Кіріспе

Қолданыстағы ғимаратты жаңа мақсатта қайта пайдалану – бұл ғимаратты бастапқыда салынған немесе жобаланған мақсатынан өзгеше мақсатта пайдалану процесі. Оны қайта өңдеу және түрлендіру деп те атайды. Адаптивті қайта пайдалану – құрылыс нысандарының операциялық және коммерциялық тиімділігін арттырудың тиімді жолы. Ғимараттарды адаптивті түрде қайта пайдалану, тұрақтылық және айналмалы экономика тұрғысынан жаңа құрылысқа қарағанда артықшылықты балама болуы мүмкін. Бұл мыңдаған ғимараттардың бұзылуына жол бермей, оларды қалаларды жаңартудың маңызды құрауына айналдырды.

Анықтама

Адаптивті қайта пайдалану – ғимараттардың тарихи ерекшеліктерін сақтай отырып, жаңа қолданысқа бейімдеудің эстетикалық процесі. Адаптивті қайта пайдалану моделін қолдану ғимараттың құрылысынан бастап, бұзылуына дейін өмірлік циклын ұзарта алады, осы арқылы құрылым, қабық және тіпті ішкі материалдарды қоса алғанда, ғимарат жүйесінің барлық немесе көп бөлігін сақтайды. Ескірген ғимараттарға жаңа мақсат тауып, қолданыстағы құрылысты қайта жаңғырту, "ауданды дамытып, жандандыру" арқылы қоғам үшін құнды ресурсқа айналуы мүмкін. Юнг пен Чанның пікірінше, "адаптивті қайта пайдалану – қаланың жаңаша, тұрақты жаңаруы болып табылады, себебі ол ғимараттың өмірлік циклын қамтиды, бұзудан туындаған қалдықтарды азайтады, ішкі динамиканы қайта қолдануға мүмкіндік береді, сондай-ақ әлемге айтарлықтай әлеуметтік және экономикалық пайда әкеледі".

Қайта пайдаланудың пайдасы мен қиындықтары

Пайдалары: Әдетте экономикалық, әлеуметтік, мәдени, тарихи және экологиялық пайдаларға бөлінеді. Бар болған ғимараттарды қайта пайдаланудың ең маңызды артықшылықтарына экономикалық мүмкіндіктерді арттыру, қалаларды жаңарту, мәдени және тарихи мұра құндылықтарын сақтау, құлыптау қалдықтарын азайту, энергия тиімділігін жоғарылату, ғимараттардың қызмет ету мерзімін ұзарту, шығындарды тиімді ету, мүліктің құнын арттыру, өмір сапасын жақсарту, көміртегі шығарылымдарын азайту және энергия тұтынуды төмендету кіреді. Жылдам өсіп келе жатқан урбанизация дәуірінде, қоғамдық игіліктер ретінде қарастырылатын осы мұралық құндылықтар қаланың мәдени мұрасының маңыздылығын және ерекше бәсекеге қабілеттілігін арттыруға көмектеседі. Мұраны сақтау харталарында тарихи ғимараттарды қайта жаңарту кезінде олардың архитектуралық және мұралық ерекшеліктері сақталып, тұрақтылықты қамтамасыз етуі тиіс делінеді. Осыған сәйкес, мұраны сақтау жөніндегі талаптар бірнеше мұралық ғимараттарды аудандық жоспарларға енгізуге алып келді, осылайша оларды ережелер арқылы сәйкессіз өзгерістерден немесе бұзудан қорғайды. Сондықтан, қалалық аймақтардың тұрақты дамуы үшін құрылыс мұрасын сақтауды қайта пайдалану арқылы ілгерілетуге болады. Тарихи ғимараттарды қайта пайдалануға басымдық беру параметрлері және қайта пайдалануға қатысты тараптардың сипаттамалары да назарда ұсталады.

