Кіріспе

Орташа өлшемді Солтүстік Америка жабайы мысығы. Speciesbox
| аты = Bobcat
| сурет = Bobcat at Columbus Zoo Boo.jpg
| сурет сипаттамасы = Колумбус зообағындағы бобкэт
| күйі = LC
| күй жүйесі = IUCN3.1
| күй дереккөзі =
| күйі2 = CITES A2
| күй жүйесі2 = CITES
| күй дереккөзі2 = 19 және 20 ғасырларда келесі зоологиялық үлгілер сипатталды:

Константин Самуэль Рафинеск 1817 жылы ұсынған Lynx floridanus – Флоридадан алынған сары-қоңыр дақты, сұрғылт рис болды. Рафинеск 1817 жылы ұсынған Lynx fasciatus – солтүстік-батыс жағалаудан келген, қалың жүнді, қызыл қоңыр рис болды. Жоел Асаф Аллен 1895 жылы Lynx rufus var. maculatus есімін алмастыру үшін Lynx texensis ұсынды. Оутрам Бангс 1897 жылы ұсынған Lynx gigas – Нова Шотландиядағы Bear River маңынан атылған ересек еркек рис терісі болды. Эдгар Александр Меарнс 1898 жылы ұсынған Lynx rufus eremicus және Lynx rufus californicus – Калифорния штатының Сан-Диего округінде өлтірілген екі ересек рис терісі мен бас сүйектері. Олдфилд Томас 1898 жылы ұсынған Lynx rufus peninsularis – Бажа Калифорния түбегінен алынған еркек рис бас сүйегі мен ақшыл қызыл терісі. Мерриам 1899 жылы ұсынған Lynx fasciatus pallescens – Вашингтон штатының Trout Lake маңынан өлтірілген сұр рис терісі. Аллен 1903 жылы ұсынған Lynx ruffus escuinapae – Мексиканың Эскуинапа муниципалитетінен алынған ересек әйел рис бас сүйегі мен ақшыл қызыл терісі. Рэндольф Ли Питерсон мен Стюарт С. Даунинг 1952 жылы ұсынған Lynx rufus superiorensis – Онтарио штатының Порт-Артур қаласы маңынан өлтірілген еркек рис қаңқасы мен терісі. Джордж Гудвин 1963 жылы ұсынған Lynx rufus oaxacensis – Мексиканың Техуантепек ауданында өлтірілген үш бас сүйек пен алты теріге негізделген. Бұл түршелердің жарамдылығы 1981 жылы Солтүстік Американың әртүрлі географиялық аймақтарындағы үлгілер арасындағы шағын айырмашылықтарға байланысты күмәнді болды. 2017 жылы мысықтардың таксономиясы қайта қаралып, тек екі түрше жарамды таксон ретінде танылды:
L. r. rufus – Ұлы жазықтардың шығысында
L. r. fasciatus – Ұлы жазықтардың батысында.

Филогения

Lynx туысы Puma, Prionailurus және Felis туыстарымен ортақ тармақ бөліседі; Lynx шамамен бөлініп шықты. Бозқаздың Еуразиялық линктен (L. lynx) пайда болғандығы айтылады, ол Плейстоцен дәуірінде Беринг бұғазы арқылы Солтүстік Америкаға өтіп, оның ата-тегі 2,6 миллион жыл бұрын келген. Ол алғаш рет Ирвингтон кезеңінде пайда болды. Бозқаздың бірінші толқыны Солтүстік Американың оңтүстік бөлігіне еніп, жақын арада мұздықтармен солтүстіктен оқшауланды; бұл популяция шамамен 20 000 жыл бұрын қазіргі бозқазға айналды. Екінші популяция Азиядан келіп, солтүстікке қоныстанды және қазіргі Канадалық линкке (L. canadensis) дамыды. Бозқаз бен Канадалық линк арасында кейде будандасу болуы мүмкін. Ұлы жазықтың шығысы мен батысындағы популяциялар, аймақтың шөлейттенуіне байланысты, Плейстоценнің мұз аралық кезеңдерінде оқшауланған болуы мүмкін.

