Кіріспе

Vertex Pharmaceuticals Incorporated американдық фармацевтикалық компаниясы – Массачусетс штатының Бостон қаласында орналасқан американдық биофармацевтикалық компания. Бұл компания дәрі-дәрмектерді рационалды жобалау стратегиясын, комбинациялық химиядан гөрі, алғаш қолданған биотехнологиялық фирмалардың бірі болды. Компанияның бас кеңсесі Оңтүстік Бостон қаласында, Массачусетс штатында орналасқан, сондай-ақ Сан-Диего, Калифорния және Милтон-Парк, Оксфордшир, Англияда үш зерттеу орталығы бар.

Тарих

Vertex 1989 жылы Джошуа Богер мен Кевин Дж. Кинселла «ауыр ауруларды емдеу жолын өзгерту» мақсатымен құрылды. Компанияның бастауы 1994 жылы Бари Верттің «Миллиард долларлық молекула» кітабында сипатталған. 2004 жылға қарай, оның өнімдік құбыры вирустық инфекцияларға, қабыну және аутоиммундық ауруларға, сондай-ақ қатерлі ісіктерге бағытталған. 2009 жылы компанияда шамамен 1800 қызметкер жұмыс істеді, оның ішінде Бостон аймағында 1200 адам. 2011 жылдың соңынан бастап Vertex Standard & Poor's 500 рейтингіндегі ең жақсы 15 компанияның қатарына енді. Осы кезеңде Vertex акциялары 250 пайызға өсті. 2014 жылдың қаңтарында Vertex Массачусетс штатының Кембридж қаласынан Бостонға көшіп, 800 миллион долларлық жаңа кешенге орналасты. Оңтүстік Бостонның жағажай бойында орналасқан бұл кешенде компания тарихында алғаш рет Бостон аймағындағы барлық 1200-ге жуық Vertex қызметкері бірге жұмыс істеді. 2019 жылдың 23 қаңтарында Vertex компаниясының операциялық директоры (COO) және уақытша қаржы директоры (CFO) Иан Смит, белгіленген компания кодексін бұзған жеке тәртіпсіздігі үшін қызметтен босатылды. Сол жылдың маусым айында Vertex Exonics Therapeutics компаниясын 1 миллиард долларға дейін сатып алатынын және Дюшеннің бұлшықет дистрофиясы мен миотоникалық дистрофияның 1-түріне арналған емдік препараттарды әзірлеу үшін CRISPR Therapeutics компаниясымен ынтымақтасатынын хабарлады. 2019 жылдың қыркүйегінде компания Semma Therapeutics компаниясын 950 миллион доллар ақшаға сатып алатынын мәлімдеді. Semma Therapeutics «миллиондаған жаңа бета жасушаларын сақтайтын, глюкоза мен инсулинді өткізіп, иммундық жасушаларды тоқтатып тұратын кішкентай, имплантацияланатын құрылғыны» жасады. 2020 жылдың 1 сәуірінде бұрынғы бас медициналық директор Решма Кевалрамани Vertex Pharmaceuticals компаниясының президенті және бас атқарушы директоры болды. Лайден 2023 жылдың сәуір айына дейін атқарушы төраға болып қалады. 2022 жылдың шілдесінде компания ViaCyte, Inc. компаниясын 320 миллион долларға сатып алатынын жариялады. 2024 жылдың сәуірінде Vertex Сиэтлде орналасқан клиникалық сатыдағы биофармацевтикалық компания Alpine Immune Sciences компаниясын 4,9 миллиард долларға сатып алуға келіскені хабарланды.

Ивакафтор, лумакафтор және тезакафтор

2012 жылы ивакафтор жесірлік препарат ретінде тіркелді, бұл АҚШ-та кистоздық фиброзға 200 000-нан аз адам шалдыққандығын анықтады. 2012 жылдың 31 қаңтарында Vertex компаниясы G551D генінің мутациясы бар, 6 жастан асқан науқастарда кистоздық фиброздың симптомдарын емес, оның түпкі себебін емдеуге арналған алғашқы препарат – Kalydeco препаратына FDA мақұлдауын алды. АҚШ-та 30 000 адам кистоздық фиброзбен ауырады. Олардың шамамен 4%-ы, яғни 1200 адам G551D генінің мутациясын алып жүреді. 2017 жылы Vertex компаниясы бұл препаратты жылына 311 000 долларға сатты. Vertex сонымен қатар, кистоздық фиброздағы (CF) ең көп таралған F508del мутациясына қарсы ивакафторды тағы бір препаратпен (люмакафтор) бірге зерттеді және 2012 жылы алғашқы нәтижелерді жариялады. Vertex компаниясы бұл препаратты 13 жылдық зерттеулер мен әзірлемелерден кейін, Cystic Fibrosis Foundation қорынан алған 70 миллион долларлық қолдаумен шығарды. Ұлыбританияда компания белгілі бір науқастарға шектеулі мерзімге препаратты тегін ұсынды. Кейін ауруханалар осы науқастар үшін препаратты төлеуді жалғастыру туралы шешім қабылдады. Ұлыбритания агенттіктері сапаға түзетілген өмір жылдары (QALY) құнын 335 000 фунт стерлингтен 1 274 000 фунт стерлингке дейін бағалады, бұл NICE шегінен (20 000 фунт стерлингтен 30 000 фунт стерлингке дейін) әлдеқайда жоғары. 2014 жылдың 5 қарашасында Vertex компаниясы 12 және одан үлкен жастағы кистоздық фиброзбен ауыратын, кистоздық фиброздың трансмембраналық өткізгіштігін реттегіш (CFTR) генінде F508del мутациясының екі көшірмесі бар науқастарға арналған люмакафтор мен ивакафтордың толық құрастырылған комбинациясы үшін FDA-ға Жаңа препарат өтінімін (NDA) жібергенін хабарлады. 2015 жылы FDA F508del мутациясы бар, 12 жастан асқан науқастарда CF емдеу үшін люмакафтор мен ивакафтордың комбинациясын мақұлдады. Бұл комбинациялық препарат Orkambi саудалық атауымен сатылады. 2017 жылдың 28 наурызында Vertex компаниясы цистикалық фиброзбен ауыратын науқастарда тезакафтор және ивакафтордың екі препараттан тұратын комбинациялық емдеуінің 3-фазалық деректерін жариялады. 2018 жылдың 12 ақпанында FDA бұл комбинацияны Symdeko деп бекітті.