Адаптивті қайта пайдалану және қалаларды жаңғырту

Ескі, бос тұрған ғимараттарды басқа мақсаттарда қайта пайдалану кез келген қала жаңарту жобасының өте маңызды бөлігін құрайды. Бейімделу процесі ескі ғимараттардың қазіргі заманғы талаптарға сәтті бейімделуіне көмектесетін, қала құрылысының қалыптасқан түрін бұзбайтын тиісті жаңа технологиялар мен жобалау концепцияларын таңдауды білдіреді. Ескі бос ғимараттарды қайта дамыту үшін бейімделу әдісін қолдану, осы ғимараттарды пайдалы және қолжетімді бірліктерге айналдыру арқылы қала аумағын тұрақты түрде жаңартуға қосымша мүмкіндік береді. Сондай-ақ, бейімделу стратегиясы жергілікті билік органдары мен ескі бос ғимараттардың иелеріне қалалық кеңістіктің дамуы мен кеңеюіне ұмтылғанда экономикалық, әлеуметтік және экологиялық шығындарды азайтуға мүмкіндік береді. Осы мүдделі тараптардың кім екенін және олардың себептерін білу, ынтымақтастық арқылы, бейімделуді қайта пайдалануға қатысты әртүрлі мүдделері бар мүдделі тараптардың бірігіп, шешім қабылдау процесінің кез келген кезеңіне тікелей немесе жанама түрде қатысуына мүмкіндік береді. Пайдаға негізделген аяны анықтау үшін параметрлер белгіленді, бұл пайдаланылмаған ғимараттар тізімінен бейімделуді қайта пайдалануға ең қолайлы тарихи ғимараттарды іріктеуге басымдық береді. Аяның расталуы: бейімделуді қайта пайдалану шешімі қабылдау процесінде барлық мүдделі тараптардың мүдделерін теңгерді.

Қайта пайдаланудың артықшылықтары

Зайцевский мен Буннеллдің пікірінше, ескі ғимараттар бізді тарихымызбен физикалық байланыста ұстап, мәдени мұрамыздың бір бөлігіне айналады; оларды "архитектуралық әдемілігі" және "салынған ортаға қосатын ерекшелігі мен көлемі" үшін сақтап қалу керек. Бар ғимараттарды сақтау және жаңғырту жаңа құрылысқа қажетті құрылыс материалдарының, ресурстардың, энергияның және судың жұмсалуын азайтады. Құрылыс материалдарына үнемділік: ғимараттарды бейімдеп қайта пайдалану – бұл қолданыстағы ғимараттардың бөліктерін жөндеуді қамтиды, ол еңбекке көп талап ететін процесс және көптеген жаңа құрылыс материалдарын сатып алу мен орнатуға азырақ тәуелді. Соңғы онжылдықтарда құрылыс материалдарының бағасы күрт өсті, ал еңбекақы тек құрылыс материалдарымен салыстырғанда шамалы ғана өсті. Сондықтан, бар ғимаратты жөндеу және қайта пайдалану экономикалық тұрғыдан тиімді. Редди мен Джагадиш бұл пікірді "ғимарат материалдарын қайта пайдалану ысырап болар еді деген энергияны айтарлықтай үнемдеуге мүмкіндік береді" деп қолдайды.

Адаптациялық қайта пайдалануға әсер ететін факторлар

Ғимарат иелері, сәулетшілер, құрылыс салушылар және өзге де мүдделі тараптар ғимаратты сақтап, басқа мақсатқа қайта жарақтау ма, әлде бұзып, орнына жаңа ғимарат салу ма, деген шешімді қабылдау үшін жан-жақты қарастыру процесінен өтеді. Осы шешімдер келесі критерийлермен реттеледі:

