Кіріспе

Америкаға тән ірі мысық. Ягуар (Panthera onca) – ірі мысықтардың бір түрі және Америкадағы Panthera туысының жалғыз тірі мүшесі. Дене ұзындығы 1,85 метрге дейін, салмағы 150 килограмға дейін жетеді, бұл оны Америкадағы ең үлкен мысық түрі және әлемдегі үшінші ірі түрі етеді. Оның ерекше өрнектелген терісі ашық сарыдан қоңыр түске дейінгі жүнді, бүйірлерінде розетка тәрізді дақтармен жабылған, бірақ кейбір жеке тұлғаларда меланистік қара түсті тері кездеседі. Ягуардың күшті жағу қабілеті оған құрлықаяқ пен тасбақаның қабығын тесіп өтуге және ерекше өлтіру әдісін қолдануға мүмкіндік береді: ол сүтқоректі жануарлардың құлақтары арасынан бас сүйегін тікелей тістеп, миға зақым келтіріп, өлімге жеткізеді. Қазіргі ягуарлардың ата-бабалары, шамамен, Еуразиядан ерте плейстоцен дәуірінде Беринг бұғазы арқылы Америкаға келген болуы мүмкін. Бүгінде ягуардың таралған аймағы АҚШ-тың оңтүстік-батысынан бастап Мексика, Орталық Американың көп бөлігі, Амазонка тропикалық ормандары, сондай-ақ Парагвайдың оңтүстігі мен Аргентинаның солтүстігіне дейін созылады. Ол орманды және ашық жерлерде мекендейді, бірақ тропикалық және субтропикалық ылғалды жапырақты орман, батпақты жерлер мен орманды аймақтар оның басым мекені болып табылады. Ягуар суға жақсы бейімделген, көбінесе жалғыз, мүмкіндікті пайдаланушы, жақыннан іздеп шабуылдайтын ең жоғары деңгейдегі жыртқыш. Негізгі түр ретінде, ол экожүйені тұрақтандыруда және олжа популяциясын реттеуде маңызды рөл атқарады. Ягуарға тіршілік ортасының жойылуы, тіршілік ортасының фрагментациясы, дене мүшелерін сату мақсатымен браконьерлік және адам-жануар қақтығыстары, әсіресе Орталық және Оңтүстік Америкадағы фермерлермен туындаған жағдайлар қауіп төндіреді. 2002 жылдан бері IUCN Қызыл тізімінде «Жақын қауіпті» санатында тіркелген. Жабайы популяциясы 1990 жылдардың соңынан бері азайған деп есептеледі. Ягуарды сақтауға басымдық берілген аймақтар 51 Ягуарды сақтау бірлігін (JCU) қамтиды, олар кем дегенде 50 көбейетін ягуар мекендейтін ірі аумақтар ретінде анықталған. JCU Мексикадан Аргентинаға дейінгі 36 географиялық аймақта орналасқан. Ягуар Американың жергілікті халықтарының мифологиясында, соның ішінде ацтектер мен майялар өркениеттерінде маңызды орын алған.

Этимология

"Ягуар" сөзі, мүмкін, тупи-гуарани тіліндегі "ягуара" сөзінен шыққан, ол "бір секірісте жересін жеңіп алатын жабайы аң" деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз басқа жануарларға да қолданылғандықтан, Гайананың жергілікті тұрғындары оны "jaguareté" деп атайды, онда "eté" қосымшасы "нағыз аң" дегенді білдіреді. "Онка" сөзі португал тіліндегі "onça" сөзінен шыққан, ол түлкіден ірі дақтанған мысыққа жатады; қараңыз "ounce". "Пантер" сөзі классикалық латын тіліндегі "panthēra" сөзінен, ал ол ежелгі грек тіліндегі πάνθηρ (pánthēr) сөзінен алынған.