Үш реттік комбинациялық емдеу

2016 жылы Vertex тезакафтор мен ивакафтормен бірге CFTR модуляторларының жаңа тобын әзірлеуді бастады. 2019 жылдың 22 қазанында FDA Vertex компаниясының үштік комбинациялық терапиясы Trikafta (elexacaftor/tezacaftor/ivacaftor) препаратын кем дегенде бір F508del мутациясы бар және 12 жасқа толған науқастарға мақұлдады. Бұл мақұлдау жаңа дәрілік затты тіркеуге берілгеннен кейін небәрі екі ай өткен соң ғана келіп жетті. Trikafta цистикалық фиброзбен ауыратын науқастардың шамамен 90%-ы үшін мақұлданады. Vertex Trikafta-ны дамып келе жатқан елдерде қолжетімді етуден бас тартты және оның жалпы қолданыстағы аналогтарына қол жеткізуді қиындатып, мыңдаған науқасқа қолжетімсіз етуде.

Генетикалық терапия

2015 жылы Vertex компаниясы CRISPR Therapeutics компаниясымен генетикалық ауруларды емдеу үшін гендік өңдеу терапиясын әзірлеу мақсатында ғылыми ынтымақтастыққа кірісті. 2020 жылдың мамыр айында CTX001 препараты АҚШ Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасынан трансфузияға тәуелді бета-таласемияға, ал Еуропалық дәрі-дәрмек агенттігінен серпалы жасуша ауруы мен трансфузияға тәуелді бета-таласемияға арналған «жетім дәрі» мәртебесін алды. 2016 жылы компания CF ауруын емдеу үшін жаңа mRNA негізделген терапиялық препараттарды әзірлеу үшін Moderna компаниясымен ынтымақтастыққа кірісті; Vertex компаниясы Moderna-ға 20 миллион доллар төледі және акцияларға айырбастауға болатын облигацияны алу үшін тағы 20 миллион доллар берді. Vertex сондай-ақ, маңызды кезеңдерге байланысты 275 миллион долларға дейін төлейтінін уәделеді. 2019 жылы Vertex жекеменшік Arbor Biotechnologies компаниясымен цистикалық фиброз және тағы төрт ауруға қарсы жаңа гендік өңдеу терапиясын дамыту үшін жаңа белоктарды анықтау мақсатында ғылыми ынтымақтастық орнатты. Келісімде жеті түрлі бағыт қарастырылған, Vertex 1,2 миллиард долларға дейін төлемдер жасауға міндеттенді.

Телапревир

2014 жылы Vertex телапревирді өндіруді тоқтатты. 2011 жылдың мамыр айында Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) телапревир (Incivek) препаратын C гепатитін емдеу үшін ауызға қабылданатын дәрі ретінде бекітті. Телапревирді жасау және коммерцияландыру Еуропалық дистрибуция үшін Johnson & Johnson компаниясымен, ал Азия нарығы үшін Mitsubishi компаниясымен бірлесіп жүзеге асырылды. Телапревир – протеаза ингибиторы.

Бас директордың сыйақысы

2015 жылы бірнеше бұқаралық ақпарат құралдары бас директор Джеффри Лейденнің 2014 жылғы еңбекақысы шамамен 48,5 миллион АҚШ долларын құрағанын хабарлады. Vertex акционерлері 2015 және 2016 жылдары бас директордың еңбекақысын төмендетуге келісті, нәтижесінде 2016 жылы ол 17,4 миллион АҚШ долларын құрады.