Сипаттама

Бозқаз – Lynx туысының басқа түрлеріне ұқсас, бірақ орташа есеппен төрт түрдің ішіндегі ең кішісі. Оның түсі әр түрлі, бірақ көбінесе қоңырдан сұрғылт қоңырға дейін, денесінде қара жолақтар, алдыңғы аяқтары мен құйрығында қара түсті сызықтар болады. Оның дақтанған түсі жасыру ретінде қызмет етеді. Құлақтары қара ұштармен және тік, қысқа қара түктерімен ерекшеленеді. Әдетте, ақшыл түс еріндерде, иекте және төменгі жағында байқалады. Оңтүстік-батыстағы шөлді аймақтардағы бозқаздардың түсі ең ашық, ал солтүстік, орманды аймақтардағылары ең қараңғы болады. Балалары жақсы түкпен және дақтарымен туылады. Флоридада (АҚШ) және Нью-Брансуикте (Канада) бірнеше меланистік бозқаз байқалған және ұсталған. Олар қара түсті көрінеді, бірақ дақты үлгісі сақталуы мүмкін. Құлақтың астындағы созылған түктер бетін кеңірек көрсетеді. Бозқаздың көзі сары, дөңгелек қара оқушыларымен. Мұрны қызғылт-қызыл, ал беті, бүйірлері мен арқасы сұр, сары немесе қоңыр-қызыл түсті болады. Түнгі белсенділік кезінде жарықты барынша қабылдау үшін оқушылар кеңейеді. Бозқаздың есту және көру қабілеті өте жақсы, сондай-ақ иіс сезу сезімі де дамыған. Ол тамаша түрде тауға шығады және қажет болғанда жүзеді, бірақ әдетте судан аулақ болады. Ересек бозқаздың иық биіктігі шамамен ... құрайды. Ресми өлшенген ең ірі бозқаздың салмағы ... болған, бірақ расталмаған мәліметтерде олар одан да ауыр болуы мүмкін. Сонымен қатар, 2012 жылғы 20 маусымдағы Нью-Гэмпширдегі жол апатынан өлген жануардың салмағы ... деп тіркелген. Ең ірі денелі бозқаздар Канаданың шығысында және Жаңа Англияның солтүстігінде, ал ең кішілері Оңтүстік Аппалачи тауларында тіркелген. Бергманн ережесіне сәйкес, бозқаз солтүстік ареалында және ашық жерлерде ірілеу болады. АҚШ-тың шығысындағы морфологиялық өлшемдерді салыстыру зерттеуі ең ірі еркек және әйел үлгілерінің орналасуындағы айырмашылықты анықтады, бұл жыныстарға қатысты әртүрлі таңдау шектеулерін көрсетеді. Скелеттік бұлшық еттері бозқаздың дене салмағының 58,5% құрайды. Туғанда салмағы ... және ұзындығы ... шамасында болады. Бір жасқа келгенде салмағы шамамен ... құрайды.

Жолдар

Бобкаттардың іздерінде тырнақтардың іздері жоқ төрт саусақ болады, себебі олардың тырнақтары кері тартылады. Іздердің мөлшері ; орташасы шамамен . Жүріп немесе шапшаң жүргенде, іздер шамамен қашықтықта орналасады. Бобкат жүргенде үлкен қадамдар жасай алады, көбінесе -дан . Барлық мысықтар сияқты, бобкат "тікелей тіркеледі", яғни артқы іздері әдетте алдыңғы іздерінің үстіне дәл түседі. Бобкат іздерін жабайы немесе үй мысықтарының іздерінен көбінесе олардың үлкендігімен ажыратуға болады: шамамен -қа қарсы .

