Кіріспе

Португалияның Чавес қаласындағы Тамега өзеніндегі Траян көпірі (Ponte de Trajano) – Португалияның солтүстік аймағы Террас де Трас-ос-Монтес-тегі Чавес муниципалитетінің Санта-Мария-Майор азаматтық округіндегі римдік көпір.

Тарих

Көпір 1-ші ғасырдың соңында немесе 2-ші ғасырдың басында император Траянның инженерлерімен салынған. Көпір алғаш рет 16-ғасырда Дуарте д’Армас кітабында бейнеленген, шығыс жағалаудан қарағанда 14 аркасы, сақшылары бар тальхамарлармен байланысқан және солтүстік жағалауда бірнеше су диірмендері көрсетілген. 1514 жылдың 7 желтоқсанында король Д. Мануэль алғашқы форалды (ұлықтаманы) шығарды, оның гербінде көпірдің суреті болды. 1548 жылы испан кардиналы Луис де Кастро Сантьяго-де-Компостелаға жол тартқанда Чавестен өтті. Ол Симао Гуедестің бақтағы бағанадағы жазуды көшіріп алды. Сол сияқты, 1572 жылы Амброи де Моралес испан елдері арасында саяхаттап, Жоао Гуедестің (Симо Гуедестің ұлы немесе немересі болуы мүмкін) үйінің алдындағы бағанаға тап болды және оның жазуын көшірді. 16-ғасырдың соңы мен 17-ғасырдың басында көпірдің солтүстік жағына ту орнатылып, құлағаннан кейін қайта орнатылды, нәтижесінде жазудың бөлігі сынды. 1711 немесе 1723 жылы Тавораның зерттеуі аяқталып, жазу көшіріліп, оның «Notícias» еңбегінде жарияланды. 1738 жылы артиллерия подполковнигі Родриго де Санде Васкончеллос бағаналарды алып тастауға бұйрық берді, біреуін әскери алаңға, екіншісін белгі ретінде орналастырды, сондай-ақ уақыт өте келе көрініссіз болған әріптерді жазды (1758 жылғы «Memórias Paroquiais» сілтемесі). Антонио Родригес Кольменероның айтуынша, Родриго де Санде ескі бағаналарды безендірумен ғана шектеліп қоймай, көпірдің қала жағына екі жаңа бағана орнатуға бұйрық берді. 1755 жылдың 1 қарашасындағы жер сілкінісі бұл жерге көп зиян келтірмеді. 1758 жылдың 27 наурызындағы «Memórias Paroquiais» еңбегінде Антонио Мануэль де Новаис Мендонсаның (Чавестің дін қызметкері) есебінде көпірде 12 арка (бұрын 18 арка болған) және үлкен, сапалы тас блоктар болғандығы айтылады. Көпір Мадаленаның Коурасасқа дейінгі маңындағы жерлерді белгілеген, ұзындығы 92 геометриялық қадам, ені 3 фут болған. 1762 жылғы көпірдің суретінде 12 арка, әшекейлемесіз және өзеннің қала жағындағы екі бағанасы көрсетілген. 19-ғасырда бағана көпірдің орталық бөлігінде, естелік тақтаның алдында орналасқан. 1878 жылдың 6 желтоқсанында король көпірді кеңейтуді ұсынды. Овалды картушта 1880 жылғы жазуда соңғы рет қайта жаңғырту, бағана құрылысы және естелік тақта орнатылуы туралы мәліметтер келтірілген. Осы кезде темір торларға тас сақшылар қойылған. Португалия Республикасы құрылған кезде екі бағана әшекейленді, біреуі португалдық корольдік елтаңбасымен және тәжбен, екіншісі флеронмен, кейіннен Шавес мұражайына қойылды. 1913 жылдың қыркүйегінде Жоао Франсиско Альвес Карнейро де Ламадаркосқа көпірден және оның үйінің бірінші қабатынан, «Коммерси» қонақ үйінің бөлігіне металл өткел салуға рұқсат берілді. 1914 жылдың 26 ақпанында аудандық қоғамдық жұмыстар директоры көпірдің сатысын жөндеу туралы шешім қабылдады, ол қираудың алдында тұрған. 16 наурызда жөндеу жұмыстарын бастауға рұқсат берілді. 