Кіріспе

Понс Сублиций көпірі – ежелгі Римнің ең ерте белгілі көпірі. Ол Тибр өзенінен Авентин төбесінің баурайында, Тибр аралынан төмен ағысқа қарай, "мал базары" (Forum Boarium) маңында өтеді. Дәстүр бойынша, оның құрылысын Анкус Марций шамамен б.з.д. 642 жылы бұйрық берген, бірақ бұл мерзім шамамен есептелген, себебі оның құрылысы туралы ескі жазбалар жоқ. Марций этрус жағындағы жаңадан бекітілген Яникулум төбесін Римнің қалған бөлігімен байланыстыруды және сол жердегі қайық қызметін жақсартуды көздеген. Көпір Остия портын салуды қамтитын, сол кезде тұз кендері орналасқан аймақтағы қоғамдық жұмыстар жобасының бір бөлігі болды.

Құрылыс

Аңыз бойынша, көпір толығымен ағаштан салынған. Атауы латын тіліндегі “pons, pontis” – “көпір” сөзінен және “sublicius” сөзінен шыққан, ол “қазықтарға тіреліп тұратын” дегенді білдіреді. “Sublicae” – қазықтардың атауы болғандықтан, “sublicae” тік қазықтарды білдіреді; яғни, көпір өзен төсегіне қадалған қазықтармен тіреліп тұрған. Юлий Цезарьдің инженерлері осы құрылысты Рейн өзенінен көпір салу үшін пайдаланған. Көпір көп рет қайта жаңартылған. Оның соңғы рет жоғалып кеткен күні белгісіз, бірақ ол классикалық дәуірде болмаған. Латын жолы осы көпір арқылы өтіп, Веи қаласына дейін созылған ежелгі этрус жолынан салынған Кассия жолымен жалғасқан. Көпір тіршілікке жақын кедейлердің сүйікті орны болған, олар көпірде отырып садақа сұраған. Сондықтан латын тілінде "aliquis de ponte" – "көпірден біреу" деген сөз кедейді білдірген. Көпір Понс Эмилиус көпірінен төмен орналасқан, ол сапалы тас көпір және оны кейде осымен шатастырады. Екеуінің арасында Клоака Максима, яғни Ұлы канализация Тибр өзеніне құйылады. Осы мақаламен бірге жарияланған Фридрих Полактың (1896 ж. жарияланған) суретінде қазық көпірі қате түрде қазық тірегі ретінде көрсетілген. 1896 жылға дейін белгілі бір құрылым сақталған болуы мүмкін, бірақ оны дұрыс анықтамаған. Әйтпесе, сурет негізгі егжей-тегжейлерінде дәл болып көрінеді. Көрермен Авентин тауының етегінде, Via Ostiensis жолында тұр, ал тау оның артында. Өзен оған қарай ағып жатыр. Көріністегі тас көпір – Понс Эмилиус. Серв қабырғасы өзен жағалауымен созылып, Порта Тригемина қақпасынан (үш ойық көрінеді) өтеді және Авентин тауына көтеріледі. Қақпадан кейін Боарий форумы орналасқан. Алдыңғы планда доктар немесе Navalia орналасқан. Суретте көрсетілгендей, кемежай болуы мүмкін емес, өйткені оған байланған кез келген кеме тоқ судың күшімен тұрақсыз болар еді. Сонымен қатар, кемелердің мачталарын көпірлердің астынан өту үшін түсіру қажет болар еді. Өзеннің теңіз трафигі үшін қаншалықты қолайсыз екенін және Рим үшін Остия портының қаншалықты қажет болғанын бірден көруге болады. Клоака Максиманың ашылуы доктар мен тас көпірдің арасында орналасқан. Көпірден кейін Тибр аралындағы Эскулапий ғимаратын көруге болады. Бұл жердегі Капитолий тауында Юпитер Капитолинус ғибадатханасы орналасқан. Тас көпірдің қарсы бетіндегі көтерілген жер – Жаникул тауы.