Экономикалық мән-жайлар

Құрылысты қайта пайдалану немесе бұзу туралы шешім даму құны, жоба құны, инвестицияның қайтарымы және нарық сияқты экономикалық факторлармен анықталады. Экономикалық шығындар жобадан жобаға өзгеше болады, ал кейбір мамандар өздерінің бейімделіп қайта пайдалану жобаларымен байланысты болғандықтан "жаңа құрылыс әрқашан тиімді" және "жаңарту әдетте қымбатқа соғады" деп мәлімдейді.[1] Ал басқалары ескі ғимаратты пайдалану арқылы үнемдеуге болатындықтан инвестицияның қайтарымы артатынын айтады. Бір канадтық құрылыс салушы ғимаратты қайта пайдалану жаңадан салуға қарағанда әдетте 10-12% үнемдеуге мүмкіндік береді деп мәлімдейді.[2] Пайдалылық тұрғысынан қарағанда, бейімделіп қайта пайдалану жобаларының пайдалылығына байланысты белгісіздіктер жаңа құрылыстарда болмайды деген пікірлер де бар. Құрылыс үшін қаржыландыру іздеу кезінде осы мәселелерді ескеру қажет.

Капиталды инвестициялар

Bullen және Love жүргізген сауалнамада, ғимарат иелері мен операторларын салынған активтерін қайта пайдалану туралы шешім қабылдағанда, көптеген қаржылық мәселелер мазалап тұрғаны байқалды. Оларға дамыту және құрылыс шығындары, маркетинг және күтім шығындары кіреді. Көптеген бейімделу арқылы қайта пайдалану жобалары ғимараттың қазіргі физикалық құрылымы мен жағдайына байланысты экономикалық тиімділігіне үміттенеді.

Қоршаған ортаны қорғау

Ғимараттар өмірлік циклі бойында көп мөлшерде энергияны тұтынады. Жаңа құрылысқа жаңа құрылыс материалдары мен басқа да ресурстар қажет, олардың өндірілуі, дайындалуы, тасымалдануы, қапталуы және монтаждалуы кезеңдерінде көп энергия жұмсалады. Бұған қоса, олар жаһандық жылыну, эвтрофикация, мұхиттардың қышқылдануы, озон қабатының жұқаруы, көміртегі газы шығарылымдары сияқты қоршаған ортаға елеулі зиян келтіреді, бұл адам денсаулығына және өмір сапасына кері әсер етеді. Осыған байланысты, ғимараттарды қайта өңдеу немесе жаңа мақсатқа бейімдеу экологиялық тұрғыдан бірнеше артықшылықтар береді.

Су тиімділігі

Су құрылыс салудағы маңызды компонент болып табылады. Су ғимараттың өмірінің барлық кезеңінде қажет: құрылыс материалдарын өндіруден бастап, өндіріс процесінде, құрылыс алаңында бетон арастыру, тазалау сияқты жұмыстарда, пайдалану кезеңінде тұрмыстық қажеттер үшін су жүйесі, көгалдандыру және өрт қауіпсіздігі үшін, сондай-ақ ғимараттың қызмет мерзімі аяқталғанда құрылыс материалдарын қайта өңдеу немесе оларды жою үшін де керек. Жаңадан салудың орнына, ғимаратты қайта жаңарту арқылы планетаны осындай су жүктемесінен босатуға болады.

Энергияны үнемдеу

Су ғимараттың өмірінің әр кезеңінде қажет болғандай, энергия да қажет. Бұл энергия көбінесе жаңартылмайтын көздерден алынып, көп көміртегі шығарындыларына себеп болады. Қазылған отынның азаюын және көміртегі шығарындыларын азайту – жаһандық жылынуды төмендету және климаттың өзгеруін жеңілдету үшін маңызды факторлар. Бар болған ғимаратты бұзып, оның орнына жаңадан салу энергияны көп жұмсауға алып келеді: бұзу жұмыстарына, құрылыс қалдықтарын басқаруға, жаңа материалдарды сатып алуға, құрылыс және пайдалануға. Ал, бар ғимаратты тұрақты түрде жаңарту үшін мұның тек бір бөлігі ғана қажет. Көптеген ескі ғимараттардың энергияны тиімді пайдалану жағынан жақсы деңгейде еместігін естен шығармау керек. Сондықтан, жобаны табысты жүзеге асыру үшін жобалаушылар ғимараттың энергия тұтыну қарқынына ең жоғары мән беруі тиіс.

