Кіріспе
Арыстанның түр-құрамы
| аты = Panthera leo leo
| сурет = Lionss of king. jpg
| сурет сипаттамасы = Гир орман ұлттық паркіндегі азиялық арыстандар
| туыс = Panthera
| түрі = leo
| түр сілтемесі = Арыстан
| ішкі түрі = leo
| авторы = (Линней, 1758)
| синонимдер = * P. l. gambianus
P. l. persica
P. l. senegalensis
P. l. nubicus
P. l. kamptzi
P. l. azandica
| синонимдер сілтемесі = Батыс және Орталық Африкада бұл түр фрагменттелген және оқшауланған популяциялармен шектелген, олардың саны азайып барады. Оны солтүстік арыстаны деп те атайды. Филогеографиялық зерттеулер нәтижелері Батыс және Орталық Африка елдеріндегі арыстан популяциясы генетикалық жағынан Үндістандағы популяцияларға жақын екенін көрсетті, бұл Оңтүстік және Шығыс Африкадағы арыстан популяциясынан ерекшеленетін маңызды кладты құрайды. 2017 жылы IUCN Мысық мамандары тобының (Cat Specialist Group) Мысықтарды жіктеу жұмыс тобы (Cat Classification Task Force) арыстан популяцияларын негізгі кладтарға сәйкес екі ішкі түрге бөлді: P. l. leo және P. l. melanochaita. Батыс Африкадағы арыстан популяциясы географиялық тұрғыдан оқшауланған және 250-ден кем ересек жекелері бар. IUCN Қызыл тізімінде жоғары қауіпті түр ретінде тіркелген.
Subspeciesbox
| name = Panthera leo leo
| image = Lionss of king. jpg
| image caption = Asiatic lions in Gir Forest National Park
| genus = Panthera
| species = leo
| species link = Lion
| subspecies = leo
| authority = (Linnaeus, 1758)
| synonyms = * P. l. gambianus
P. l. persica
P. l. senegalensis
P. l. nubicus
P. l. kamptzi
P. l. azandica
| synonyms ref = In West and Central Africa it is restricted to fragmented and isolated populations with a declining trajectory. It has been referred to as the northern lion. Results of a phylogeographic study indicate that lion populations in West and Central African range countries are genetically close to populations in India, forming a major clade distinct from lion populations in Southern and East Africa. In 2017, the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group subsumed lion populations according to the major clades into two subspecies, namely P. l. leo and P. l. melanochaita. The West African lion population is geographically isolated and numbers fewer than 250 mature individuals. It is listed as critically endangered on the IUCN Red List.
Сипаттамалары
Арыстанның түсі ашық сарыдан қою қоңырға дейін өзгереді. Оның құлақтары дөңгелек, ал құйрығының ұшы қара түсті. Еркек арыстанның басынан денеге дейінгі орташа ұзындығы ал салмағы – . Ұрғашылары кішідірек және жеңілірек. Зоологиялық арыстан үлгілерінің түсі ашық қоңырдан қою қоңырға дейін ауысады. Еркек арыстандардың терісінде қысқа, ашық, қою немесе ұзын жалағы болады. Таксономдар арыстанның терісі мен жалағының түсі мен ұзындығын ерекше түр сипаттамасы ретінде пайдалануға болмайтынын анықтады. Содан кейін олар арыстанның бас сүйегін өлшеп, салыстырып, Барбария және Үндістан арыстандарының бас сүйегінің ұзындығы әйелдерде және еркектерде едәуір ерекшеленбейтінін анықтады – әйелдерде , ал еркектерде .
Таралуы және мекендейтін ортасы
Бүгінде *Panthera leo leo* Батыс және Орталық Африка мен Үндістанда таралған. 2005 жылы Батыс және Орталық Африка саванналарындағы қазіргі арыстан таралуы және олардың мекендеу ортасының сапасы бағаланып, Арыстанды сақтау бірліктері (АСБ) картаға түсірілді.
