Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тарақан түрлері
Species of cockroach
Мадагаскардың сызырлайтын тарақаны (Gromphadorhina portentosa), сондай-ақ сызырлайтын тарақан немесе жай ғана сызырлаушы деп те аталады, ең ірі тарақан түрлерінің бірі болып табылады, толық жетілген кезде белгілі бір мөлшерге жетеді. Олар Африка материгінен шалқап жатқан Мадагаскар аралының тумасы, онда олар шіріген ағаштарда көптеп кездеседі. Бұл Мадагаскардан таралған үлкен сызырлайтын тарақандардың 20-ға жуық түрінің бірі, олардың көпшілігі үй жануарлары ретінде ұсталады және үй жануарларын сатушылар оларды жиі шатастырады; әсіресе, G. portentosa көбінесе G. oblongonota және G. picea түрлерімен шатастырылады. Көптеген тарақандардан айырмашылығы, олардың қанаттары жоқ; «сызырлау» дыбысы (денелерінен ауаны шығару) – олардың негізгі қорғаныс механизмі, олар ұша алмайтындықтан және оңай ұсталатындықтан, ықтимал жыртқыштарды қорқытуға көмектеседі. Олар жыныссыз жолмен де көбейе алады, бірақ көбінесе жыныстық жолмен көбейеді. Олар өте жақсы өрмелегіштер және тегіс шыныдан да көтеріле алады. Еркек тарақандарды ұрғашылардан қалың, түкті антенналары және жамбас бөлігіндегі айқын дөңгелектері арқылы ажыратуға болады. Ұрғашы тарақандар оотэканы ішінде алып жүреді және жас нимфаларды тек оның ішінде ұрпақтары пайда болғаннан кейін ғана босатады (бұл оововипаритет деп аталады). Басқа да кейбір ағаш қоныстанған тарақандар сияқты, ата-аналар мен ұрпақтары ұзақ уақыт бойы жақын физикалық байланыста болады. Егер оларды тұтқынға алса, олар 5 жылға дейін өмір сүруі мүмкін. Олар негізінен өсімдіктермен қоректенеді.
The Madagascar hissing cockroach (Gromphadorhina portentosa), also known as the hissing cockroach or simply hisser, is one of the largest species of cockroach, reaching at maturity. They are native to the island of Madagascar, which is off the African mainland, where they are commonly found in rotting logs. It is one of some 20 known species of large hissing roaches from Madagascar, many of which are kept as pets, and often confused with one another by pet dealers; in particular, G. portentosa is commonly confused with G. oblongonota and G. picea. Unlike most cockroaches, they are wingless; The “hissing” sound (expelling air through their bodies) is their primary defense, to frighten potential predators, as they cannot fly and are easily captured. They can reproduce asexually, but usually reproduce sexually. They are excellent climbers and can scale smooth glass. Males can be distinguished from females by their thicker, hairier antennae and the very pronounced bumps on the pronotum. Females carry the ootheca internally, and release the young nymphs only after her offspring have emerged within her (this is known as ovoviviparity). As in some other wood inhabiting roaches, the parents and offspring will commonly remain in close physical contact for extended periods of time. In captivity, they have been known to live up to 5 years. They feed primarily on vegetable material.
Үшкірлеу
Жалпы атауынан көрінетіндей, Мадагаскардың шыбырдайтын тарақаны "шыбырдау" дыбысымен ерекшеленеді, кейбір адамдар оны құйрық жыланың немесе жаңбыр таяғының дыбысына ұқсатады. Бұл олардың жәндіктерді жейтін жыртқыштардан қорғанудың негізгі тәсілі. Дыбыс тарақанның арнайы тыныс алу тесіктерінен (спиракулумдардан) ауаны күшпен шығару арқылы пайда болады, көбінесе олардың төртінші дене сегментінде (қарын) орналасқан, бірақ спиракулумдар қарының барлық сегменттерінде кездеседі. Мадагаскардың шыбырдайтын тарақаны – өз тобындағы естілетін дыбыс шығара алатын жалғыз өкіл. Шыңғырлауықтармен салыстырғанда, дыбыс шығарудың осы әдісі ерекше, себебі көптеген дауыс шығаратын жәндіктер дене мүшелерін ("стридуляция") үйкеп дыбыс жасайды, мысалы артқы аяқтарын. Кейбір ұзын мүйізді қоңыздар, мысалы, Фиджидің алып ұзын мүйізді қоңызы, қанат жапқыштарының астынан ауаны сығып шығару арқылы шыбырдайды, бірақ бұл спиракулумдарды қамтымайды. Шыбырдайтын тарақандардың дыбысы үш түрлі болады: алаңдатушы шыбырдау, ұрғашыны тартуға арналған шыбырдау және агрессивтік немесе ұрыс шыбырдау. Төртінші линькадан (төртінші түлеу циклынан) бастап және одан үлкен барлық тарақандар алаңдатушы шыбырдауды шығара алады. Ұрғашыны тартуға және ұрыс шыбырдауды тек еркектер пайдаланады; соңғысы басқа еркектермен қақтығысқанда қолданылады (еркектер үстемдік иерархиясын құрады, ал бағынышты еркек ұрысты тоқтату үшін шегінеді). Бұл шыбырдау оларды танымал үй жануарына айналдырады; бастапқыда оларды қолға алғанда дыбыс шығарады, бірақ олар тез тынышталып, ұстауға және жақыннан бақылауға бейімделеді.