Түс түрленуі

Меланисттік ягуарлар қара пантера деп те аталады. Қара түрі дақты түріне қарағанда сирек кездеседі. Қара ягуарлар Орталық және Оңтүстік Америкада кездеседі. Ягуардағы меланизм меланокортин 1 рецепторы геніндегі жойылулардың нәтижесінде пайда болады және доминантты аллель арқылы мұраға беріледі. Қара ягуарлар тропикалық жаңбырлы ормандарда көбірек кездеседі және күндізгі уақытта белсендірек болады. Бұл меланизмнің тығыз өсімдік жамылғысында жарық көп болғанда жасыруға көмектесетінін көрсетеді. Коста-Риканың Альберто Мануэль Бренес биологиялық қорығында, Кордильера-де-Таламанка тауларында, Барбилла ұлттық паркінде және Панаманың шығысында қара ягуарлар фотоға түсірілген.

Таралуы және мекендейтін ортасы

1999 жылы 20-ғасырдың басында ягуардың тарихи таралу аймағы шамамен , АҚШ-тың оңтүстігінен Орталық Америка арқылы Аргентинаның оңтүстігіне дейін созылып жатыр. 21-ғасырдың басында оның әлемдік ауқымы шамамен дейін азайды, ең көп төмендеу АҚШ-тың оңтүстігінде, Мексиканың солтүстігінде, Бразилияның солтүстігінде және Аргентинаның оңтүстігінде болды. Қазіргі кезде оның таралу аймағы Мексикадан Орталық Америка арқылы Оңтүстік Америкаға дейін Белиз, Гватемала, Гондурас, Никарагуа, Коста-Рика, әсіресе Оса түбегінде, Панама, Колумбия, Венесуэла, Гайана, Суринам, Француз Гвианасы, Эквадор, Перу, Боливия, Бразилия, Парагвай және Аргентинаны қамтиды. Ол Сальвадор мен Уругвайда жергілікті түрде жойылған деп саналады. 2012 және 2015 жылдар аралығында Санта-Рита тауларында 23 жерде еркек ягуар тіркелген. Ягуар тығыз орманды жақсы көреді және әдетте құрғақ жапырақты ормандарда, тропикалық және субтропикалық ылғалды кең жапырақты ормандарда, Орталық және Оңтүстік Америкадағы жаңбырлы ормандарда және бұлтты ормандарда мекендейді; ашық, маусымдық су басқан ылғалды алқаптар, құрғақ шалғын және тарихта АҚШ-тағы емен ормандарда да кездеседі. Ол теңіз деңгейінен дейін биіктікте тіркелген, бірақ тау ормандарында сирек кездеседі. Өзен жағалауларындағы және тығыз өсімдік жабыны бар батпақтарды ұнатады. Жас еркек ягуар да жартылай шөлейтті Сиерра-де-Сан-Карлос тауларында су айдынында тіркелді.

Бұрынғы ауқым

XIX ғасырда ягуар Колорадодағы Лонгс Пиктің солтүстігіндегі Солтүстік Платте өзенінде, Луизиананың жағалауында, Аризонаның солтүстігінде және Нью-Мексикода көрілуі мүмкін еді. Калифорнияда ягуар туралы бірнеше расталған зоологиялық есептер бар, олардың екеуі 1814 және 1826 жылдары Монтерейге дейін солтүстікке жеткен. 1860 жылға дейін АҚШ-та ягуардың көбейетін ересектер мен балапандары бар ұясы тек Техачапи тауларында ғана тіркелген. Ягуар Калифорнияда шамамен 1860 жылға дейін сақталды. Аризонада 1963 жылы Ақ тауларда бір аналық ягуар атып өлтірді. 1960 жылдардың соңына қарай, ягуар АҚШ-та жойылды деп есептелді. Аризона 1969 жылы ягуар аулауды тыйым салды, бірақ сол кезде аналықтары қалмаған, ал келесі 25 жыл ішінде штатта тек екі аталық ягуар көрініп, өлтірілді. 1996 жылы Аризона штатының Дуглас қаласынан келген фермер және аңшылық жетекшісі Пелонсильо тауларында ягуарға кездесіп, ягуарларды зерттеуші болды, жол камераларын орнатып, олар тағы төрт ягуарды жазды.

