Кіріспе

Халықаралық даму немесе жаһандық даму – қоғамдар мен елдердің халықаралық деңгейде экономикалық немесе адам дамуының әртүрлі деңгейлері бар екенін көрсететін кең ұғым. Бұл дамыған ел, дамушы ел және ең кем дамыған ел сияқты халықаралық жіктемелердің негізі болып табылады, сондай-ақ халықаралық даму процестерімен түрлі жолдармен айналысатын тәжірибе және зерттеу саласы. Дегенмен, елдің «дамуын» құрайтын нақты ерекшеліктерге қатысты көптеген ой-пікірлер мен келісімдер бар. Тарихи тұрғыдан алғанда, даму көбінесе экономикалық дамумен тең мағыналы болды, әсіресе оның ыңғайлы, бірақ кемшіліктері бар сандық өлшемі (дамыған елдер үшін) немесе ақшалай шамамен бағалау (қатты дамылмаған немесе оқшауланған елдер үшін) – жалкі өнім (ЖӨӨ) сияқты, көбінесе өмір сүру ұзақтығы сияқты статистикалық көрсеткіштермен бірге қарастырылды. Соңғы кезде жазушылар мен сарапшылар дамуды адам дамуының толыққанды және көп салалы мағынасында талқылай бастады. Бәсекеге қабілеттілік, өмір сүру сапасы немесе жеке адамның қанағаттану деңгейі сияқты басқа да байланысты ұғымдар бар. «Халықаралық даму» қарапайым «даму» ұғымынан өзгеше. Егер соңғысы ең қарапайым түсінігінде уақыт өте келе болатын өзгерісті білдірсе, халықаралық даму – практиканың, индустрияның және зерттеудің жеке саласы, университет курстарының және кәсіби жіктемелердің тақырыбы. Ол екінші дүниежүзілік соғыстан кейін құрылған институттар жиынтығымен, әсіресе Бреттон-Вудс институттарымен тығыз байланысты, олар экономикалық өсуге, кедейлікті жеңілдетуге және бұрын отарланған елдерде тұрғын халықтың жағдайын жақсартуға бағытталған. Халықаралық қауымдастық даму мақсаттарын, мысалы, Мыңжылдық даму мақсаттарында (2000–2015 жылдар) және Тұрақты даму мақсаттарында (2015–2030 жылдар) бекітті.

Тұрақты даму мақсаттары (2015-2030 жылдар)

