Ресейден Финляндияның бөліну тарихы (19-20 ғасырлар)

Кіріспе

Финляндияның Ресейден бөліну процесі 19-20 ғасырларда.

Финляндия 1917 жылғы 6 желтоқсанда толық тәуелсіздігін жариялады. Тәуелсіздік туралы ресми жариялау – Финляндияның тәуелсіздігіне соққан ұзақ процестің бір бөлігі ғана еді.

Елизаветаның патшалық құрғандығы (1742)

Тәуелсіз Финляндия мәселесі алғаш рет 18 ғасырда, қазіргі Финляндия әлі де Швеция құрамында болған кезде көтерілді. 1742 жылдың 18 наурызында, орыс-швед соғысы (1741–1743) кезіндегі Ресейдің оккупациясы тұсында, Ресей императрицасы Елизавета фин тілінде фин халқына үндеу жасап, Швеция мен Ресейден тәуелсіз Финляндия құруға шақырды. Бұл 1742 жылы Финляндия Корольдігін құруға дайындық жүргізуге алып келді. Елизаветаның жүрегі туған інісі Гольштейн-Готторп герцогы Петр (кейін Ресей тағының мұрагері және Петр III патшасы болды) Финляндия Королі деп жарияланды. Дегенмен, саяси жағдай фин корольдігі идеясынан өтті және бұл ұғым тез арада жойылды.

Аңжала құйғысы (1788)

Анжала заговорлары 1788-1790 жылдары Густав III-тің Ресей соғысына жауап ретінде жасалған жоспар болды және ол белгілі бір дәрежеде Финляндияның тәуелсіздігін қамтыды. Осы заговорға қатысқан бірнеше адам Вальхалла орденімен байланысты болды. 1713-21 жылдардағы ("Ұлы ашу" - фин. Isoviha) және 1741-43 жылдардағы ("Кіші ашу" - фин. Pikkuviha) Ресейдің басып алуы мен тонауы әлі күнге дейін жақсы есте сақталып келеді, сол кезде фин халқы партизандық соғыс жүргізді. 1786 жылы фин конституциясын жасау туралы ұсыныс жазған Георг Магнус Спрентпортен бұл заговорға тікелей қатыспады. Кейіннен Спрентпортен Ресей империясы құрамындағы автономды Финляндия Ұлы Герцогтігін құруға қатысты, себебі Швеция 1809 жылы Фин соғысының нәтижесінде Финляндияның қалған бөлігін Ресейге бергеннен кейін ол Финляндияның алғашқы генерал-губернаторы болды.