Егемендік және экология

Ягуар көбінесе түнде және қараңғыда белсенді. Алайда, Амазонка тропикалық ормандары мен Пантаналдың тығыз орманды аймақтарында өмір сүретін ягуарлар көбінесе күндіз белсенді, ал Атлантика орманындағы ягуарлар негізінен түнде белсенді болады. Ягуардың белсенділік үлгісі оның негізгі жемтің белсенділігімен сәйкес келеді. Ягуарлар жақсы жүзушілер, суда ойнайды және аң аулайды, мүмкін жолбарыстардан да жақсы. Олар аралдар мен жағалау арасында жүріп, қозғалып жүргендері байқалған. Ягуарлар ағашқа да жақсы шығады, бірақ пумаларға қарағанда сирек. Алайда, далалық зерттеулер бұл табиғи өзгергіштік болуы мүмкін екенін және популяцияның өсуі тұрақты болмауы мүмкін екенін көрсетті. Осылайша, кілт тасты жыртқыш гипотезасын барлық ғалымдар қабылдамайды. Ягуар пумамен бірге тіршілік етеді. Мексиканың орталық бөлігінде екеуі де аққұйрықты бұғыны аулайды, ол ягуардың және пуманың жеміне сәйкесінше 54% және 66% құрайды. Оңтүстік Америкада ягуар пумадан ірілеу және көбінесе ірі жемге баса назар аударады. Пуманың жемі әдетте 50-80 кг салмақты құрайды, бұл пуманың кішірек мөлшеріне себеп болуы мүмкін. Бұл жағдай пумаға артықшылық бере алады. Оның кеңрек жемдік нишасы, кішкентай жемді алу қабілеті, адамның әсеріне ұшыраған ландшафтта ягуардан басымдық беруі мүмкін. Бразилиялық Пантаналдағы шалғай популяция негізінен су жорғалаушыларымен және балықтармен қоректенеді. Ягуар сондай-ақ, жабайы жем аз кездесетін мал шаруашылығы аймақтарында малға жем болады. Тұтқындағы, салмағы белгілі бір ягуардың күндізгі тамақ қажеттілігі белгілі бір мөлшерде ет деп есептелді. Ол ерекше өлтіру әдісін қолданады: ол сүтқоректілерді тікелей құлақтың арасындағы бас сүйегінен шағып, миға өлімге душар етеді. Ол капибараны ит тістерімен бас сүйегінің сопақша сүйектерін тесіп, оның жұлдызшалық доғасы мен жамбасын сындырып, миына, көбінесе құлақтары арқылы еніп, өлтіреді. Бұл жабайы жануарлардың қабығын жаруға бейімделу болуы мүмкін; броньды бауырымен жорғалаушылар Плейстоценнің соңғы кезеңіндегі жойылудан кейін ягуар үшін мол жем-шөп базасын құраған болуы мүмкін. Мысық орманды жолмен баяу жүріп, аңға құлақ салып, аңдымай-ақ, аңға аңшылайды. Ягуар жасырын жерден және әдетте нысананың соқыр нүктесінен тез шабуыл жасайды; түрдің аң аулау қабілеттері жануарлар патшалығында жергілікті халықтар мен далалық зерттеушілер тарапынан теңдесі жоқ деп саналады және бірнеше түрлі ортада ең жоғарғы жыртқыш ретінде оның рөліне байланысты болуы мүмкін. Шабуылға суға секіру де кіруі мүмкін, өйткені ягуар жүзу кезінде үлкен олжаны көтере алады; оның күші соншалық, ірі сиырдың өлексесін су басу деңгейін болдырмау үшін ағашқа сүйреп көтеруге болады. Олжаны өлтіргеннен кейін, ягуар оны бұтаға немесе басқа оңаша жерге сүйреп әкеледі. Ол мойын мен көкіректі жей бастайды. Жүрек пен өкпе, содан кейін иықтар желінеді.

