Қызыл панда: Сипаттамасы, таралуы және қорғау шаралары
Red panda
Қызыл панда – Азиядағы шағын сүтқоректі жануар. Гималай және Оңтүстік Қытайда таралған, ерекше түсі мен дене құрылысымен көзге түседі. Биологиялық сипаттамасы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Азиядағы сүтқоректілердің түрлері
Species of mammal in Asia
Қызыл панда (Ailurus fulgens), сондай-ақ кіші панда деп те аталады, – Шығыс Гималай және Оңтүстік-Батыс Қытайға тән кішкентай сүтқоректі. Оның денесі қою қызғылт қоңыр түсті тығыз жүнді, қара құрсағы мен аяқтары, ақ жолақты құлақтары, көбінесе ақ түсті тұмсығы және сақиналы құйрығы бар. Денесінің ұзындығы құйрығымен бірге, салмағы 3-6 кг аралығында болады. Қызыл панда 1825 жылы ресми түрде сипатталған. Қазіргі танылған екі түр – Гималай және Қытай қызыл пандасы – шамамен 250 000 жыл бұрын генетикалық тұрғыдан ерекшеленген. Қызыл панданың эволюциялық ағаштағы орны талқыланғанымен, қазіргі генетикалық деректер оны еңкейек, мысық және скунс сияқты жануарларға жақын екенін көрсетеді. Ол алып пандамен (аю) тығыз туыс емес, бірақ екеуі де бамбук ұстауға арналған созылған білезік сүйектеріне ("жалған бауырсақтарға") ие. Қызыл панданың (Ailuridae) эволюциялық тамыры шамамен 6 миллион жылға дейін жетеді, бұл Еуразия және Солтүстік Америкада табылған жойылған туыстарының қазба қалдықтарымен расталады. Қызыл панда қылқан жапырақты ормандарда, сондай-ақ қоңыржай жапырақты және аралас ормандарда мекендейді, су көздеріне жақын тығыз бамбук өскен тік беткейлерді ұнатады. Ол жалғыз өмір сүреді және көбінесе ағаштарда болады. Оның негізгі тағамы – бамбук бұтақтары мен жапырақтары, сонымен қатар жемістер мен гүлдер де жейді. Қызыл пандалар ерте көктемде жұптасады, ал аналықтары жазда 1-4 бала туады. Ол браконьерлік және орманды жою салдарынан туындаған мекендеу ортасының жойылуы мен фрагментациясынан қорқады. 2015 жылдан бері IUCN Қызыл тізімінде құрып бара жатқан түр ретінде тіркелген. Ол барлық таралған елдерде қорғалады. Непал, Бутан және Үндістанның солтүстік-шығысында қоғамдық қатысумен қорғау бағдарламалары іске асырылуда. Қызыл панданы тұтқында өсірудің аймақтық бағдарламалары әлемдегі зоопарктарда құрылған. Ол анимациялық фильмдерде, бейне ойындарда, комикстерде және компаниялар мен музыкалық топтардың атауларында бейнеленген.
The red panda (Ailurus fulgens), also known as the lesser panda, is a small mammal native to the eastern Himalayas and southwestern China. It has dense reddish brown fur with a black belly and legs, white lined ears, a mostly white muzzle and a ringed tail. Its head to body length is with a tail, and it weighs between It is well adapted to climbing due to its flexible joints and curved semi retractile claws. The red panda was formally described in 1825. The two currently recognised subspecies, the Himalayan and the Chinese red panda, genetically diverged about 250,000 years ago. The red panda's place on the evolutionary tree has been debated, but modern genetic evidence places it in close affinity with raccoons, weasels, and skunks. It is not closely related to the giant panda, which is a bear, though both possess elongated wrist bones or "false thumbs" used for grasping bamboo. The evolutionary lineage of the red panda (Ailuridae) stretches back around , as indicated by extinct fossil relatives found in Eurasia and North America. The red panda inhabits coniferous forests as well as temperate broadleaf and mixed forests, favouring steep slopes with dense bamboo cover close to water sources. It is solitary and largely arboreal. It feeds mainly on bamboo shoots and leaves, but also on fruits and blossoms. Red pandas mate in early spring, with the females giving birth to litters of up to four cubs in summer. It is threatened by poaching as well as destruction and fragmentation of habitat due to deforestation. The species has been listed as Endangered on the IUCN Red List since 2015. It is protected in all range countries. Community based conservation programmes have been initiated in Nepal, Bhutan and northeastern India; in China, it benefits from nature conservation projects. Regional captive breeding programmes for the red panda have been established in zoos around the world. It is featured in animated movies, video games, comic books and as the namesake of companies and music bands.