Мыңжылдық даму мақсаттары (МДМ) халықаралық даму күш-жігерін басшылыққа алған табысты ая болды, 8 мақсаттың кейбірінде үлкен жетістіктерге қол жеткізілді. Мысалы, 2015 жылға қарай абсолютті кедейлік деңгейі жартысына дейін төмендеді. Сонымен қатар, қауіпсіз әуе суға қол жеткізу, безгек және мектептегі гендерлік теңдік сияқты мақсаттарға да қол жеткізілді. Дегенмен, кейбір ғалымдар МДМ-ның кедейлікті жеңілдету және теңсіздік құрылымдарын жою үшін қажетті маңызды перспективалардан мүресіз екенін, көптеген басқа мақсаттарға жетудегі айқын кемшіліктерде көрініс тапқанын айтады. МДМ дәуірі аяқталар кезде, 2015 жыл БҰҰ Бас Ассамблеясының жаңа даму күнтәртібін қабылдаған жыл болды. БҰҰ-ның бұрынғы Бас хатшысы Пан Ги Мун бұл оқиғаны "тарихтағы шешуші сәт" деп атап, мемлекеттерді "бірлікпен әрекет етуге" шақырды. МДМ күнтәртібін жалғастыра отырып, 169 көрсеткішпен 17 Тұрақты даму мақсаты (ТДМ) құрылды. ТДМ МДМ негізінде салынғанмен, екі процесте де маңызды айырмашылықтар бар. Қабылдануға дейін, МДМ-нан өзгеше, ТДМ айлар бойы талқыланды, азаматтық қоғам өкілдері, ҮЕҰ-лар және үкіметаралық келіссөздермен ашылған саммиттерге қатысты. Жаңа жаһандық даму күнтәртібі мақсаттардың тұрақтылығын арттыру үшін көптеген мүдделі тараптардың күш-жігерін біріктіре отырып, ұжымдық әрекетке басымдық береді. Тұрақтылыққа назар аудару салалық серіктестікті күшейте түсіп, экологиялық, әлеуметтік, мәдени, саяси және экономикалық даму салаларындағы халықаралық күш-жігерді біріктірді. МДМ жаһандық қоғамдастыққа бірлесіп орындалуға тиіс жаһандық мақсаттар ретінде келісілгендіктен, олар жеке ұлттық мүдделерден тәуелсіз, бірақ олармен байланыссыз емес. Мақсаттар әрбір мемлекеттің әлемдік қоғамдастық алдындағы міндеттемелерін орындауын және осы мақсаттарға қол жеткізген мемлекеттердің, оларды орындамағандарға көмектесуге міндетті екенін көрсетеді. Осылайша, олар адам құқықтары тұжырымын кеңейтуге мүмкіндік береді. Бірінші жеті МДМ өлшенетін мақсаттарды ұсынады, ал сегізіншісі – алғашқы жеті мақсатқа жетудің жолдарынан тұратын "басқыш тас" мақсаттардың тізімін ұсынады. Әрбір мақсат тиісті салалардағы беделді ұйымдар (әдетте БҰҰ-ның жауапты агенттігі, сондай-ақ ЭЫДҰ, ХВҚ және Дүниежүзілік банк) жинаған және сақтап келген статистикалық деректерге негізделген көрсеткіштерді пайдаланады. Дегенмен, осы бастамалардың көпшілігі МДМ-ның талап еткен миллиондаған адамдарға жете алмайтын шағын масштабты араласулар болып табылады. Жақындағы мақтаулар жеті мақсатқа жету үшін сегізінші мақсатқа – Даму үшін жаһандық серіктестік құруға жетудің қажеттілігін көрсетті. Қазіргі уақытта ешбір ұйымның дамушы елдердің ауқымды проблемаларын жеке шешуге қабілеті жоқ – әсіресе қалаларда, онда кедейлердің саны артып келеді, бұл кем дегенде 100 миллион шаңқабақ тұрғындарының жағдайын жақсарту мақсатындағы прогрестің жоқтығынан көрініс табады. ICE Engineering Without Frontiers институтының комиссиясы және ұсыныстары, сондай-ақ ICE-нің 2009-2010 жылдардағы президенті Пол Джовитттің 2007 жылғы Брунелл лекциясы Ұлыбританиядағы көзқарастың өзгеруін көрсетеді, кем дегенде батыс үкіметтері, өнеркәсіп, академиялық орта және қайырымдылық ұйымдарының осындай серіктестікті дамыту үшін қолда бар үлкен әлеуетін біріктіруді бастауға ықпал етеді.

Басқа мақсаттар

Халықаралық даму сонымен қатар осы дамушы елдердің жалпы мемлекеттік саясатын жақсартуға да бағытталған. "Мемлекет құру" – бұл ұзақ мерзімді экономикалық, әлеуметтік және саяси дамуды қолдау үшін қажетті аймақтық институттарды күшейту. Білім беру халықаралық дамудың тағы бір маңызды саласы болып табылады. Ол осы елдердегі тұрақты дамуға қазіргі таңдағы басымдықтардың жарқын мысалы. Білім беру адамдарға кедейліктен қашып, өмір сүруге қажетті біліктерді сыйлайды.