Таралуы және мекендейтін ортасы

Арық мысық – бейімделгіш түр. Ол орманды жерлерді артық көреді – жапырақты, қылқан жапырақты немесе аралас орманды – бірақ тек терең орманға ғана тәуелді емес. Оның ареалы Флориданың ылғалды батпақтарынан Техастың шөлді жерлеріне дейін, тіпті таулы аймақтарға дейін созылады. Жартасты, батпақты немесе орманды жерлер болса, ол шаруашылық алаптарының жанында да мекендейді; оның дақты жүні камуфляж ретінде қызмет етеді. Арық мысықтың таралу аймағы адам санымен шектелмейді, бірақ қолайлы ортаның болуымен байланысты; тек ауқымды, қарқынды өңделген жерлер ғана оған жарамсыз. Егер оны ит қуатын болса, әдетте ағашқа көтеріледі. Сонымен қатар, Аризона штатының солтүстігінде арық мысық байқалғаны расталды, ал 2008 жылы Мичиган штатының Альбион қаласының жанында біреуі өлтірілді. 2010 жылдың наурыз айының басында Хьюстон қаласының орталық тұрған тұрақ орнында арық мысық көрінді (кейін жануарларды бақылау қызметкерлері оны ұстады). 2010 жылға қарай, арық мысық көптеген штаттарда қайтадан қоныстанған сияқты, Делавэрден басқа 48 штаттың барлығында кездеседі. Оның Канадалық рысьтің үлкен, жұмсақ табандары жоқ және қарда салмағын тиімді ұстай алмайды. Арық мысықтың ареалы үлкен мысықтармен қиылысса, кемсіздікке ұшырамайды: Жаңа Шотландияда олардың өзара әрекеттесуі байқалғанда, агрессивті арық мысық Канадалық рысьті ығыстырып шығарады, ал ауылшаруашылық үшін қылқан жапырақты орманды кесу Канадалық рысь ареалын солтүстікке қарай шегіндіріп, арық мысыққа тиімді жағдай жасайды. Өзінің ареалында арық мысықтың көптеген паналау орындары бар, әдетте, негізгі үңкірі және ареалдың шетіндегі бірнеше қосымша паналау орындары, мысалы, қуыс бұталар, қылқанды үйірлер, бұталар немесе тастың астындағы жартастар. Оның үңкірі арық мысықтың күшті иісімен тоңдырылған. Арық мысықтың мекендейтін аумағының мөлшері айтарлықтай өзгереді. Американың әртүрлі штаттарында жүргізілген басқа зерттеулер маусымдық өзгерістердің жоқ екенін көрсетті. Басқа мысықтар сияқты, арық мысық көбінесе жалғыз өмір сүреді, бірақ ареалдар жиі қиылысады. Мысықтар үшін ерекшелігі – аталықтарының ареалдардың қиылысуына көбірек төзімділігі, ал аналықтары басқаларының ареалдарына сирек кіреді. Арық мысық – мүмкіндікті пайдаланатын жыртқыш, Канадалық рысь сияқты емес, ол жемдік базасын оңай өзгертеді. Арық мысық әртүрлі өлшемдегі жануарларды аулайды және аң аулау тактикасын сәйкес түрде бейімдейді. Ол жем-шөпке толы жерлерде аң аулайды және құрбаны жақындағанда жатып немесе тығылып күтеді. Содан соң ол секіріп, өткір, қайтарылатын тырнақтарымен жемті ұстайды. Қаз, үйрек, қоян және харе сияқты сәл ірі жануарлар үшін ол жасырын жерден аң аулайды және олжа жеткенше күтеді. Аз жиі, ол жас жануарлар, мысалы, жас бұғылар және басқа етқоректілер, мысалы, әсіресе әйел балықшылар, сұр түлкілер, американдық микстер, американдық мартендер, скункстар, егерлер, кішкентай иттер және үй мысықтарымен қоректенеді. Сонымен қатар, ол кеміргіштерді, мысықтарды, құстарды және жәндіктерді аулайды. Арық мысықтар кейде мал мен құстарды аулайды. Ірі қара мал мен жылқы сияқты ірі жануарлар шабуылға ұшырағаны белгісіз, бірақ арық мысықтар шошқа, қой және ешкі сияқты ұсақ малға қауіп төндіреді. Ұлттық ауыл шаруашылығы статистикалық қызметінің мәліметтері бойынша, 2004 жылы арық мысықтар 11 100 қойды өлтірді, бұл барлық қойлардың жыртқыштардан өлгенінің 4,9% құрайды. Алайда, арық мысықтың жыртқыштық әрекеттерінің кейбіреулері дұрыс анықталмауы мүмкін, өйткені арық мысықтар басқа жануарлар өлтірген малдың қалдықтарын жейді. Ол бұғыларды немесе бұғы мүйіздерін өлтіруі мүмкін, кейде Солтүстік Американың батысында, әсіресе қысқы уақытта, кішігірім олжалар аз болған кезде немесе бұғылар саны көбейген кезде, бұғыларды аулайды. Эверглейдстердегі бір зерттеуде өлтірілгендердің көп бөлігі (39-дың 33-і) жас бұғылар екені анықталды. Йеллоустондағы мәліметтер бойынша, өлтірілгендердің көп бөлігі (20-ның 15-і) бұғының балаларынан тұрады, бірақ арық мысықтың салмағынан сегіз есе ауыр олжаны ұстауға болады. Ол бұғыны қуалайды, көбінесе бұғы жатқанда, содан соң мойнынан ұстап, кейін тамағын, бас сүйегінің негізін немесе кеудесін тістейді. Арық мысық сирек бұғыны өлтірген жағдайда, ол тояды, содан соң қарға немесе жапыраққа көміп қояды, кейін тамақтану үшін бірнеше рет оралады. Алайда, басқа зерттеулер бойынша, койоттар саны көп жерлерде арық мысықтардың саны азаюы мүмкін, себебі иттердің әлеуметтік бейімділігі оларға бәсекелестік артықшылық береді. Алайда, Канадалық рысьте түрлер арасындағы қарым-қатынас таралу үлгілеріне әсер етеді; бәсекелестікпен шектелу оның бауырының ареалының оңтүстікке қарай кеңеюіне кедеріс келтіруі мүмкін. Ұсыну кезінде арық мысықтың дауыстары айғайлау мен сызылудан тұрады. Техаста жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, мекендеу аумағын белгілеу көбею үшін қажет; зерттелген, мекендеу аумағы жоқ жануарларда балалары табылған жоқ. Аналықтың жыныстық циклі 44 күнге созылады, естру 5-10 күнге созылады. Арық мысықтар өмірінің соңына дейін көбеюге қабілетті. Койоттар ересек арық мысықтар мен қояншаларды өлтіруі мүмкін. Арық мысық пен американдық қара аюдың (Ursus americanus) өлексе үшін күрескенінің кемінде бір расталған жағдайы тіркелген. Басқа Lynx түрлері сияқты, арық мысықтар аюлармен кездесуден аулақ болуы мүмкін, өйткені олардың өлтірген жануарларын аюлар жеп қоюы мүмкін немесе сирек жағдайда аюлар оларға шабуыл жасауы мүмкін. Арық мысықтың қалдықтары кейде еркек балықшылардың демалыс орындарында табылған. Американдық аллигаторлар (Alligator mississippensis) Оңтүстік-Шығыс АҚШ-та ересек арық мысықтарды мүмкіндікті пайдаланып жегені туралы деректер бар. Алтын бүркіттер (Aquila chrysaetos) арық мысықтарды жегені туралы хабарлар бар. Қояншаларды көптеген жыртқыштар жей алады, оның ішінде үлкен мүйізді сұлулар, бүркіттер, түлкілер және аюлар, сондай-ақ басқа ересек арық мысықтар. Жем-шөп жеткіліксіз болғанда, аз қояншалар ересекке дейін жетпейді. Каннибализм туралы хабарлар бар; қояншалар жем деңгейі төмен болғанда желінеді, бірақ бұл өте сирек және популяцияға көп әсер етпейді. Бір зерттеуде Toxoplasma gondii-ден инфекцияның орташа деңгейі 52% құрады, бірақ аймақтық айырмашылықтар зор болды. Lynxacarus morlani деп аталатын бір кенеге дейін, қазірге дейін тек арық мысықта ғана табылған. Паразиттер мен аурулардың арық мысықтың өліміне қатысуы әлі анық емес, бірақ олар аштықтан, жазадан және жыртқыштардан көбірек өлімге себеп болуы мүмкін.