Этимология
Панда атауының шығу тегі белгісіз, бірақ ең ықтимал теориялардың бірі – ол непал сөзі «поня» сөзінен туындаған. «Паджā» (पञ्जा) немесе «Паңджā» (पौँजा) сөздері «аяқ табаны» және «тырнақтар» деген мағынаны білдіреді. Непал тіліндегі «нигалия пония» сөзі «бамбук аяқты» деп аударылады және бұл қызыл панданың непал тіліндегі атауы деп саналады; ағылшын тілінде ол жай ғана панда деп аталды және 40 жылдан астам уақыт бойы осы атпен белгілі болған жалғыз жануар еді; 1869 жылы ресми түрде сипатталған және аталған алып пандадан ерекшелеу үшін қызыл панда немесе кіші панда деп аталды. «Фульгенс» латынша сөзі «жарық, сәулелі» дегенді білдіреді.
The origin of the name panda is uncertain, but one of the most likely theories is that it derived from the Nepali word "ponya". The word पञ्जा pajā or पौँजा pañjā means "ball of the foot" and "claws". The Nepali words "nigalya ponya" has been translated as "bamboo footed" and is thought to be the red panda's Nepali name; in English, it was simply called panda, and was the only animal known under this name for more than 40 years; it became known as the red panda or lesser panda to distinguish it from the giant panda, which was formally described and named in 1869. The specific epithet fulgens is Latin for 'shining, bright'.
Таксономия
Қызыл панданы 1825 жылы Фредерик Кувье сипаттап, оған қазіргі ғылыми атауын – Ailurus fulgens – берді. Кувье сипаттамасы «Үндістанның солтүстік тауларынан» алынған тері, аяқтары, жақ сүйектері мен тістері сияқты зоологиялық үлгілерге, сондай-ақ Альфред Дювоселдің баяндамасына негізделген. Томас Хардвик қызыл панданы 1821 жылы сипаттаған, бірақ оның жұмысы тек 1827 жылы жарияланды. 1902 жылы Олдфилд Томас Сычуаньда жинаған Фредерик Уильям Стайанның құрметіне Ailurus fulgens styani деген атаумен қызыл панданың еркек үлгісінің бас сүйегін сипаттады. Солтүстік-шығыс Үндістан мен Қытайдан алынған 132 қызыл панданың нәжіс үлгілерінің ДНК-сын зерттеу екі ерекше топты көрсетті, бұл Сианг өзенінің Гималай және Қытай қызыл пандалары арасындағы шекараны құрайтынын анықтады. Олар Плейстоцен дәуіріндегі Оңтүстік Тибет таулы аймағындағы мұз басу оқиғаларының салдарынан ерекшеленген болуы мүмкін.
The red panda was described and named in 1825 by Frederic Cuvier, who gave it its current scientific name Ailurus fulgens. Cuvier's description was based on zoological specimens, including skin, paws, jawbones and teeth "from the mountains north of India", as well as an account by Alfred Duvaucel. The red panda was described earlier by Thomas Hardwicke in 1821, but his paper was only published in 1827. In 1902, Oldfield Thomas described a skull of a male red panda specimen under the name Ailurus fulgens styani in honour of Frederick William Styan who had collected this specimen in Sichuan. DNA sequencing of 132 red panda faecal samples collected in Northeast India and China also showed two distinct clusters indicating that the Siang River constitutes the boundary between the Himalayan and Chinese red pandas. They probably diverged due to glaciation events on the southern Tibetan Plateau in the Pleistocene.