Тұжырымдамалар

Халықаралық даму халықаралық көмек ұғымымен байланысты, бірақ апаттан зардап шеккендерге көмек көрсету мен гуманитарлық көмек көрсетуден ерекшеленеді. Осы екі түрлі халықаралық қолдау дамудың жетіспеушілігіне байланысты туындайтын кейбір мәселелерді жеңілдетуге бағытталғанмен, көбінесе олар қысқа мерзімді шешімдер болып табылады – бұл міндетті түрде ұзақ мерзімді шешімдер емес. Халықаралық даму, керісінше, дамушы елдерге өздерінің мәселелеріне тұрақты шешімдер табу үшін қажетті мүмкіндіктерді құруға көмектесу арқылы мәселелерге ұзақ мерзімді шешімдер енгізуге ұмтылады. Нағыз тұрақты даму жобасы – бұл қаржылық немесе өзге де халықаралық қатысу немесе қолдаусыз, белгісіз мерзімге жалғаса алатын жоба. Халықаралық даму жобалары бір ғана, маңызды өзгерістер әкелетін жобадан немесе қоғамның бірнеше саласына бағытталған жобалар тізбегінен тұруы мүмкін. Ілгерілетуге ұсынылатын жобалар – бұл аймақтың ерекше мәдениетін, саясатын, географиясын және экономикасын көрсететін мәселелерді шешуге қатысты жобалар. Соңғы кезде бұл салада әйелдерді күштендіру, жергілікті экономиканы дамыту және қоршаған ортаны қорғауға бағытталған жобаларға көбірек назар аударылуда. Адам дамуы контекстінде ол әдетте сыртқы көмек, басқару, денсаулық сақтау, білім беру, кедейлікті азайту, гендерлік теңдік, апаттарға дайындық, инфрақұрылым, экономика, адам құқықтары, қоршаған орта және осылармен байланысты мәселелерді қамтиды. Соңғы онжылдықтарда даму туралы ойлар жаңару және құрылымдық реформалар бағдарламаларынан кедейлікті азайтуға қарай өзгерді. Бұрынғы жүйеде кедей елдер өзінің дамуының бір бөлігі ретінде әлеуметтік және экономикалық құрылымдық өзгерістерге ұшырауға ынталандырылды, соның нәтижесінде өнеркәсіптік өндіріс пен мақсатты өнеркәсіптік саясат құрылды. Кедейлікті азайту бұл тұжырымды қабылдамайды, оның орнына экономикалық өсуді қамтамасыз ететін макроэкономикалық тұрақтылықты құратын әлеуметтік әл-ауқат бағдарламаларына тікелей бюджеттік қолдауды ұсынады. Кедейлік ұғымы контекстке байланысты әртүрлі жағдайларда қолданылуы мүмкін. Кедейлік – бұл азық-түлік, баспана және қауіпсіз су сияқты негізгі қажеттіліктерге экономикалық қол жеткізуге мүмкіндік болмауы. Кейбір адамдар кедейлікті негізінен экономикалық тұрғыдан анықтаса, ал басқалары әлеуметтік және саяси жағдайларды да оның құрамдас бөлігі деп санайды – көбінесе оның нәтижесі қадір-қасиеттің жоқтығы болады.

Қажеттілігі

Тиістілік ұғымы даму жобасы немесе бағдарламасының дұрыс масштабты және техникалық деңгейде болуын, сондай-ақ оның иелері үшін мәдени және әлеуметтік тұрғыдан қолайлы болуын қамтамасыз етумен байланысты. Бұл төмен технологиялық, арзан немесе қарапайым нәрсені қамтамасыз етумен шатастырылмауы керек. Егер жоба оның алушылары мен иелері үшін қабылданысқа ие болса, экономикалық тұрғыдан қолжетімді және оны іске асыру жағдайында тұрақты болса, онда ол тиісті болып саналады. Мысалы, Сахара астындағы ауылдық қауымдаста хлорланған және сорғымен тартылатын су жүйесін ұсыну тиісті болмауы мүмкін, себебі оны тиісінше күтіп ұстауға немесе бақылауға болмайды. Оның орнына қарапайым қол сорғылары жақсырақ болуы мүмкін. Ал сол елдегі ірі қалада қол сорғыларымен су ұсыну тиісті болмас еді, ал хлорланған жүйе дұрыс шешім болар еді. Экономист Э.Ф. Шумахер тиісті технологияны жақтады және ITDG (Intermediate Technology Design Group) ұйымын құрды, ол даму үшін тиісті технологияларды әзірлейді және ұсынады (ITDG қазір Practical Action деп аталды). Дұрыс қаржыландыру тұжырымдамасы дамуға кедергі келтірмейтін, керісінше, оны қолдайтын және мүмкіндік беретін мемлекеттік және жеке қаржылық қолдау жүйелерінің қажеттілігін көрсету үшін әзірленді.