Хораций Кокл көпірде

Публий Гораций Кокль туралы аңыз көптеген классикалық авторларда, ең әйгілісі Ливийде кездеседі. 509 жылға дейін Рим монархиясы құлатылып, патшалық отбасы және патша Луций Тарквиний Супербс жер аударылып, Рим республикасы құрылғаннан кейін, Тарквиний тақты қайтарып алу үшін Клузиумның этрус патшасы Ларс Порсенадан әскери көмек сұрады. Порсена 508 жылға дейін әскерін Римге қарсы жіберді. Шабыс римдіктер үшін жаман аяқталды, ал этрус әскері көпірге қарай шабуылдады. Римдіктер бастапқыда шегінді. Алайда, Хораций Спурий Ларций мен Тит Герминий Аквилиннің көмегімен уақытты ұзартуға және римдік сарбаздар көпірді қиратқанда, көпірдің екінші жағын қорғап, шабуылды тоқтатуға тырысты. Заманауи ағылшын әдебиетінде Хорацийдің көпірдегі оқиғасын Томас Бэбингтон Маколей өзінің "Ежелгі Рим жырлары" (1842) жинағына енген "Хораций" поэмасында қайта баяндады.

Гракх көпірде

Понс Сублиций – Гай Гракхтың қарсыластары жеткен кезде қашуын басқарған көпір (Плутарх, Гай Гракхтың өмірі). Оның екі досы көпірде оны тоқтатуға тырысты, бірақ өздері қаза тапты. Гракх жақын жердегі тоғайда одан кейін көп ұзамай зорлықпен қаза тапты. Римдіктер Гракхтың қашуына көңіл көтеріп, оған көмектеспеді. Гракхтың қашу жолын таңдауы, мүмкін, көпірге танылған сиқырлы күштерді пайдалану мақсатында болған, бірақ ол сәтсіз аяқталды.

Аргейлердің ырымы

Мамыр айының Иді күні Аргейлер шеруі Сервий Туллий салған Форс Фортуна ғибадатханасынан Понс Сублицийге дейін жүрді. (Осы оқиғаның нұсқасына сілтеме жоқ; бұл рәсім біршама түсініксіз және Римнің Либералия мерекесімен бірдей болуы мүмкін.) Сэмюэл Болл Платнердің түсіндіруінше, бұл рәсімде дін қызметкерлері Римнің бастапқы 4 аймағындағы Аргей деп аталатын барлық (27 немесе 30) киелі орындарына (сацелла) сапар шегіп, содан кейін Понс Сублицийге жеткен. Понтификтер мен магистраттар байланған адамдардың сабаннан жасалған мүсіндерін, Аргей деп аталатын, алып жүрді, оларды Вестальдар Тибр өзеніне тастады. Фламиника Диалис қара киім киіп, аза тұтты. Бұл рәсім кейде этрусктің сиқырлы әскери тактикасы ретінде қарастырылады, оны Forum Boarium-да галл ерлі-әйелдерін тірідей жерлеген басқа бір рәсіммен салыстыруға болады. Гректер мен галлдарды ритуалдық түрде жерлеу немесе суға батыру болды, римдіктердің грек немесе галлдық жауларына нақты әсер етеді деп сенгені. Олар мұндай құрбандықты үлкен жеңіліске ұшырағаннан кейін де жасады.

Жаңалықтар

Римдегі Британ мектебінің еңбектері, 72-том, 2004 жылы Пьер Луиджи Туччидің "Транстиберимге жаңа жарық түсіретін Римнің мәрмәрлік жоспарының сегіз фрагменті" деген мақаласы бар, онда ол Септимий Севердің заманындағы Римнің мәрмәрлік жоспары Forma Urbis-тің 138a–f және 574a–b фрагменттері Тибрдің оң жағалауын, Авентинге қарама-қарсы көрсетеді. Бұрын Понс Эмилиус арқылы өтетін деп ойланған жол, формада басқа көпір арқылы өтетін болып бейнеленген, оның соңғы қалдықтары он тоғызыншы ғасырдың соңында алынып тасталған. Бұл көпірдің Понс Сублиций болған деген болжам бар. Толықтыру үшін қараңыз Пьер Луиджи Туччи, "Понс Сублиций: қайта зерттеу", "Римдегі Америка академиясының естеліктері", 56–57 том (2011–2012), 177–212 беттер.