Әлеуметтік қызмет

Жагуар, әдетте, ұлдары бар аналықтарынан басқа жалғыз өмір сүреді. 1977 жылы Парагвай өзенінің аңғарындағы зерттеу аймағында бір еркек, бір аналық және ұлдарынан тұратын топтар, сондай-ақ екі аналықпен екі еркек бірнеше рет байқалды. Радиожағасы бар аналық өзінің қоныс аумағында қозғалды, ол жартылай басқа аналықтың қоныс аумағымен беттесті. Бұл зерттеу аймағындағы еркектің қоныс аумағы бірнеше аналықтармен беттесті. Жагуар өз аумағын белгілеу үшін сызықтар, несеп және нәжіс қолданады. Қоныс аумағының мөлшері орманның кесу деңгейіне және адам халқының тығыздығына байланысты. Аналықтардың қоныс аумағы Пантаналда – дан, Амазонияда – дан, Атлантика орманында – дан ауытқиды. Еркек жагуардың қоныс аумағы Пантаналда – дан, Амазонияда – дан, Атлантика орманында – дан және Серрадода – дан ауытқиды. 2003 және 2004 жылдары GPS телеметриясын қолдана отырып жүргізілген зерттеулер Пантанал аймағында әдеттегі әдістермен салыстырғанда 10-11-ге қарсы тек алты-жеті жагуардың тығыздығын көрсетті; бұл кеңінен қолданылатын сынама алу әдістері сынамалық аудандағы нақты жеке тұлғалар санын арттыруы мүмкін екенін көрсетеді. Балапандардың балауыздауы, гүңкіреуі және мысықтауы байқалды. Ол индукциялық овуляцияға ұшырайды, бірақ спонтанды түрде де овуляция жасай алады. Жүктілік 91-ден 111 күнге дейін созады. Еркек 3-4 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Оның орташа эякулят көлемі 8,6±1,3 мл құрайды. Жагуардың ұрпақ ұзындығы 9,8 жылды құрайды. Пантаналда жұптасқан жануарлардың 5 күнге дейін бірге болатыны байқалды. Аналықтардың бірінен екі балапаны болады. Балапандар көздері жабық күйінде туылады, бірақ екі аптадан кейін көздерін ашады. Балапандар үш айлық шағында емшекten ажыратылады, бірақ анасымен бірге аң аулауға шығу үшін алты ай бойы туған орнында қалады. Жагуарлар аналарымен екі жылға дейін бірге болады. Олар көбінесе 11 жылдан астам өмір сүрмейді, бірақ тұтқындықta 22 жылға дейін өмір сүре алады. 2013 жылы Пантаналдың солтүстігінде тағы екі бала өлтіру оқиғасы тіркелді. Бала өлтіруден қорғану үшін аналық балапандарын жасырып, еркектің назарын күтіммен аудартуы мүмкін.

Адамдарға шабуыл жасау

Испандық конкистадорлар ягуардан қорқып жүрді. Чарльз Дарвиннің айтуынша, Оңтүстік Американың жергілікті халықтары капибаралар көп болғанда адамдар ягуардан қорықпауы керек деді. Бразилияда ягуар адамды өлтіргені туралы алғашқы ресми жазба 2008 жылдың маусым айында тіркелді. Гайанада екі бала ягуардың шабуылына ұшырады. Адамдарға жасалған шабуылдардың көпшілігі ягуар қоршалғанда немесе жараланғанда болды.