Құқықтарға негізделген тәсіл

Көптеген үкіметтік емес ұйымдар мен Біріккен Ұлттар Ұйымы халықаралық дамудың жаңа тәсілі ретінде құқықтарға негізделген дамуды қабылдады. Құқықтарға негізделген тәсіл халықаралық дамудың әртүрлі тұжырымдамаларын біріктіреді, мысалы, қабілеттілікті арттыру, адам құқықтары, қатысу және тұрақтылық. Құқықтарға негізделген дамудың мақсаты – құқықтарын толық жүзеге асыра алмайтын құқық иелерін күшейту және осы құқықтарды орындауға міндетті институттардың немесе үкіметтердің қабілетін нығайту.

Көші-қон және ақша аударымдары

Тарих бойы көші-қон халықаралық дамуға да зор үлес қосты. Адамдар қозғанда, олардың мәдениеті, білімі, дағдылары және технологиялары да олармен бірге жүреді. Көшіп-қонушылардың туған жерлерімен және қауымдастықтарымен байланысы халықаралық қатынастарға және тауарлардың, капиталдың және білімнің одан әрі ағынына себеп болады. Қазіргі заманда мигранттар елдеріне жіберген ақша сомасы халықаралық көмектен әлдеқайда асады.

Салалар

Халықаралық даму және апаттан зардап шеккендерге көмек көрсету көбінесе салаларға біріктіріледі, олар халықаралық дамудың басты тақырыптарымен (және төмендегі сипаттамаларда қамтылған Мыңжылдық даму мақсаттарымен) сәйкес келеді. Нақты анықталған салалар тізімі жоқ, бірақ ең қалыптасқан және барлық жағынан қабылданған салалар осы жерде егжей-тегжейлі қарастырылады. Салалар өте тығыз байланысты, олар шешуге тырысатын мәселелердің күрделілігін көрсетеді.

Су және санитарлық тазалық

Даму кезінде бұл – лайықты тұрмыс деңгейін қамтамасыз ету үшін жеткілікті көлемде және сапада су мен санитария (дәретханалар, жуыну орындары, денсаулыққа пайдалы орта) ұсыну болып табылады. Бұл, өмірді сақтау үшін жеткілікті көлемде және сапада су мен санитарияны қамтамасыз ету болып табылатын, жедел көмек көрсетуден өзгеше. Су мен санитарияны қамтамасыз ету – инженерлік, сондай-ақ қоғамдық және саяси қиындықтарды қамтиды, себебі ол білім беру және мінез-құлқы өзгерту элементтерін қамтиды және баспанамен, саясатпен және адам құқықтарымен тығыз байланысты. Мыңжылдық даму мақсаттарының жетіншісі – 2020 жылға дейін қауіпсіз әуе суына тұрақты қол жеткізе алмайтын адамдардың үлесін жартысына дейін азайту және кемінде 100 миллион шалғайдағы тұрғынның жағдайын жақсарту болды. Су мәселелерімен айналысатын 26 БҰҰ агенттігінен құралған БҰҰ Су, суға қатысты Мыңжылдық даму мақсаттарына жетудегі прогресті бақылайтын үш жыл сайын жарияланатын БҰҰ-ның Дүниежүзілік су дамуы жөніндегі есебіне жауапты. Осы есепті дайындайтын Дүниежүзілік суды бағалау бағдарламасы, Мыңжылдық даму мақсаттарының сегізін су ресурстарымен байланысты екенін нақтылады.

Білім

Білім беру көбінесе тегін бастауыш білім беруге бағытталған, бірақ сонымен қатар орта және жоғары білім беруді де қамтиды. Білім алу мүмкіндігінің болмауы – адам дамуының басты шектеулерінің бірі және ол барлық басқа да салалармен тығыз байланысты. Көптеген даму жобаларында білім берудің бір аспектісі қарастырылады, себебі дамудың өзі адамдардың өмір салтын өзгертуді қажет етеді. Мыңжылдық даму мақсаттарының екіншісі – барлық балаларға бастауыш білім беруді қамтамасыз ету. Білім беруді ұйымдастырудың өзі бір қиындық, өйткені ол жоғары білім беру орындарында дайындалатын білікті ұстаздарды талап етеді. Дегенмен, донорлар қазіргі саясатының басты назарында ТМД тұрғандықтан, жоғары білім беруге қолдау көрсетуге құлшынбайды. Соның салдарынан студенттер білікті мамандардан білім алмайды, тіпті нашаррақ, бастауыш мектепті бітіргеннен кейін оларды қабылдауға дайын емес орта білім беру жүйесіне түседі.