Мінез-құлық және экология
Азиялық арыстандардың еркектері жалғыз өмір сүреді немесе үшке дейін еркектерден тұратын шала тайпа құрайды. Еркектер жұптармен бірге демалады, аң аулайды, жем жейді және бір-біріне белгі қоятын ортақ жерлерді пайдаланады. Аналық арыстандар 12-ге дейін аналықтан және олардың балаларынан тұратын мықты тайпа құрайды. Олар үлкен өлекселерді бір-бірімен бөліседі, бірақ еркектермен сирек бөліседі. Аналық және еркек арыстандар көбінесе жұптасқан кезде бірнеше күн ғана бірге болады, бірақ сирек бірге саяхаттап, жем жейді. Пенджари ұлттық паркінде арыстандардың тобы 1-ден 8-ге дейін жетеді. Ұлттық парктен тыс жерлерде топтар кішідірек және бір ғана еркек арыстаннан тұрады. 1999 жылы Ваза ұлттық паркінде үш аналық және екі еркек арыстанға радиожаға қойылып, 2001 жылға дейін қадағаланды. Аналықтар зерттеу кезеңінің көп бөлігінде парктің ішінде қозғалыс жасады. Еркектер парктің ішінде де, сыртында да қоныстану аумақтарын пайдаланды, онда олар малды қайта-қайта өлтірді. Біреуі өлтірілді, екіншісі жергілікті тұрғындар тарапынан атылды. Оқтарды алып тастағаннан кейін, ол жазылып, қоныстану аумағын парктің ішіне көшірді және енді мал өлтіргені байқалмады.
Аңшылық және тамақтану
Жалпы, арыстандар салмағы шамамен 1,5 кг-ға дейінгі ірі жануарларды ұнатады. Олар ірі тікұлақты жануарларды аулайды, соның ішінде: гемсбок (Oryx gazella), мыс бұқасы (Syncerus caffer), көк гну (Connochaetes taurinus), жираф (Giraffa camelopardalis), қара құс (Tragelaphus oryx), үлкен куду (T. strepsiceros), ньяла (T. angasii), роан антилопасы (Hippotragus equinus), сабель антилопасы (H. niger), зебра (Equus quagga), бұта шошқасы (Potamochoerus larvatus), дала шошқасы (Phacochoerus africanus), қалың құс (Alcephalus buselaphus), қара құс (Damaliscus lunatus), Томсонның газеткасы (Eudorcas thomsonii), су құсы (Kobus ellipsiprymnus) және коб (Kobus kob). Камерунның Фаро ұлттық саябағында жиналған арыстандардың 119 фекалиясына жасалған талдау көрсетті, арыстандар негізінен коб пен жазық мүйізді елік (Tragelaphus scriptus) және аздап су құсы, тікенді шошқа (Hystrix cristata), бұта шошқасы, роан антилопасы, зәйтүн бабионы (Papio anubis) және ориби (Ourebia ourebi) сияқты жануарларды аулайды. Үндістанның Гир орман ұлттық паркінде арыстандар көбінесе читал (Axis axis), Самбар бұғысы (Rusa unicolor), нилгай (Boselaphus tragocamelus), ірі қара (Bos taurus), үй буығы (Bubalus bubalis) және сирек жабайы шошқаны (Sus scrofa) өлтіреді. Қорғалған аумақтан тыс жерлерде жабайы жануарлар кездеспесе, арыстандар бұқалар мен ірі қараны, сирек арабия түйесін (Camelus dromedarius) жейді. Олар су көздерінен шамадан артық емес жердегі жануарларды өлтіреді, жақыннан шабуылдайды және өлекселерді тығыз өсімдіктерге сүйреп апарады. Арыстандар, әсіресе жауын кезінде, жабайы жануарлар азайып кеткенде малға шабуылдайды. Ваза ұлттық саябағының маңындағы алты ауылдың мал иелерімен сұхбаттасу көрсетті, арыстандар көбінесе жаңбырлы маусымда, яғни жабайы жануарлар судың жасанды көздерінен тараған кезде ірі қараға шабуыл жасайды.