Ұлттық бірегейліктің өрлеуі

Профессор Марти Хайкионың айтуынша, тәуелсіздік жарияламас бұрын, бір ұлт өзінің ұлттық санасын және белгілі бір институттарын қалыптастыруы керек. Финляндияның басқару органдары 1809 жылдан кейін дами бастады, осы жылы ел «ұлттардың арасындағы ұлт ретінде биіктеп көтерілді» (Ресей императоры Александр I жариялағандай) және Ресей императорының қол астында автономиялы Финляндия Ұлы Герцогтығына айналды. Финляндияның диетасы 1863 жылдан бастап тұрақты түрде шақырылатын болды. Ұлттық сана жалпы еуропалық ұлтшылдықпен бірге қалыптасты. Иохан Людвиг Рунеберг пен Элиас Лёнрот 1830-1840 жылдары фин халқы мен фин табиғатының идеалдастырылған бейнесін жасады. Сондай-ақ, Й.В. Снеллман ұлттық романтизм мен қазіргі ұлттық мәселелерді талқылаудағы маңызды тұлға болды. Ол тілдер арасындағы күресте фин тілінің (швед тілінің орнына) білімді топтарда қолданылуын ынталандырды. 1860 жылы Финляндия банкі фин маркасын айналымға енгізді, Снеллман оны рубльдің орнына күміске байланыстырды. Финляндияның бірінші ресейлену кезеңі (фин. Ensimmäinen sortokausi) 1899 жылы Николай II-нің ақпан манифестімен басталды, осы кезде Николай Бобриков Финляндияның генерал-губернаторы болып тағайындалды. Оған жауап ретінде 523 000 қол жиналған «Pro Finlandia» мәлімдемесі жасалды және 500 адамдық делегацияция Санкт-Петербургқа оны жеткізу үшін жіберілді. Осы кезеңде Кагал қарсылық қозғалысы құрылды. 1901 жылы Ресей фин әскерінің сипатын өзгертуге тырысты, жаңа әскери қызмет туралы заңмен, ол финдерден тек Финляндияны ғана қорғауды емес, сонымен қатар Ресей үшін кез келген майданда күресуді талап етті. Финляндияның қарсылығы бұқаралық қозғалысқа айналды және жарамды азаматтардың жартысы ғана қызметке келді. Бобриков 1904 жылы Евгений Шауманның қолынан қаза болды, ол кейін өзін-өзі атып өлтірді. Орыс-жапон соғысы (1904-1905) кезінде «СС Джон Графтон» кемесі фин қарсылық күштеріне қару-жарақ жеткізуге тырысты, бірақ сәтті болмады. 1905 жылғы фин ереуілі ресейленуді уақытша тоқтатты. 1905-1908 жылдары Лео Мехелин үкімет құрып, жалпыға бірдей сайлау құқығы бар либералды демократияны орнатты. 1906 жылы жалпы және тең сайлау құқығымен бірпалаталы Финляндия Парламенті құрылды. Алайда, парламенттің билігі 1908-1916 жылдары императормен шектелді. Финляндияның екінші ресейлену кезеңі (фин. Toinen sortokausi) 1908 жылы және Бірінші дүниежүзілік соғыс белсенді топтарды біріктірді. Бобриковтың орнына генерал-губернатор болып тағайындалған Франц Альберт Сейннің кезінде барлық заңнама Ресей Мемлекеттік Думасына көшірілді, ол Финляндияның автономиясын шектейтін заңдарды қабылдауға итермеледі. Ресей жоғары төлемдерді талап етті және Финляндия Сенаты адмирал сенатымен немесе сабельдік сенатпен алмастырылды. Николай II 1914 жылы толық ресейленуді және фин автономиясының аяқталуын қалады, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы осы процеске тосқауыл қойды. Jäger қозғалысы құрылды және алғашқы 200, кейін 1900 фин еріктілерін Германияға қарулы қарсылық үшін Jäger (элиталық жеңіл жаяу әскер) ретінде оқытуға жіберді. Фин Jägerлері 27-ші Jäger батальонын құрып, ақырында Либауға Ресей империясына қарсы күресу үшін жіберілді. Сибелиус Хейки Нурмионың сөздеріне жазылған Jäger маршын жазды, ол 27-ші батальонда қызмет еткен.

According to professor Martti Häikiö, before a nation declares independence, it must develop a national identity and certain institutions. Governing bodies for Finland were developed after 1809, when it was "elevated as a nation among nations" (as declared by Tsar Alexander I) by becoming an autonomous Grand Duchy of Finland under the Russian tsar. The Diet of Finland met regularly from 1863. National identity grew simultaneously with Pan European nationalism. Johan Ludvig Runeberg and Elias Lönnrot created an idealized image of Finnish people and Finnish nature in the 1830s and 1840s. Also J. V. Snellman was a central person in national romanticism and the modern nationality debate. He encouraged the use of the Finnish language (instead of Swedish) among the educated classes during Finland's language strife. The Finnish markka was introduced as currency in 1860 by the Bank of Finland, which Snellman pegged to silver instead of the ruble. The first period of Russification of Finland (Finnish: Ensimmäinen sortokausi) began in 1899 with the February Manifesto, a legislative act given by Nicholas II, when Nikolay Bobrikov was Governor General of Finland. As a response, the cultural address Pro Finlandia was gathered with 523,000 names, and a delegation of 500 people was sent to Saint Petersburg to deliver it. The Kagal resistance movement formed at this time. In 1901 Russia tried to alter the nature of the Finnish army with a new conscription law, which demanded that Finns not only defend Finland, but also fight for Russia on any front. Finnish resistance grew into a mass movement, and only half of the eligible men reported for duty. Bobrikov was shot in 1904 by Eugen Schauman, who shot himself afterwards. The steamship SS John Grafton unsuccessfully attempted to smuggle large quantities of arms for the Finnish resistance during the Russo Japanese War (1904 1905). The Finnish general strike of 1905 temporarily halted russification. During 1905–1908 Leo Mechelin formed a government and created a liberal democracy with the universal right to vote and be elected. In 1906 the unicameral Parliament of Finland was created, with universal and equal suffrage. However, the power of the parliament was limited by the tsar from 1908–1916. The second period of Russification of Finland (Finnish: Toinen sortokausi) in 1908 and World War I led activist groups to unite. Under Franz Albert Seyn, Bobrikov's successor as Governor General, all legislation was moved to the Russian State Duma, which then pushed for laws restricting Finnish autonomy. Russia demanded higher payments and the Senate of Finland was replaced with the admiral senate or saber senate. Nicholas II pushed for complete russification and the end of Finnish autonomy in 1914, but this was halted by the beginning of the First World War. The Jäger Movement was formed and sent first 200, and later 1900, Finnish volunteers to Germany to be trained as Jägers (elite light infantry) for armed resistance. The Finnish Jägers formed the 27th Jäger Battalion and were eventually sent to Libau to fight against the Russian Empire. Sibelius composed the Jäger March on lyrics written by Heikki Nurmio, who served in the 27th Battalion.