Тіршілік ету

Бұл барлық адамның өз күшімен асыр салып, адам құқықтарын бұзбастан және қадір-қасиетін сақтай отырып, лайықты өмір сүруін қамтамасыз етуге қатысты. Мыңжылдық даму мақсаттарының біріншісі – күнде бір доллардан кем табыспен өмір сүретін адамдардың үлесін екі есеге азайту және аштықтан зардап шегетін адамдардың үлесін екі есеге төмендету. «Тіршілік көзі» тұжырымдамасы халықаралық дамудың тұрақты тіршілік көзі әдісінен (SLA) тікелей алынған. Бұл әдіс және одан кейінгі практикалық негіз 1980 жылдардың ортасынан бастап еңбек еткен Роберт Чемберске тиесілі. Ол даму саласындағы ынтымақтастықтың тиімділігін арттыруға қызығушылық танытқан. Бұл әдісті кейін Ұлыбританияның Халықаралық даму министрлігі (DFID) жетілдіріп, қолданды. Бұл тәсіл бұрынғы «дәстүрлі» даму жобаларының теориялары мен әдістемесінен гөрі толыққанды деп есептеледі. Негізгі ұғымдарға келесілер жатады: жүйелі көзқарас, қоғам мен жеке тұлғаның күшті жақтарын дамыту, макро және микро деңгейдегі ойлауды байланыстыру, тұрақтылық және динамикалық, үнемі дамитын құрылымды сақтау.

Қаржылық

Адамдарға өздерін дамыту үшін қызметтерді, заттарды немесе жобаларды ұйымдастыруға немесе сатып алуға мүмкіндік беретін қаржылық жүйелер мен аяларды қамтамасыз етумен айналысатын бірнеше ұйымдар мен бастамалар бар. 2006 жылғы Нобель бейбітшілік сыйлығы Мұхаммед Юнусқа және оның құрған Grameen Bank-іне кедейлерге микрокредит берудегі еңбектері үшін бірлесіп табысталды.

Қауіпті жағдайлар

"Дамыған" және "дамушы" (немесе "кемдамыған") терминдері саясатты қалыптастыруда қиындық туғызып келеді, себебі олар байлықты бөлу мәселелерін және отаршылдықтың қалдық әсерлерін назарға алмайды. Кейбір теоретиктер дамуға жасалған күш-жігерді негізінен неоколониалды деп қарастырады, онда бай мемлекеттер өзінің өнеркәсіптік және экономикалық құрылымын кедей мемлекеттерге таңу арқылы, оларды дамыған мемлекеттердің тауарлары мен қызметтерін тұтынушыға айналдырады. Мысалы, пост-дамушылар дамуды кедей елдер халқына зиян келтіретін және қоршаған ортаға орасан зор қауіп төндіретін Батыс мәдени империализмінің бір түрі ретінде қарастырады, сондықтан олар дамудан толығымен бас тартуды ұсынады. Басқа ғалымдар "дамушы" ұғымын барлық елдерді қамту үшін кеңейтуге тырысады, өйткені тіпті ең бай және өнеркәсіптік дамыған елдер де әлеуметтік мүшекестену және теңсіздік мәселелерімен бетпе-бет келеді. Бұл даму практикасының тіліне қатысты кең таралған сынға, "Үшінші әлем" терминологиясының суық соғыс дәуірінен бастап, "дамыған" және "дамушы" елдердің кейінгі екіге бөлінуіне нұсқау береді. "Жаһандық солтүстік" және "Жаһандық оңтүстік" тіркестері де дәлдігімен шектеулі (әсіресе географиялық тұрғыдан, мысалы, Австралия Жаһандық солтүстіктің құрамына кіреді). "Жаһандық оңтүстік" терминінің синонимдері ретінде қазіргі уақытта "көпшілік әлем" және "төмен және орташа табысты елдер" қолданылады. Соңғы термин үлкен ерекшелікке мүмкіндік береді, мысалы, төменгі орташа және жоғарғы орташа табысты елдерді ажыратуда, бірақ ол әлеуметтік, саяси және мәдени құқықтар мен бостандықтар есебінен дамудың экономикалық аспектілерін артық бағалауға бейім. Бұл тілдік мәселелер дамуды қалыптастырумен байланысты тұжырымдамалық шиеленісті көрсетеді.