғарыға қарай бөлінеді. Сакс, керісінше, БҰҰ және Әлемдік банк сияқты сыртқы көмек ұйымдары жасаған кең ауқымды жоспарларды қолданатын жоғарыдан төменге қарайғы әдістемені жақтаушы. Сакстың пікірінше, осы жоспарлар кедейлікті тиімді және уақтылы түрде жою үшін маңызды. Оның айтуынша, егер донор және алушы елдер жоспарды орындаса, олар кедейліктен шығуға мүмкіндік алады.

"Жаңа шарттылық"

Жаңа шарттылық – бұл Доллар мен Хансеннің арасындағы белгілі бір келісімді сипаттау үшін мақалада қолданылатын термин. Пол Мозли саясаттың маңыздылығын және көмек таратпаудың дұрыс еместігін көрсетеді. Бірақ, Доллардан өзгеше, "Жаңа шарттылық" көмектің тиімділігіне ең ықпал ететін факторлар – көмек алатын елдегі табыстың таралуы және сыбайлас жемқорлық екенін айтады.

МакГилливрэй

Шетелдік көмек бөлудегі мәселелердің бірі – осал мемлекеттердің ығыстырылуы. Осы мемлекеттердің жоғары құбылмалылығы мен күйреу қаупі донорларды алаңдатады. Осы мемлекеттердің халқы зиян шегіп, шеттетілуде. Бұдан өзге, көрші мемлекеттердің жағдайы да маңызды, себебі кедейленіп, құбылмалы "осал мемлекеттерге" жақын орналасқан мемлекеттердің экономикасы жылына ЖІӨ-нің 1,6%-ға дейін төмендеуі мүмкін. Бұл аз цифр емес. МакГиллврей көмек ағынының құбылмалылығын азайтуды ұсынады, бұл тек талдау және үйлестіру арқылы ғана мүмкін болады.

Қауіпсіздіктің шегінде көмек

Шетелдік көмек көрсетудегі тұрақты проблема – кейбір мамандар «жаңа-Ньютондық» парадигма деп атаған ойлау және іс-әрекет тәсілі. Даму және гуманитарлық мәселелер көбінесе қарапайым, сызықтық сияқты қарастырылады және Батыс елдерінде жасалған «үздік тәжірибелерді» қолдану арқылы шешіледі деп есептеледі, содан кейін көмек агенттіктері оларды үздіксіз пайдалана береді. Бен Рамалингамның «Хаостың шегіндегі көмек» еңбегінде осы тәсіл тұрақты сынапқа ұшырады. Бұл жұмыс көмек агенттіктерінің күрделі адаптивтік жүйелерді зерттеудің идеялары мен принциптерін қабылдауын, осы арқылы даму мәселелері туралы ойлау және оларға қатысты әрекет ету жолдарын жақсартуын ұсынады.

Қоғамдық көзқарас

Академиялық зерттеулер көрсеткендей, халық үкіметтерінің көмекке жұмсайтын қаражатын шамадан тыс бағалайды. Көмекке жұмсалатын қаржыға қатысты айқын қарсылық бар, бірақ тәжірибелер көрсеткендей, адамдарға нақты шығын көлемі туралы толыққанды ақпарат беру осы қарсылықты төмендетуге мүмкіндік береді.