Қорғау

Ол құрып кету қаупі төнген жабайы фауна мен флора түрлерімен халықаралық сауда туралы конвенцияның (CITES) II қосымшасына енгізілген, яғни ол құрып кету қаупі төнген түр деп есептелмейді, бірақ халықаралық сауда мұқият бақыланады. Бұл жануар таралған үш аймағының барлығында реттеледі және АҚШ-тың, оның негізгі ареалының, көптеген қорғалған аумақтарында кездеседі. 2003 және 2011 жылдар аралығында Эверглейдсте бозқазды көру көрсеткіші 87,5%-ға төмендеді, бұл инвазивті Бірма питонының шабуылдарына байланысты деп есептеледі. Бозқаз терісі үшін де, аң аулау үшін де ұзақ жылдар бойы бағаланып келді; ол адамдар тарапынан ауланып, тұтқынға алынды, бірақ халық саны жоғары деңгейде сақталды, тіпті АҚШ-тың оңтүстігінде де, ол кеңінен ауланып келеді. 1970 және 1980 жылдары бозқаз терісінің бағасының күрт өсуі аң аулауға қызығушылықты арттырды, бірақ 1990 жылдардың басында бағалар айтарлықтай төмендеді. Реттелген аң аулау әлі де жалғасуда, және кейбір популяциялардағы өлім-жітімнің жартысына жуығы осы факторға байланысты. Осының салдарынан, аң аулау маусымы ашық болатын қыс айларында бозқаздың өлім көрсеткіші жоғарылайды. Оңтүстік Калифорнияның жағалау аймағында жүргізілген зерттеулер бозқаз популяциясына қала құрылысы, жолдар салу және басқа да дамулардың әсер ететінін көрсетті. Халық саны күтілгендей төмендемейді, бірақ әртүрлі популяциялардың байланысы бұзылуда. Бұл бозқаз популяциялары арасындағы табиғи генетикалық әртүрліліктің төмендеуіне алып келеді. Бозқаздың өмір сүруі үшін жеткілікті мөлшерде және сапалы ашық кеңістіктерді сақтау қажет. Қалалық аймақтарда оларды сақтау үшін жергілікті тұрғындарды осы жануарлар туралы хабардар ету де маңызды. Калифорниядағы қалалық ортаны пайдаланатын бозқаз жануарларында кеміргіштерге қарсы препараттарды қолдану, уланған егеуқұйрықтар мен тышқандарды жеу арқылы туындаған екіншілік уланумен және қызыл тері кенесінен (нотоедрикалық шаян) зардап шегудің жоғарылауымен байланысты, себебі уланған иммундық жүйесі әлсіреген жануар шаянмен күресуге нашар дайын. Калифорниядағы бозқаздың дене мүшелерін зерттеу нотоедрикалық шаянға ұшырағанын көрсетті. Бұл мәселені шешу үшін өсімдіктерді бақылау және тұзақтарды пайдалану сияқты кеміргіштерді бақылаудың баламалы әдістері ұсынылды.