1940 жылдары қалалық кеңес өзеннің оң жағалауында ұзын, тар қабырға салды, нәтижесінде төрт арканың тұншығып қалуына, оң жақтағы төрт және сол жақтағы екі арканың үйлердің астында көмілуіне себеп болды. Бұл төрт аркалар, Аутономдық Су шаруашылығы жұмыстарының аяқталуымен жүргізілген топырақ жұмыстарынан кейін кесілген, ал қалған төртеуі 1942 жылы жергілікті сауда орындары ретінде пайдаланылған қоймалармен толыққан. 1956 жылы «Direcção Hidráulica» (Гидравликалық дирекциясы) 249.989$00 сомасында Тамега өзенінің бойымен суды тазарту жобасын бастады, оған көпірге жаңа кіру жолдары да кірді. 1959 жылдың 22 тамызында «Direcção Geral dos Serviços Hidráulicos» (Гидротехникалық қызметтер бас басқармасы) өзенді тазарту және өзеннің енін кеңейту қажеттігін атап өтті. Осы талдаудың нәтижесінде, әртүрлі мекемелер мен муниципалдық органдар өкілдік ететін DGSU тарапынан мәселені одан әрі зерттеу үшін комиссия құрылды. Өзенді кеңейту үшін жаңа жоба жасалды, осылайша үш арканы ашып, өзен жағалауларын тазартты, сонымен бірге Полдрас бөгенін жақсартуға, өзен жағалауын қорғауға және Ривелас өзенінің ескі аузын көмуге мүмкіндік берді. Жоба 4 шілдеде 1961 жылы министрлік мақұлдады. 1962 жылы Тамега өзенінің бойындағы өзен жағалауын жақсарту жобасы кезең-кезеңмен басталып, 1964 жылы аяқталды. Бұл жоба барысында өзен бойындағы қазба жұмыстары кезінде 8 арканың 7 бағанасының іргетасына зақым келгені анықталды. Қазба жұмыстары кезінде Брага мен Асторға арасындағы жол салынар алдында көпірде болған ескі тас конструкцияның қалдықтары табылған. 1967 жылы «Comissão Regional de Turismo de Chaves» (Шавес аймақтық туризм комиссиясы) бағаналарды жөндеу жұмыстарын жүргізді, сонымен қатар өзен жағалауындағы өсімдіктерді тазартып, темір торларды бояды. 1980 жылдың жазында өзенді тереңдету кезінде жұмысшылар көпірдің бөлігін және «Padrão dos Povos» сияқты цилиндрлі бағананы тапты. Бағанадағы жазудың айырмашылықтары мен суға батқаннан кейін болған тозудың салдарынан толық мәтінді оқу қиын болды. 1992 жылдың 1 маусымында көпір «Instituto Português do Património Arquitetónico» (Португалиялық сәулет мұрасы институты) қарауына берілді, №106F/92 жарлығымен («Diário da República», 1A сериясы, 126). 2001 жылы Мадалена ауданындағы өзен жағалауында римдік төсемнің тастары табылды. Бұл үлкен плиталар еңіс беткей ретінде пайдаланылды. Бұл жол 20-ғасырдың басында шаруалар өзеннен өтіп, малдары мен көліктің дөңгелектерін суыту үшін пайдаланған. Көпір 1970 жылдан бері жарықтандырылған. 1972 жылы қабырғалар, сақтау мұнарасы, бастион, Сан-Франсиску бекінісі және Траян көпірі үшін қорғау аймақтарын анықтауды қамтитын зерттеу басталды. 1974 жылы «Comissão Administrativa da Câmara» (Әкімшілік комиссиясы) өзенді тазартуға араласуды сұрады. Осы өтініштің нәтижесінде «Direcção Geral dos Serviços Hidráulicos» өзенді тазартуды ұсынды, нәтижесінде дренаж жүйесі мен кәріздік тазалау стансасын қайта жаңарту жобасы жасалды. Осы кезде муниципалдық үкімет IPPC немесе DGEMN келісімінсіз көпірмен жұмыс бастады. 1981 және 1982 жылдары тальхамарларды консолидациялау және олардың плиталарын алып тастау жұмыстары жүргізілді. IPPAR жарықтарды тазалау және жарықтандыруды жақсарту жұмыстарын бастады. 2001 жылы Шавес қалалық кеңесі Шавестің тарихи орталығын қайта жаңарту жұмыстары кезінде археологиялық іздеу жүргізді. 2008 жылы «Polis» бағдарламасы аясында көпірді жөндеу және жақсарту, сондай-ақ көпірге жақын өзен жағалауын жақсарту жұмыстары жүргізілді.