Филогения
Қызыл панданың эволюциялық ағаштағы орналасуы пікірталас тудырды. 20 ғасырдың басында түрлі ғалымдар оны ракун және оларға жақын туыстармен бірге Procyonidae тұқымдасына жатқызды. Сол кездегі көрнекті биологтардың көпшілігі қызыл панданың алып пандамен туыс екенін есептеді, бірақ кейіннен оның аю екені анықталды. 1982 жылғы зерттеу қызыл панда мен алып панданың, сондай-ақ басқа аюлар мен прокионидтердің бас сүйегіндегі ұқсастықтар мен айырмашылықтарды қарастырып, осы түрді Ailuridae тұқымдасына жатқызды. Зерттеу авторы қызыл панданың аюларға жақын екенін санайтын. 1995 жылғы митохондриялық ДНК талдауы қызыл панданың прокионидтермен тығыз байланыста екенін көрсетті. 2005, 2018 және 2021 жылдардағы келесі генетикалық зерттеулер қызыл панданы Musteloidea кладына жатқызды, оған Procyonidae, Mustelidae (күңгірттер және туыстары) және Mephitidae (сырғаштар және туыстары) кіреді. Оның рационы бамбук бұтақтарымен, Actinidia strigosa жемістерімен және маусымдық жидектермен толықтырылады. Бұл ұлттық саябақта қызыл панданың нәжісінде жаз айларында жібектей роза және бұта жемісінің түрлерінің қалдықтары, муссоннан кейін Actinidia callosa, ал Merrilliopanax alpinus, Sorbus cuspidata (ақ бұлақ) және ағаш рододендроны екі маусымда да кездеседі. Нәжісте тас еменнің (Lithocarpus pachyphyllus) түрі, Кэмпбелл магнолиясы, Castanopsis tribuloides (хинквапин) түрі, Гималай қайыңы, Litsea sericea және Ilex fragilis (қарасорап) сияқты 23 өсімдік түрінің қалдықтары табылды. Непалдың Рара ұлттық саябағында муссоннан бұрын және кейін алынған барлық сынамаларда Thamnocalamus кездесті. Дорпатан аңшылық қорығындағы жазғы рационына лишай және барбарис кіреді. Қызыл панданың метаболизмі, нашар тамақтануына қарамастан, оның дене мөлшеріне сәйкес басқа сүтқоректілермен салыстырылады. Қызыл панда құрғақ массаның шамамен үштен бірін сіңіреді, бұл 17 пайыз сіңіретін алып пандадан гөрі тиімді.
The placement of the red panda on the evolutionary tree has been debated. In the early 20th century, various scientists placed it in the family Procyonidae with raccoons and their allies. At the time, most prominent biologists also considered the red panda to be related to the giant panda, which would eventually be found to be a bear. A 1982 study examined the similarities and differences in the skull between the red panda and the giant panda, other bears and procyonids, and placed the species in its own family Ailuridae. The author of the study considered the red panda to be more closely related to bears. A 1995 mitochondrial DNA analysis revealed that the red panda has close affinities with procyonids. Further genetic studies in 2005, 2018 and 2021 have placed the red panda within the clade Musteloidea, which also includes Procyonidae, Mustelidae (weasels and relatives) and Mephitidae (skunks and relatives). supplemented by bamboo shoots, Actinidia strigosa fruits and seasonal berries. In this national park, red panda droppings also contained remains of silky rose and bramble fruit species in the summer season, Actinidia callosa in the post monsoon season, and Merrilliopanax alpinus, the whitebeam species Sorbus cuspidata and tree rhododendron in both seasons. Droppings were found with 23 plant species including the stone oak species Lithocarpus pachyphyllus, Campbell's magnolia, the chinquapin species Castanopsis tribuloides, Himalayan birch, Litsea sericea and the holly species Ilex fragilis. In Nepal's Rara National Park, Thamnocalamus was found in all the droppings sampled, both before and after the monsoon. Its summer diet in Dhorpatan Hunting Reserve also includes some lichens and barberries. The red panda's metabolic rate is comparable to other mammals of its size, despite its poor diet. The red panda digests almost a third of dry matter, which is more efficient than the giant panda digesting 17 per cent.