Адам мәдениетіндегі маңызы

Солтүстік Американың кейбір жергілікті мәдениеттерінде, Оңтүстік Америкада осыған ұқсас оқиғалар кездеседі. Мысалы, Нез Персе тайпасының бір әңгімесінде мысық пен қоян бір-біріне қарама-қарсы, өзгеше жаратылыстар ретінде бейнеленеді. Дегенмен, басқа нұсқада олар теңдік пен ұқсастықпен көрсетілген. Клод Леви-Стросс бұл екі түсінік арасындағы алғашқысы, қарама-қарсылықты бейнелейтін егіздер туралы ұғым, Жаңа әлем мифологиясында жиі кездесетін тақырып екенін айтады. Бірақ олар бір-бірімен тең салмақта емес, Ескі әлем мәдениеттеріндегідей симметриялық емес, ашық дуализмді көрсетеді. Леви-Стросс соңғы түсінік еуропалықтар мен жергілікті мәдениеттердің үнемі байланыста болуының нәтижесі екенін болжайды. Сонымен қатар, Нез Персе әңгімесіндегі нұсқа әлдеқайда күрделі, ал теңдік туралы нұсқа ертегінің бастапқы мағынасын жоғалтқандай көрінеді. Шоуни тайпасының әңгімесінде мысық қоянның алдын алдырады, нәтижесінде оның денесінде дақтар пайда болады. Қоянды ағашқа тігіп қойғаннан кейін, мысық от жағуға көндіріледі, бірақ оттың шіренесі оның терісіне шашырап, қоңыр дақтармен күйдіріп жібереді. Мохаве тайпасы адамдардың жиі армандаған нәрселері мен заттары оларға қасиетті күш-қуат сыйлайды деп сенген. Егер олар пума мен сілеусін армандаса, басқа тайпалардың аң аулау шеберлігіне ие болатындарын ойлаған. Еуропалық текті американдықтар да мысықты оның қаталдығы мен әдемілігі үшін құрметтеген. АҚШ-та ол "ұлттық фольклор антологиясында маңызды орын алады". 1980 жылдары Иллинойс өзенінің жағасындағы топырақ үйінділерінен қазылған артефакттардың арасында жас мысықтың толық қаңқасы, сүйектен жасалған әшекейлермен және Hopewell мәдениетінің қабықтарынан жасалған әсем жағасы табылған. Осы жерлеу орнының түрі мен орналасуы оның үйретілген, жақсы көрілген жануар немесе рухани маңызы бар екенін көрсетеді. Hopewell тайпасы әдетте итттерін жерлейтін, сондықтан сүйектер бастапқыда иттің баласының қалдықтары деп ойылған, бірақ итттер көбінесе ауылға жақын жерленген, ал үйінділердің ішінде емес. Археологиялық жазбаларда осындай жабайы мысықпен безендірілген жерлеу орны бірінші рет кездеседі. Аппалач тауларының тұрғыны Lynx rufus, Огайо университетіндегі танымал колледж талисманы – Руфус мысығы арқылы мәңгілікке сақталған (университеттің негізін қалаушы Руфус Путнаммен бірге).