Қауіптер
Африкада арыстандар алдын ала немесе малға шабуыл жасағандары үшін жаза ретінде өлтіріледі. Сонымен қатар, популяциялардың азаюына олжа базасының таусылуы, мекендеу ортасының жоғалуы мен өзгеруі себеп болады. Нигерияда Гашака Гумти ұлттық паркіндегі арыстандар жергілікті тұрғындар тарапынан ауланып, уландырылады. Орталық Африкадағы арыстандар мекендеу ортасының және жемшөп базасының жоғалуымен, сондай-ақ трофейлік аңшылықпен қауіпті жағдайда. 1985-2010 жылдар аралығында Камеруннан әр жылы жетіден он екіге дейін арыстан трофейлері экспортталды. Қорғалатын аумаққа жақын тұратын жергілікті тұрғындар сұхбаттарында құрғақ маусымда арыстандардың малға жиі шабуыл жасайтынын айтты. Олар ет жейтін жануарларды өлтіру үшін өліктерге у қолданады. Ваза ұлттық паркінде 2007-2008 жылдары радиожағалы төрт арыстанның екеуі, сондай-ақ бір ересегі, тағы екі ересегі және үш жас арыстан өлтірілді. Көшпелі малшылар малға шабуыл жасағандары үшін арыстандарды өлтіру үшін кобра уымен уланған садақ пен жебелерді пайдаланады. Шебера Черчура ұлттық паркі маңындағы жергілікті тұрғындар арыстандарды, барыстарды (Panthera pardus) және дақылды гиеналарды (Crocuta crocuta) малдарына жасалған шабуылға қарсы тұзақтар арқылы өлтіреді. Орталық Африка Республикасының Чинко аймағындағы зерттеулер 2012-2017 жылдар аралығында Суданмен шекаралас аймақтан көшіп келген көшпелі малшылардың аймаққа қоныстанғаннан кейін арыстандар санының айтарлықтай азайғанын көрсетті. Қарауылшылар арыстандардың өлекселерін тауып, малшылардың лагерьлерінен көп мөлшерде уды тәркіледі. Олармен бірге ірі өсімдіктермен қоректенетін жануарларды браконьерлікпен аулаумен, ет сатумен және арыстан терілерін сатумен айналысатын қарулы саудагерлер де болды. Африка арыстандары CITES-тің II қосымшасына енгізілген. 2006 жылы Батыс және Орталық Африка үшін арыстанды сақтау стратегиясы IUCN аймақтық кеңселерi мен бірнеше жабайы табиғатты қорғау ұйымдарының бірлескен күшiмен әзiрлендi. Стратегияда жеткілікті мекендеу ортасын сақтау, жеткілікті жабайы олжа базасын қамтамасыз ету, арыстандар мен адамдардың қатар өмір сүруін қамтамасыз ету және популяциялардың одан әрі фрагментациясына әкелетін факторларды азайту көзделген. Арыстан трофейлік аңшылығының әсері және оның тұрақты сақтау шарасы болып табылатыны туралы пікірлер қарама-қарсылық тудырды. 2016 жылы авторлар тобы АПК қорғалатын аймақ кешенінде арыстан трофейлік аңшылығына бір арыстандық квота белгілеуді және осы аймақтан арыстан трофейлерін импорттауға эмбарго салудан бас тартуды ұсынды. Бұл ұсыныс күмән тудырып, оған қарсы күшті оппозиция болды, себебі АПК аймағындағы арыстан популяциясының бағасы сенімді емес, демек ұсынылған квота орынсыз.
Тұтқында
2006 жылы Халықаралық түрлер туралы ақпараттық жүйеде 1258 тұтқында ұсталған арыстан тіркелді, оның ішінде Сенегалдан Камерунға дейінгі аймақтан шыққан 13 жеке дана, Үндістаннан – 115 және тегі белгісіз 970 арыстан. Генетикалық зерттеулер бұл нәтижені жоққа шығарды, бірақ осы арыстандарды *Panthera leo melanochaita* түрге жатқызды.