As the common name suggests, the Madagascar hissing cockroach is characterized by its “hissing” sound, which some people claim sounds more like a rattlesnake's tail or a rainstick. This is their primary method of warding off potentially insectivorous predators. The sound is produced as the insect forcefully expels air out of their specialized respiratory spiracles (orifices), mainly those that are located on the insect fourth body segment (abdomen), although spiracles are found, more or less, on all segments of their abdomen. The Madagascar hissing cockroach is the only member of their group of cockroaches that can make audible sounds. Compared to crickets, this exact mode of sound production is atypical, as most insects that make noises do so by rubbing together various body parts ("stridulation"), such as the hind legs. Some long horned beetles, e. g., the giant Fijian long horned beetle, hiss by squeezing air out from under their elytra, but this does not involve the spiracles. In hissing cockroaches, the sound takes three forms: the disturbance hiss, the female attracting hiss, and the aggressive or fighting hiss. All cockroaches from the fourth instar (fourth molting cycle) and older are capable of the disturbance hiss. Only males use the female attracting hiss and fighting hiss; the latter is used when challenged by other males (males will establish a dominance hierarchy, and a submissive male will back down to end a fight). The hissing makes them a popular pet; initially, they will make the noises when picked up, though they quickly calm down and adjust to being handled and observed up close.
Басқа жануарлармен байланысы
Gromphadorholaelaps schaeferi мите түрі осы тарақан түрінің аяқтарының астыңғы жағында және табанында тіршілік етеді, сондай-ақ қожайынының тамағынан бөлік алып, қожайынының денесіндегі ұсақ бөлшектермен қоректенеді. Бұл кенелер тіршілік ететін тарақандарға зиян келтірмейтіндіктен, олар паразиттер емес, симбионттар, бірақ олардың саны артып, қожайынды аштырып қойса, зиянды болуы мүмкін. Жақындағы зерттеулер көрсеткендей, бұл кенелер тарақандар үшін пайдалы болуы мүмкін, себебі олар тарақандардың денесін патогенді саңырауқұлақ спораларынан тазартады, осылайша тарақандардың өмір сүру мерзімін ұзартады.
The mite species Gromphadorholaelaps schaeferi lives on this species of cockroach along the undersides and bases of the legs and takes some of its host's food as well as consuming particulates along the host's body. As these mites do not harm the cockroaches they live upon, they are commensals, not parasites, unless they build up to abnormal levels and start starving their host. Recent studies have shown that these mites also may have beneficial qualities for the cockroaches, in that they clean the surfaces of the cockroaches of pathogenic mold spores, which in turn increases the life expectancy of the cockroaches.
Танымал мәдениет
Мадагаскарлық шыбырдап тұрған жарғақ Голливуд фильмдерінде, әсіресе "Буг" (1975) фильмінде, аяқтарын бір-біріне ысырып от жағуға қабілетті жарғақтар ретінде, ал "Дамнация аллеясы" (1977) фильмінде ядролық соғыстан кейінгі мутанттық, бронялы "өлтіруші" жарғақтар ретінде көрсетілген. "Жұлдыздық әскер" фильмінде, болашақ адамдардың "Құбыжықтар" деп аталатын шетелдік түрге қарсы соғысы туралы ғылыми-фантастикалық сатиралық фильмде, бір мұғалім оқушыларын телеарнадағы үгіт-насихаттың бөлігі ретінде осы түрге басуға шақырады. 1984 жылы Адам Цвайг есімді қонақ Дэвид Леттерменнің түнгі бағдарламасында өзінің Мадагаскарлық шыбырдап тұрған жарғағын көрсетті. Суретші Гарнет Герц осы түрді мобильді роботтық өнер туындысының жүргізушісі ретінде пайдаланды. Олар "Fear Factor" шындық телешоуында жиі пайда болды, онда 2002 жылғы бір эпизодта, қайырымдылыққа арналған жарысқа қатысқан жұлдыздардың бірі, жүргізуші Джо Роган, "Days of Our Lives" сериалының қатысушысы Элисон Суинимен жасаған келісім бойынша, оны жеді. Бұл Роганның кейіннен "Fear Factor тарихындағы ең үлкен қорқыныш" деп сипаттағаннан кейін болды. Әдетте ол шығарылып тасталар еді, бірақ шоу қайырымдылыққа арналғандықтан, егер ол 3 құрт жесе, соңғы сынаққа өтетіні шешілді. Сонымен қатар, Роган бәс тілгенінің шарты бойынша жарғақ жеді. Бұл түр 1997 жылы "Қара киімділер" фильмінде де пайда болды. Бұл кейіннен "Team America: World Police" (2004) комедиясында пародияланды, онда Ким Чен Ылдың қуыршағынан өлгеннен кейін бір жарғақ кішкентай ғарыш кемесіне кіріп, ұшып кетеді. 2006 жылдың қыркүйегінде Six Flags Great America ойын-сауық паркі жылдық FrightFest фестивалінің Хэллоуин тақырыбындағы акциясының бөлігі ретінде тірі Мадагаскарлық шыбырдап тұрған жарғақты жей алатын әркімге барлық аттракциондарға кезексіз өтуге мүмкіндік беретінін жариялады. Егер қатысушы бұрынғы әлемдік рекордты (1 минутта 36 жарғақ жеу) бұзса, 2007 жылғы маусымға төрт адамға маусымдық билеттер алады. Ақуыз немесе қосымша қоректік заттарға қарамастан, жарғақтарда ауызды уақытша сезімсіздендіретін және жұтуды қиындататын жеңіл нейротоксин бар. Акция 2006 жылдың 29 қазанында аяқталды. 2011 жылдан бері Бронкс зообагы Валентин күніне арналған жарғаққа ат қою және сыйлық беру бағдарламасын өткізіп келеді, оның арқасында Мадагаскарлық шыбырдап тұрған жарғақтарға демеушілер ат қоя алады. Жиналған қаражат зообақтың басқарушы үйымы – Wildlife Conservation Society-ге қайырымдастық ретінде беріледі.