Революция Ресейде

1917 жылғы ақпан және қазан төңкерістері Финляндияның Ұлы Герцогтігінде үміт отын тұтандырды. 1917 жылғы 2 наурызда (жаңа стиль бойынша 15 наурыз) патша Николай II тақтан бас тарғаннан кейін, Ресей мен Финляндия арасындағы жеке одақ құқықтық негізін жоғалтты – кем дегенде Хельсинкидегі пікір бойынша, өйткені ол Финляндияның Ұлы Герцогы еді. Ресейдің Уақытша үкіметі мен финляндиялық билік органдары арасында келіссөздер басталды.

Құзыреттілік актісі

Ресейдің Уақытша үкіметі бекіткен ұсыныс Фин парламенті тарапынан күшті өңделіп, «Билік туралы заң» (фин: Valtalaki, швед: Maktlagen) деп аталды. Осы заң бойынша Парламент, сыртқы саясат және әскери мәселелерден басқа, барлық заң шығару өкілеттіктерін өзіне алғанын жариялады, сондай-ақ оны тек өзі таратуға болатынын мәлімдеді. Дауыс беру кезінде Уақытша үкіметтің Санкт-Петербургтегі көтеріліске оңай жеңіліп қалуы мүмкін деген сенім болды. Алайда, Уақытша үкімет аман қалды және «Билік туралы заңды» мақұлдамады, сондай-ақ Финляндия парламентін таратып жіберді. Жаңа сайлаулар мен Қазан революциясында Уақытша үкіметтің толық жеңілісінен кейін Фин парламенті Финляндия Конституциясына, әрі нақтырақ айтқанда, 1772 жылғы Ескі Үкіметтік құралдың 38-бабына негізделген үш адамнан тұратын регенттік кеңес құру туралы шешім қабылдады. Бұл бап патшалық әулетінің тоқтатылуы жағдайында жаңа монарх сайлауды көздеді және Финляндияда мұндай аралықта билікті дәулеттерге, кейін Парламентке беру ретінде түсіндірілді. Алайда, регенттік кеңес ешқашан сайланбады, себебі фин социалистерінің күшті қарсылығы мен 1917 жылғы жалпы ереуіл радикалды шаралар қабылдауды талап етті. 1917 жылдың 2 қарашасында (жаңа стиль бойынша 15 қарашада) большевиктер «Ресей халықтары үшін» өзін-өзі анықтаудың жалпы құқығын, соның ішінде толық бөліну құқығын жариялады. Сол күні Финляндия Парламенті Финляндиядағы Егеменнің барлық өкілеттіктерін уақытша өз мойнына алу туралы декларация қабылдады. Дегенмен, Ескі Үкіметтік құрал енді тиімді деп танылмады. Жетекші топтар монархия мен мұрагерлік ақсұлулықтың көнелгенін ұзақ уақыттан бері мойындап, Финляндия үшін республикалық конституцияны жақтады.