Материалдар мен ресурстар

Құрылыс материалдары көбінесе Жер қабаттарынан өндіріледі немесе өңделген табиғи құрауыштардың түпкілікті өнімдері болып табылады. Бұл ресурстар шектеулі. Құрылыс материалдарын жасау үшін табиғи заттарды салғысыз пайдалану оларды Жерден азайтуы мүмкін. Сонымен қатар, өндіріс материалдар алынатын аймақтың табиғи ортасына және биологиялық әртүрлілігіне зиян келтіруі мүмкін. Сондықтан, жаңа құрылыс материалдарын ең аз пайдаланатын және қайта өңделген материалдарды көп пайдаланатын жоба құрылыс материалдарын таңдауда тұрақты және жауапты таңдау болып табылады.

Қайта пайдаланудың бейімделу мүмкіндігі

Чузидтің "қалалық кен" тұжырымдамасына сәйкес, жылдам тозуға немесе қолданыстан шығуға жақын тұрған қолданыстағы ғимараттар – "жаңа жобалар үшін шикізаттың қоймасы". Шен мен Лэнгстон осы идеяны дамытып, "шикізатты қайта өңдеуге қарағанда, бейімделіп қайта пайдалану әлдеқайда тиімді шешім" деді. Олар "экономикалық факторларға ғана тым көп назар аудару ғимараттардың физикалық өмір сүру мерзімінен бұрын-ақ қирауына әкеп соқты" деген қорытындыға келді.

Ғимараттың жай-күйін бағалау

Адаптивті қайта пайдалану жобасын бастамас бұрын, тіпті жөндеуді қарастырмас бұрын, қолданыстағы ғимараттың жағдайы мұқият бағалануы керек. Жағдайды бағалау, ең алдымен ғимараттың құрылымдық тұтастығын, шатырын, қабырғаларын, гипсті, ағаш конструкцияларын, плиткаларын, сондай-ақ механикалық, электр және сантехникалық жүйелерін тексеруді қамтиды. Ғимараттарды терең тексерудің құны жоғары болуы мүмкін. Дегенмен, ғимараттың жағдайын бағалау адаптивті қайта пайдалану жобасының сәттілігі үшін маңызды және одан қашқан жөн емес, себебі бұл шығын ғимараттың зардап шегуінен туындаған жарақаттарға немесе адам өмірінің жоғалуына қарағанда ұсақ болып табылады. Америка инженерлік қоғамы түсіндіргендей, бір логикалық себеп – егер ғимаратты пайдалану кезеңінде тиісті күтім көрсетілмесе, тіпті өте жақсы салынған ғимарат та қанағаттандырмай, ақырында құлауы мүмкін. Мысалы, 1984 жылы Нью-Йорк қаласының жолаушылар кемесі терминалына жан-жақты тексеру жүргізілді, нәтижесінде сыртқы болат бағаналарында ауыр коррозия анықталды (желінің 100% және фланецтің 40% жоғалтылуы). Бұл жағдай халық қауіпсіздігіне қауіп төндірді және маңызды тіреулерді қосымша нығайтуға қарамастан, тікелей жүктемені дереу шектеуді талап етті. Мұндай тексерулер зерттеу нәтижелерін қорытындылап, егжей-тегжейлі есеп дайындаумен аяқталады. Құрылымдық жүйенің тікелей тексеруі белгілі бір деңгейде қажет, бұл шешім тәжірибелі азаматтық инженердің бағасына сәйкес қабылданады.