Ұлыбританиядағы баға

Vertex компаниясының сынға ұшырауына себеп, олардың жаңашыл цистикалық фиброзға қарсы дәрісі Orkambi-дің бағасы (бір науқасқа жылына еліне байланысты $200,000-ға дейін) болды, бұл цистикалық фиброзбен ауыратын балалар мен жасөспірімдер үшін дәріге қолжетімділікті шектеді. Бұл алаңдаған ата-аналардың науқандарына және Ұлыбританияның Ұлттық денсаулық сақтау қызметінің (NHS) әділ емес баға белгілеу туралы айыптауларына әкелді. 2019 жылдың наурызында Vertex компаниясы NHS-пен дәрі бағасы жөнінде келіссөздер жүргізіліп жатқанда, жарамдылық мерзімі өткен Orkambi-дің 7880 данасын заң бойынша жоюға міндеттелді. 2019 жылдың 24 қазанында NHS Англия осы фармацевтикалық компанияның цистикалық фиброзға арналған барлық дәрілеріне, мысалы Orkambi, Symkevi және Kalydeco, сондай-ақ осы дәрілердің болашақ қолданылуына кеңінен қолжетімділікті қаржыландыруға келісті. Қаржыландыру туралы келісім Vertex компаниясы NHS Шотландиясы, Испания және Австралияда өтемақы туралы келісімдерге қол қойғаннан кейін көп ұзамай жасалды. 2020 жылдың 30 маусымында Vertex және NHS келісімді Kaftrio-ны өтеуді қоса кеңейтті, осылайша Англиядағы CF науқастары Еуропалық комиссия мақұлдағаннан кейін осы дәріге мемлекеттік қаржыландыруға қол жеткізген алғашқылардың бірі болды. 2019 жылдың қазанына қарай Vertex компаниясының CF дәрілері 17 елде мемлекеттік қаржыландырылды.

Іскерлік қайырымдылық

1990 жылдардың соңында Бетесдада орналасқан Кистоздық фиброз қоры, сол кездегі президент Роберт Биаллдың ынталандыруымен, Vertex компаниясына – ол кішкентай стартап биотехнологиялық компания болатын – Kalydeco дамуын қаржыландыруға көмектесу үшін венчурлық қайырымдылық түрінде инвестиция салуды бастады. Жалпы инвестиция 150 миллион долларды құрады. Венчурлық қайырымдылықтың жақтаушылары жоғары қаржылық табыстың дәрі-дәрмектерді тез әзірлеуге көмектесетінін және одан әрі зерттеуге жұмсалатын ақшалай сыйақыны қамтамасыз ететінін айтады. Milwaukee Journal Sentinel газетінде жарияланған бір мақалаға сәйкес, Vertex компаниясының басшылары «акциялар мен акция опцияларын сату арқылы 100 миллион доллардан астам табыс тапты» және «бір күні компания акцияларының құны 6 миллиард доллардан астамға өсті». Біз ғылыми-зерттеу жұмыстарына жұмсалатын үлкен шығындардың қаржылық күрделілігін және пациенттердің аз саны мен осы жетістіктерді іске асыруға мүмкіндік беретін нарық жүйесін жақсы түсінеміз. Дегенмен, сіздің барлық пациенттерді қолдау бағдарламаларыңызға қарамастан, Vertex компаниясының біздің пациенттеріміздің сақтандыру жоспарларынан (соның ішінде қиын жағдайдағы мемлекеттік медициналық көмек жоспарларынан) күніне екі таблетка үшін жылына 294 000 доллар талап етуі (орташа пациенттің жалпы дәрі-дәрмек шығындарының 10 есеге артуы) кемсіздікке жақын. Бұл әрекет ауырсыну мен қайғыдан үлкен қаржылық пайда табуға тырысу сияқты көрінеді, оның кейбірі сіздің жоғары лауазымды басшыларыңыз бір күнде миллиондаған доллар тапқан (Boston Globe, 29 мамыр). Компания электрондық пошта арқылы «жария қаржыландырылған академиялық зерттеулер кистоздық фиброздың себебін түсіну үшін маңызды алғашқы кезеңді қамтамасыз еткенмен, Vertex ғалымдарына дәрі-дәрмекті мақұлдауға дейін 14 жыл бойы өз зерттеулерін жүргізуге, негізінен компания қаржыландыруға» жауап берді. 2015 жылдың 15 сәуірінде Массачусетс штатының Кембридж қаласында Кистоздық фиброз қорынан Джоан Финнеган Брукс, Өмір ғылымдары қоры ұйымдастырған биотехнология саласындағы пациенттерді қорғау тақырыбындағы биотехнологиялық көшбасшылардың панелінде Vertex және венчурлық қайырымдылықтың рөлі туралы сөз сөйледі. Брукс, кистоздық фиброзбен ауыратын болса да, Vertex компаниясының Kalydeco-ны жасағаны үшін алғыс айтты. Ол «CFF жүргізген сауалнамаларда 25 пайыздан астам адам дәрі-дәрмектерді қабылдамай, кейінге шегеріп, дәрігерге баруды тоқтататынын айтады, себебі емдеу құны жоғары». Ол сондай-ақ «Қордың жасаған бір ісі – пациенттерге қолжетімділікті қамтамасыз ету бағдарламалары арқылы осы қиындықтарды жеңуге көмектесетін ресурстарды әзірлеу» екенін қосты.