Халықаралық танылу

Свинхуфвуд дереу Швеция, Норвегия, Дания, Германия және Франциядан Финляндияның тәуелсіздігін мойындауды сұрады. Алайда, Батыс бұрынғы билеуші Ресей декларацияны мойындағанша күтетінін айтты. Олар Свинхуфвудқа Лениннің большевиктік үкіметімен келіссөздер жүргізуді ұсынды. Свинхуфвуд бұған тартынды, өйткені ол большевиктерді Ресейдің заңды билеушілері деп тануға ниеті болмады. Оның үстіне, ол большевиктік үкіметтің көп ұзамай құлайтынын күтті. Сондықтан парламент Ресейдің Құрылтай жиналысынан мойындау сұрауға шешім қабылдады. Германия, Кеңес Ресейімен бейбіт келіссөздер жүргізіп жатқан кезде, финдерді Ленинмен және Халық Комиссарлар Кеңесімен сөйлесуге итермеледі. Финляндия Германияның мүмкіндігінше ертерек мойындауын қалағандықтан, Свинхуфвуд олардың кеңесін тыңдады. 18 желтоқсанда (жаңа стиль бойынша 31 желтоқсан) Кеңес Ресейінің үкіметі Финляндияның тәуелсіздігін мойындау туралы декрет шығарды, ал 22 желтоқсанда (жаңа стиль бойынша 4 қаңтар 1918) ол жоғары кеңес атқарушы органы – Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитеті (ВЦИК) тарапынан бекітілді. Еркки Рэйкконеннің «Свинхуфвуд және тәуелсіздік Сенаты» атты Свинхуфвудтың өмірбаянында осы оқиға былай сипатталған:

Финляндияның тәуелсіздігі Германия, Швеция және Франция 1918 жылғы 4 қаңтарда, Норвегия мен Дания 10 қаңтарда, ал Австро-Мажарстан 13 қаңтарда мойындады.

Жаңа ел құру

Қиындықтар қарапайым халықты ауыр жүкке батып, қоғамды екіге бөліп, жақын арада Азамат соғысына әкеп соқты. Декларация осы мәселеге қатысты: Үкімет саяси тәуелсіздігімізді мойындау үшін шетелдік державаларға жүгінеді. Қазіргі сыртқы оқшауланудың салдарынан туған қиындықтар, ашаршылық және жұмыссыздық Үкіметке шетелдік державалармен тікелей байланыс орнатуды шұғыл түрде қажет етеді. Тұрмысқа және өнеркәсіпке қажетті заттар түріндегі шұғыл, нақты көмек – бізді алдағы ашаршылықтан және өнеркәсіптік дағдарыстан құтқарудың жалғыз жолы. Көптеген қажетті министрліктер мен мекемелер автономия жылдарында құрылған, және олар өз қызметін, мүмкін, атауларын өзгерткеннен кейін де жалғастырды. Финляндия банкі бұрынғы статусын сақтап қалды. Ұшқыштардың әскери маңызы болғандықтан, Ұлттық ұшқыштар кеңсесі орысшаландырылды. Ұлттық кеме жүргізу басқармасы, кейіннен Финляндия теңіз басқармасы деп аталды, 1917 жылдың 15 желтоқсанында құрылды және ұшқыштар жұмысы оның жауапкершілігіне берілді. Финляндияда монархия орнатуға жасалған әрекет сәтсіз аяқталып, 1919 жылы Каарло Юхо Штольберг елдің алғашқы президенті болды. Бірінші парламент сайлауы 1919 жылдың наурыз айында өтті.

Ұлттық рәміздер

Бірнеше ұсыныстардан парламент көк және ақ түсті туды таңдады, ол 1918 жылғы 28 мамырда парламент үйінің үстінде көтерілді. Қызыл фонда арыстан бейнеленген Финляндияның елтаңбасы швед үкімшілігі тұсынан бері қолданылып келді. Ұлттық әнұранды таңдау әлеуметтік топтар арасында дау тудырды. Консерваторлар Рунеберг пен Пациустың "Маамме" әнін жақтады, ал жұмысшы табы "Марсельеза" мен "Интернационал" әндерін айтты. Ақтар Финляндия азамат соғысында жеңіске жеткен соң "Маамме" әні таңдалды. Финляндияның тәуелсіздік күні 6 желтоқсан деп жарияланды және ол ұлттық мереке болып белгіленді. Финляндияны республика ету туралы заң жобасы 1919 жылы парламентте қабылданды.

Еске алу

Финляндияның тәуелсіздік күнінің 90 жылдығы 2007 жылы соғылған 5 еуролық естелік монетаның негізгі тақырыбы болып таңдалды. Монетаның арт жағында тасқа қашалған суреттердің (петроглифтер) стилі бейнеленген, ал алдыңғы жағында тоғыз ескекпен жүзетін қайық пен оның есушілері ынтымақтастықтың символы ретінде көрсетілген. Монетаның дизайнында музыкалық белгілер мен фин кантелесінің ішектері де бар.