Байланыс
Қызыл пандадан кем дегенде жеті түрлі дыбыс жазылған, олар: ұру, қағу, сыңғыру, ысқыру, маңырау, гырылдау және шырылдау. Ұрыс, агрессивті қуу кезінде ұру, қағу, гырылдау және сыңғыру дыбыстары естіледі. Ысқыру – басқа бір панданың жақындауына жауап ретінде шығарылады. Маңырау иіс белгілеумен және иіскеумен байланысты. Еркек пандалар жұптасу кезінде маңырайды, ал аналықтары шырылдайды. Ойын және ұрыс кезінде пандалар арқаларын және құйрықтарын иіп, бастарын жайлап жоғары-төмен қозғайды. Олар жақтарын шапалақтап, бастарын бұрып, алдыңғы аяқтарын соққы беру үшін көтереді. Артқы аяқтарымен тұрып, алдыңғы аяқтарын басынан жоғары көтеріп, содан кейін секіріп шабуылдайды. Екі қызыл панда бір-біріне алыстан "қарасып" тұра алады. Көбелек мерзімі басталғанда, еркек және аналық пандалар жиірек араласады, біріне-бірі жақын демалады, қозғалады және тамақтанады. Аналық пандалар иіс белгілеуге көбірек уақыт жұмсайды, ал еркек пандалар оның аналық мүшелерін тексеріп қарады. Жұптасуға дайын аналық пандалар құйрықтарын қозғайды және лордоз позына түседі, яғни алдыңғы жағын жерге төмендетіп, омыртқасын иіп тұрады. Жыныстық қатынас кезінде еркек панда аналық панданың үстінен артқы жағынан мінеді, бірақ бетпе-бет және жанына жатып жұптасу да кездеседі. Еркек панда аналықтың мойнын шақпай, алдыңғы аяқтарымен жағынан ұстайды. Ұрықтану 2–25 минутқа созылады, ал жұп әр реттен кейін бір-бірін күтіммен баптайды. Әдетте, бірден төртке дейін балапандар туады, олар толығымен жүнді, бірақ көзі көрмей жатқан күйде дүниеге келеді. Олар ұядан алғашқы рет шыққанға дейін үш-төрт ай анасына толық тәуелді болады. Олар алғашқы бес ай бойы анасынан сүт еміп өседі. Ана мен бала арасындағы байланыс келесі көбелек маусымына дейін сақталады. Балапандар шамамен 12 айда толық бойға жетеді, ал 18 айда жыныстық жасқа жетеді. Рара және Лангтанг ұлттық парктерінде жиналған қызыл панданың нәжісінен дөңгелек құрттар, ленталық құрттар және кокцидиялар табылды. Ноксвилл зоопаркындағы 14 қызыл панда қатты тері инфекциясына (құртқа) шалдықты, сондықтан екеуінің құйрықтары ампутацияланды. Канзас зоопаркындағы қызыл панданың өліміне Шагастың ауруы себеп болды. Сакраменто зоопаркындағы алты қызыл панданың нәжісінен амдопарвовирус табылды. Қытай зоопаркындағы тұтқында ұсталған сегіз қызыл панда пневмониядан қайтыс болғанға дейін тыныс алу қиындығы мен қызбадан зардап шекті; аутопсия нәтижесінде олардың протозояларға қарсы антиденелері бар екені анықталды. Чэнду Ұлы Панда өсіру зерттеу базасындағы тұтқында ұсталған қызыл панданың өліміне себеп белгісіз, аутопсия көрсеткендей, оның бүйректері, бауыры және өкпелері Escherichia coli бактериясынан туған инфекциядан зақымданған.