The Madagascar hissing cockroach has been known to be featured in Hollywood movies, prominently in Bug (1975), as cockroaches who could set fires by rubbing their legs together, and in Damnation Alley (1977) as post nuclear war mutant armor plated "killer" cockroaches. In Starship Troopers, a sci fi satire film about future humans’ war against an alien species called "The Bugs", a teacher is shown encouraging her students to step on this species as part of a TV propaganda broadcast. In 1984, a guest named Adam Zweig appeared on Late Night with David Letterman, demonstrating his pet Madagascar cockroach “climbing the tightrope over the fires of hell and the pit of doom”. A Madagascar hissing cockroach was used by artist Garnet Hertz as the driver of a mobile robotic artwork. They were frequently used in the reality television series Fear Factor, where in one episode of the 2002 series, featuring celebrities competing for charity, the host, Joe Rogan, ate one as part of a wager with contestant Alison Sweeney of Days of Our Lives after she had what Rogan has since described as "the greatest freak out in Fear Factor history" after panicking during a stunt. While normally she would be eliminated, as the show was for charity, it was decided that if she ate 3 worms she would advance to the final stunt regardless. In addition, Rogan would eat a cockroach as part of the bet. The species also made an appearance in the movie Men in Black in 1997. This was later parodied in the comedy Team America: World Police (2004), where a cockroach emerges from a Kim Jong il puppet's body after his death, enters a tiny spaceship, and flies away. In September 2006, amusement park Six Flags Great America announced that it would be granting unlimited line jumping privileges (for all rides) to anyone who could eat a live Madagascar hissing cockroach, as part of a Halloween themed promotion for their annual FrightFest. Furthermore, if a contestant managed to beat the previous world record (eating 36 cockroaches in 1 minute), they would receive season passes, for four people, for the 2007 season. Despite any protein or additional nutrients, cockroaches contain a mild neurotoxin that numbs the mouth and makes it difficult to swallow. The promotion ended on October 29, 2006. Since 2011 the Bronx Zoo has held a roach naming and gifting program themed for Valentine's Day allowing their Madagascar hissing cockroaches to be named by benefactors. Funds raised are donated to Wildlife Conservation Society, the parent nonprofit organization of the zoo.
Үй жануарлары ретінде
Мадагаскар тарақандарын экзотикалық үй жануарлары ретінде ұстауға болады. Олар жарық көздерін ұнатпағандықтан, жасырынуға арналған кішкентай тұрғын орын қажет. Тарақандар жылуды жақсы көреді және суық ауа райында тіршілік ете алмайды. Олардың өрмелеуге бейімділігіне байланысты, олардың тұратын жері табиғи ортадағыдай өрмелей алатынын анықтау үшін тексерілуі керек. Балық аквариумдары жақсырақ, бірақ оларды ұстайтын орыннан қашып кетпеуі үшін үстіңгі бірнеше сантиметрін вазелинмен жағу да жөн. Олар жаңа көкөністермен және құрғақ ит тағамы сияқты жоғары протеинді кез келген тағаммен қоректене алады.
Madagascar cockroaches can be kept as exotic pets. They require a small living area with an area for them to hide because they dislike light sources. The cockroaches prefer warmth and they cannot function in cold weather. Due to their propensity to climb, the living area must be tested to see if they can climb it as they do in their natural environment. Fish tanks with screens work best but it is also wise to coat the top few inches with petroleum jelly to keep them from getting out of the habitat that they are kept in. They can live on fresh vegetables along with any kind of pellet food that is high in protein, such as dry dog food.