Қауіптер

Ягуардың тіршілік ортасының жойылуы мен фрагментациясы, мал өліміне жауап ретіндегі заңсыз өлтіру және ягуар дене мүшелерінің заңсыз саудасы оны қауіпке ұшыратуда. 2002 жылдан бері ол IUCN Қызыл тізімінде «Жақын қауіпте» санатында тіркелген, себебі ягуар популяциясы 1990 жылдардың ортасынан бері шамамен 20–25% төмендеген. Ормандардың жойылуы ягуардың ареалындағы басты қауіпті құрайды. Тіршілік ортасының жойылуы Аргентинаның Пампасында, Мексиканың құрғақ далаларында және АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы құрғақ аймақтарда ең жылдам болды. 2000–2012 жылдар аралығында ягуар ареалындағы орман жоғалуы , ал ягуарды сақтау бөлімшелері (JCU) арасындағы дәліздерде фрагментацияның күшеюі байқалды. 2014 жылға қарай Боливиядағы екі JCU арасындағы тікелей байланыс үзілді, ал Аргентинаның солтүстігіндегі екі JCU орман жойылуы салдарынан толығымен оқшауланды. Мексикада ягуарды негізінен браконьерлік аң аулау қауіпті құрайды. Оның тіршілік ортасы Мексиканың солтүстігінде, Мексика шығанағында және Юкатан түбегінде жер пайдаланудағы өзгерістер, жолдар мен туризм инфрақұрылымын салу нәтижесінде фрагменттелген. Панамада 1998–2014 жылдар аралығында малға зиян келтіргені үшін 230 ягуардың 220-сы өлтірілді. Венесуэлада 1940 жылдан бері елдегі таралу ареалының шамамен 26%-ында ягуар жойылды, көбінесе Анзоатеги облысының солтүстік-шығысындағы құрғақ саванналарда және өнімсіз бұталы жерлерде. Эквадорда жол желісінің кеңеюі аңшылардың орманға қол жеткізуін жеңілдеткен аймақтарда азық базасының төмендеуі ягуарға қауіп төндіреді. Алто-Парана Атлантикалық ормандарында 1995–2008 жылдар аралығында Игуасу ұлттық паркі мен оған іргелес Мисионес провинциясында кем дегенде 117 ягуар өлтірілді. Колумбияның Чоко департаментіндегі кейбір афроколумбиялықтар ягуарларды етін тұтыну және сату үшін аң аулайды. 2008–2012 жылдар аралығында Белиздің орталық бөлігінде малшылар кем дегенде 15 ягуарды өлтірді. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бастап 1970 жылдардың басына дейін ягуар терісін халықаралық саудалау өркендеді. 1960 жылдары елеулі төмендеу орын алды, себебі Бразилияның Амазонкасында ғана жыл сайын 15 000-нан астам ягуар терісі үшін өлтірілді; 1973 жылы Жойылып бара жатқан түрлердің халықаралық саудасы туралы конвенция қабылданғаннан бері ягуар терісі саудасы азайды. Боливияның солтүстік-батыс Амазонкасында 533 адамды сұхбатқа алған нәтижесінде жергілікті тұрғындар ягуарларды қорқыныштан, кек алудан және сауда мақсатында өлтіргені анықталды. 2016 жылдың тамызынан 2019 жылдың тамызына дейін Перудың Лима, Икитос және Пукалпа қалаларындағы туристік базарларда сатуға арналған ягуар терілері мен дене мүшелері табылды. Адам мен жануарлар арасындағы қақтығыстар, мүмкіндікпен аң аулау және ішкі нарықта сауда үшін аң аулау Белиз бен Гватемалада ягуарларды өлтірудің басты себептері болып табылады. Тәркілеу туралы есептерге сәйкес, 2012–2018 жылдар аралығында кем дегенде 857 ягуар саудаға қатысқан, оның ішінде 482-сі тек Боливияда; 31 ягуар Қытайда ұсталды. 2014–2019 жылдардың басында Боливиядан Қытайға бағытталған 760 ягуар тісі тәркіленді. Жасырын тергеулер ягуар дене мүшелерін контрабандалық жолмен әкелуді Боливияда тұратын қытайлықтар ұйымдастырғанын көрсетті.

Қорғау

Ягуар CITES-тің I қосымшасына енгізілген, яғни ягуарлар мен олардың дене мүшелерінің кез келген халықаралық коммерциялық саудасы тыйым салынған. Аргентина, Бразилия, Колумбия, Француз Гвианасы, Гондурас, Никарагуа, Панама, Парагвай, Суринам, АҚШ және Венесуэлада ягуарларды аулауға тыйым салынған. Гватемала және Перуда ягуарларды аулау шектеулі. Гайанада ол жойылып бара жатқан түр ретінде қорғалады және оны аулау заңсыз. 1986 жылы Белизде ягуарларды сақтауға арналған әлемдегі алғашқы қорғау аймағы – "Кокскэмб бассейні" жабайы табиғат қорығы құрылды.