At least seven different vocalisations have been recorded from the red panda, comprising growls, barks, squeals, hoots, bleats, grunts and twitters. Growling, barking, grunting and squealing are produced during fights and aggressive chasing. Hooting is made in response to being approached by another individual. Bleating is associated with scent marking and sniffing. Males may bleat during mating, while females twitter. During both play fighting and aggressive fighting, individuals curve their backs and tails while slowly moving their heads up and down. They then turn their heads while jaw clapping, move their heads laterally and lift a forepaw to strike. They stand on their hind legs, raise the forelimbs above the head and then pounce. Two red pandas may "stare" at each other from a distance. As the reproductive season begins, males and females interact more, and will rest, move, and feed near each other. An oestrous female will spend more time marking and males will inspect her anogenital region. Receptive females make tail flicks and position themselves in a lordosis pose, with the front lowered to the ground and the spine curved. Copulation involves the male mounting the female from behind and on top, though face to face matings as well as belly to back matings while lying on the sides also occur. The male will grab the female by the sides with his front paws instead of biting her neck. Intromission is 2–25 minutes long, and the couple groom each other between each bout. Litters typically consist of one to four cubs that are born fully furred but blind. They are entirely dependent on their mother for the first three to four months until they first leave the nest. They nurse for their first five months. The bond between mother and offspring lasts until the next mating season. Cubs are fully grown at around 12 months and at around 18 months they reach sexual maturity. Roundworms, tapeworms and coccidia were also found in red panda scat collected in Rara and Langtang National Parks. Fourteen red pandas at the Knoxville Zoo suffered from severe ringworm, so the tails of two were amputated. Chagas disease was reported as the cause of death of a red panda kept in a Kansas zoo. Amdoparvovirus was detected in the scat of six red pandas in the Sacramento Zoo. Eight captive red pandas in a Chinese zoo suffered from shortness of breath and fever shortly before they died of pneumonia; autopsy revealed that they had antibodies to the protozoans Toxoplasma gondii and Sarcocystis species indicating that they were intermediate hosts. A captive red panda in the Chengdu Research Base of Giant Panda Breeding died of unknown reasons; an autopsy showed that its kidneys, liver and lungs were damaged by a bacterial infection caused by Escherichia coli.
Қауіптер
Қызыл пандаға ең басты қауіп – оның мекендеу ортасының жойылуы және бөлінуі, оның себептері адам санының артуы, орманды жою, ағаш емес орман материалдарын заңсыз алу, малшылар мен малдың араласуы. Сонымен қатар, ағаштарды түгелдей кесудің салдарынан кейбір бамбук түрлерінің жаңару мүмкіндігі төмендейді. Непалдың Ламджунг ауданындағы қауіптердің ішінде малдың маусымдық қоныс аудару кезінде жайылуы, адамдардың салдарынан туған орман өрттері және қыс мезгілінде малға жем ретінде бамбук жинау бар. Көлік қозғалысы қызыл панданың мекендеу аймақтары арасында еркін қозғалуына үлкен кедергі келтіреді. Мьянмада қызыл панданы қару мен тұзақтарды пайдаланып аң аулау қауіпті жағдайға түсіреді. 2000 жылдардың басынан бері Қытаймен шекараға жолдар салынғаннан кейін, қызыл панданың терісі мен тірі жануарлары саудаға шығарылып, контрабандалық жолмен шекарадан өткізілуде.
The red panda is primarily threatened by the destruction and fragmentation of its habitat, the causes of which include increasing human population, deforestation, the unlawful taking of non wood forest material and disturbances by herders and livestock. and clearcutting decreases the ability of some bamboo species to regenerate. Threats identified in Nepal's Lamjung District include grazing by livestock during seasonal transhumance, human made forest fires and the collection of bamboo as cattle fodder in winter. Vehicular traffic is a significant barrier to red panda movement between habitat patches. In Myanmar, the red panda is threatened by hunting using guns and traps; since roads to the border with China were built starting in the early 2000s, red panda skins and live animals have been traded and smuggled across the border.