Қаржылық мән-жайлар

Жоғарыда талқыланғандай, бейімделіп қайта пайдалану жобалары кезеңдермен немесе бөліктермен іске асырылуы мүмкін. Бар болған ғимаратты жөндеудің маңызды артықшылығы – ғимараттың жаңартылған бөлігі жоба толық аяқталғанға дейін пайдалануға жарамды болады. Бұл жеке дамытушылар үшін үлкен пайда әкеледі, себебі жобаның қалған бөлігі салынып жатқанда ақша ағыны жалғаса береді. Дегенмен, 1990 жылдардан бері бейімделіп қайта пайдалану кең таралды. Эдмонтон, Калгари, Саскатун, Регина және Виннипег қалаларында бұрынғы теміржол орталықтарындағы қойма аудандары тұрғын және коммерциялық мақсаттарға айналдырылды. Торонтодағы қаланың оңтүстік-шығысында орналасқан Дестилерия ауданы толығымен ескі Гудерхам және Вортс дистиллериясынан бейімделген. Басқа да маңызды қайта пайдалану жобаларының қатарында Квин-стрит-Уэсттегі Конфет фабрикасы және қаланың Либерти-Виллидж ауданындағы Ойыншық фабрикасы бар, екеуі де адаптивті қайта пайдалануға маманданған Quadrangle Architects фирмасымен жобаланған. Ванкувердің 1990 жылдары құрылған Ялетаун ауданында қоймалар және басқа да шағын өнеркәсіптік құрылыстар мен кеңістіктер пәтерлерге және кеңселерге айналдырылып, ауданды жаңғыртуға ықпал етті. Ванкувердің Гранвилл аралы да адаптивті қайта пайдаланудың табысты мысалы болып табылады, сонымен қатар сол ауданда дәстүрлі пайдалану сақталған. Монреальдің Гриффин-таун, Ескі порт және Лашин каналы аймақтарында бұрынғы өнеркәсіптік аймақтар бар, олар қайта пайдаланылды немесе қазіргі жоспарлар бойынша болашақта қайта пайдалану көзделіп отыр. 2010 жылдарығы тағы бір атақты қайта пайдалану жобаларының бірі – Садберидегі Лорантиан сәулет мектебі, ол қаланың орталық бөлігіндегі бірнеше тарихи ғимараттарды жаңа кампусына біріктірді, бұл Галифакстағы NSCAD университетінің орталық кампусына ұқсас. Сондай-ақ, Сент-Мари қаласындағы құлап жатқан Сент-Мэри қағаз фабрикасын мәдени және туристік орталыққа айналдыру мақсатындағы Милл Сквер жобасы да бар. 1990 жылдары артық деп жарияланған Канададағы бірқатар бұрынғы әскери базалар да бейімделіп қайта пайдалануға мүмкіндік берді. Мысалы, Нова-Скотияның ауылдық аймағындағы бұрынғы CFB Cornwallis негізінен бұзусыз бизнес-паркке айналдырылды.

Америка Құрама Штаттары

Сан-Францискодағы Гираделли алаңы 1964 жылы ашылған, АҚШ-тағы алғашқы маңызды бейімделіп қайта пайдаланылған нысан болды. Қалалық жағалаулар, тарихи тұрғыдан өнеркәсіптік өндіріс және тасымалдау орталықтары ретінде қолданылған, тұрғын үйлер мен көп мақсатты пайдалану үшін танымал болды. Адаптивті пайдалану қозғалысының ең үлкен құндылығы – қолжетімді баспана, кеңсе ғимараттары, сондай-ақ коммерциялық, қоғамдық, білім беру және демалыс орталықтары ретінде пайдалануға бейімделген жүздеген тасталған мектептер, зауыттар, қонақүйлер, қоймалар мен әскери бекеттер. Ескі зауыттардан бейімделген басқа да мұражайларға "MassMOCA", Массачусетс қазіргі заманғы өнер мұражайы, Лонг-Айлендтегі Уотермилл орталығы (Нью-Йорк штаты) және Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі Диа өнер қоры мұражайы жатады. Калифорния штатының Сан-Диего қаласында Батыс металл жабдықтау компаниясының тарихи кірпіштен салынған құрылысы сақталды және Сан-Диего Падрес бейсбол клубының Петко паркі стадионының дизайнына енгізілді. Калифорния штатының Оранж қаласындағы Чепмен университеті 1918 жылы Сантьяго апельсин өсірушілер қауымдастығы үшін салынған Вилла Парк Орчардс Ассоциациясының үйін студенттерге арналған жатаққа айналдырды. Студенттер жатақтары 2018 жылдың тамызында ашылды. 1970 жылға дейін АҚШ-тағы бензин станцияларының көпшілігі механикалық қызметтерді де ұсынды. 1980 және 1990 жылдары қызмет көрсету бөлімшелерін жанармай сататын дүкендерге айналдыру кең таралған, ал кейбіреулері жанармай сатуды тоқтатып, дүкендерге немесе кеңселерге айналды.