Ягуарды қорғау бірліктері

1999 жылы 18 ягуар таралу елдерінен келген ғалымдар ягуар популяциясының жағдайына, жемтік базасының тұрақтылығына және ортаның сапасына сүйене отырып, ягуарларды ұзақ мерзімді сақтау үшін ең маңызды аймақтарды анықтады. Бұл аймақтар "Ягуарды сақтау бірліктері" (ЯСБ) деп аталады, олар кем дегенде 50 көбейтілген жеке тұлғаға жеткілікті кеңдікте және көлемі; 51 ЯСБ 36 географиялық аймақта белгіленді, соның ішінде: Жергілікті жер иелерімен және муниципалитет, штат немесе федералды агенттіктермен ынтымақтастық байланысқан популяцияларды сақтау және ЯСБ және дәліздерде фрагментацияны болдырмау үшін өте маңызды. Мексикадағы 13 дәліздің жетісінде ені кем дегенде және ұзындығы кем дегенде 70 метрдей болып, жұмыс істеп тұр. Қалған дәліздер тар және ұзын болғандықтан, өтуге кедеріл болуы мүмкін. 2012 жылдың тамызында АҚШ-тың Балық және жабайы табиғат қызметі Аризона және Нью-Мексикода ягуарды қорғау үшін жер бөліп берді. "Ягуарды қалпына келтіру жоспары" 2019 жылдың сәуірінде жарияланды, онда Аризона және Нью-Мексикодағы Ягуарды қалпына келтіру аймағының солтүстік шекарасын 10 тас жолы құрайды деп есептеледі. Мексикада 2005 жылдан бастап ұлттық сақтау стратегиясы әзірленді және 2016 жылы жарияланды. Мексикадан Аргентинаға дейінгі ЯСБ-ді бағалау нәтижесінде олардың шамамен 1500 сүтқоректінің жоғары сапалы ортасымен әртүрлі деңгейде сәйкес келетіні анықталды. Бірге тіршілік ететін сүтқоректілерге ЯСБ тәсілі пайдалы болғандықтан, ягуарды "шатыр түрі" деп атайды. Орталық Америка ЯСБ 304 аймақтық эндемикалық қосмекенділер мен жорғалаушылар түрлерінің 187-сінің ортасымен келіседі, оның ішінде 19 қосмекенді тек ягуар таралу аймағында ғана кездеседі.

Қадамдар

Қорғалған қорықтарды құру кезінде, күштер көбінесе айналасындағы аумақтарға да жұмсалуы керек, себебі ягуарлар, әсіресе популяциясы өсіп жатқанда, қорық шегінде қалуға бейім емес. Қорғау аймақтарының тиімді болуы үшін, қорықтарды қоршаған жерлердегі адамдардың көзқарасы, сондай-ақ браконьерлікке қарсы заңдар мен ережелер маңызды. Белгілі бір аймақтардағы популяция мөлшерін бағалау және жеке ягуарларды қадағалау үшін камералық қаптар мен жабайы табиғатты қадағалау телеметриясы жиі қолданылады, ал ягуардың денсаулығы мен диетасын зерттеу үшін іздеу иттерінің көмегімен оның нәжісі ізделеді. Қазіргі таңдағы қорғау шаралары көбінесе фермерлерді біліммен қамтамасыз етуге және экожүйелік туризмді дамытуға бағытталған. Экожүйелік туризмді ұйымдастыру ягуар сияқты тартымды жануарларға қоғамдық қызығушылықты арттыруға, сонымен қатар қорғауға жұмсалатын қаржыны табуға мүмкіндік береді. Экожүйелік туризмдегі маңызды мәселе – түрдің кеңістіктік қажеттіліктері. Егер экожүйелік туризм ягуарды қорғауға көмектесу үшін қолданылса, қолданыстағы экожүйелерді қалай сақтап қалуға немесе ягуар популяциясының өсуіне жеткілікті жаңа экожүйелерді қалай құруға қатысты мәселелерді қарастыру қажет. Мексика мен АҚШ-тағы табиғатты қорғаушылар мен мамандар Мексиканың солтүстігінде Солтүстік Ягуар қорығын құрды. Аризона және Нью-Мексико штаттарындағы ягуардың бұрынғы ареалына қайта қоныстандыруды қолдау, екі штаттың оңтүстік бөліктеріне жеке ягуарлардың табиғи миграциясын, адамның әрекетінен осы аймақтардан жойылудың соңғы уақытта болғанын, сондай-ақ биоәртүрлілік, экологиялық, адам және практикалық аспектілерге қатысты аргументтермен расталды.