Тұтқында
Лондон зообағы 1869 және 1876 жылдары екі қызыл панданы алды, олардың біріншісі Дарджилингтен ұсталған. Калькутта зообағы 1877 жылы, Филадельфия зообағы 1906 жылы, ал Артис және Кёльн зообақтары 1908 жылы тірі қызыл панданы алды. 1908 жылы Үндістан зообағында тұтқындықтағы алғашқы қызыл панда төлдері дүниеге келді. 1940 жылы Сан-Диего зообағы Непалда ұсталған төрт қызыл панданы Үндістаннан әкелді; олардың алғашқы төлі 1941 жылы дүниеге келді. Кейін туған төлдер басқа зообақтарға жіберілді; 1969 жылға қарай зообақтарда шамамен 250 қызыл панда көрсетілді. 1977 жылы Таронга табиғатты қорғау қоғамы қызыл пандаларды ұстауды бастады. 1978 жылы тұқымдық тізілім, Халықаралық қызыл панда тұқымдық кітабы құрылды, одан кейін 1985 жылы Қызыл панданың Еуропалық сирек түрлер бағдарламасы құрылды. 1993 жылы халықаралық зообақтар мүшелері тұтқындықта қызыл панданы көбейтудің жаһандық бас жоспарын бекітті. 2015 жылдың соңына дейін Жапониядағы 42 зообақта 219 қызыл панда өмір сүрді. Падмаджа Найду Гималай зоологиялық паркі Қызыл панда түрлерін сақтап қалу жоспарына қатысады және 2016 жылға дейін 25-ке жуық қызыл панданы ұстады. 2019 жылдың соңына қарай 182 еуропалық зообақта 407 қызыл панда сақталды. Солтүстік Америка, Австралия және Оңтүстік Африка зообақтарында тұтқындықта көбейтудің аймақтық бағдарламалары құрылды. Непалдың Тапледжунг ауданында қызыл панда тырнақтары эпилепсияны емдеу үшін қолданылады; оның терісі ауру адамдарды емдеу, шапан, қорқытушылар жасау және үйлерді безендіру үшін қолданылады. Ол бірнеше қызыл панда таралған мемлекеттердің маркаларында және монеталарында бейнеленген. Антропоморфты қызыл пандалар анимациялық фильмдер мен телесериалдарда, мысалы, "Ақ жыланның сиқыры", "Bamboo Bears", "Барби – Арал принцессасы", DreamWork-тың "Kung Fu Panda" франшизасы, "Aggretsuko" және Disney/Pixar-дың "Turning Red" фильмдерінде, сондай-ақ көптеген бейне ойындар мен комикстерде кездеседі. Ол Firefox браузерінің аты болып табылады және музыкалық топтар мен компаниялардың атын береді. Оның келбеті плюш ойыншықтар, футболкалар, открыткалар және басқа да заттар үшін қолданылады.
The London Zoo received two red pandas in 1869 and 1876, the first of which was caught in Darjeeling. The Calcutta Zoo received a live red panda in 1877, the Philadelphia Zoo in 1906, and Artis and Cologne Zoos in 1908. In 1908, the first captive red panda cubs were born in an Indian zoo. In 1940, the San Diego Zoo imported four red pandas from India that had been caught in Nepal; their first litter was born in 1941. Cubs that were born later were sent to other zoos; by 1969, about 250 red pandas had been exhibited in zoos. The Taronga Conservation Society started keeping red pandas in 1977. In 1978, a breed registry, the International Red Panda Studbook, was set up, followed by the Red Panda European Endangered Species Programme in 1985. Members of international zoos ratified a global master plan for the captive breeding of the red panda in 1993. By late 2015, 219 red pandas lived in 42 zoos in Japan. The Padmaja Naidu Himalayan Zoological Park participates in the Red Panda Species Survival Plan and kept about 25 red pandas by 2016. By the end of 2019, 182 European zoos kept 407 red pandas. Regional captive breeding programmes have also been established in North American, Australasian and South African zoos. In Nepal's Taplejung District, red panda claws are used for treating epilepsy; its skin is used in rituals for treating sick people, making hats, scarecrows and decorating houses. It has been featured on stamps and coins issued by several red panda range states. Anthropomorphic red pandas feature in animated movies and TV series such as The White Snake Enchantress, Bamboo Bears, Barbie as the Island Princess, DreamWork's Kung Fu Panda franchise, Aggretsuko and Disney/Pixar's Turning Red, and in several video games and comic books. It is the namesake of the Firefox browser and has been used as the namesake of music bands and of companies. Its appearance has been used for plush toys, t shirts, postcards and other items.