Австралия

Австралияда бірқатар бейімделген қайта пайдалану жобалары жүзеге асырылды, өйткені ірі қалалар өнеркәсіптік аймақтардан жоғары құнды және бизнес орталықтарына айналды. Сиднейде, ескі Сидней монетаханасы сияқты нысандар жаңартылып, Жаңа Оңтүстік Уэльс тарихи үйлер қорының қалалық штаб-пәтеріне бейімделді. Қаланың өнеркәсіптік, жұмысшы табының аймағынан жоғары бағалы тұрғын үйлерге ие болған аймаққа өзгеруі, мұндай аймақтарда бейімделген қайта пайдалану нысандарының пайда болуына ықпал етті. Мысалы, ескі Хайд Парк казармасы бұрынғы түрмеден Австралияның алғашқы қоныс аударушылары мен сотталғандардың тарихын құжаттауға арналған мұражайға айналдырылды. Австралияның өнеркәсіптік тарихы, әсіресе жеке тұрғын үйлер мен қоғамдық ғимараттар саласында, қайта пайдалану нысандарына айналған ғимараттар мен аумақтардың түрлерін анықтауда маңызды рөл атқарды. Мұндай нысандардың ішінде Ричмондтағы Нонда Кацалидистің Malthouse пәтерлері, бұрынғы астық сақтағышының жаңартылуы және Оңтүстік Австралиядағы Балханна кеніші, жеке тұрғын үйге айналдырылып, Тұрғын үй индустриясы қауымдастығы мен Австралия дизайн институтының сыйлықтарын алған жерлер бар. Аделаидада 19 ғасырға жататын, жағдайы нашар болған төрт мұражайлық ғимарат Ранн үкіметінің кезінде (2002-2011 жылдар) Оңтүстік Австралия үкіметі тарапынан қалпына келтіріліп, жаңа мақсаттарға бейімделді. Виктория алаңындағы Торренс ғимараты, бұрынғы Бас тіркеушінің кеңсесі, Карнеги Меллон университеті мен Лондон университетінің колледжінің Австралиядағы кампусына айналдырылды. Бұрынғы Аделаида қор биржасы ғимараты сатып алынып, жаңартылып, Австралия Корольдік институты мен Австралия ғылым медиа орталығы үшін ғылым алмасу орталығына айналдырылды. Торренс парад алаңы мен ғимараты ардагерлер ұйымдарының кеңсесі ретінде пайдалануға берілді. 2011 жылдың қазан айында премьер-министр Ранн ашқан Оңтүстік Австралия кинокорпорациясының жаңа Аделаида студиясы ретінде пайдалану үшін шамамен 50 миллион доллар жұмсалып, үлкен Гленсайд психиатриялық ауруханасы мен аумағы қалпына келтіріліп, бейімделді. Ал 62 гектарлық бұрынғы Mitsubishi Motors зауыты Флиндерс университеті мен TAFE үшін таза өндіріс орталығы және білім беру мен оқыту орталығына айналдырылуда.