Көне Рим жолдары: Тарих және құрылыс

Кіріспе

Көшелер ежелгі Рим өркениетінің қызметіне арналған британдық телефильм

Римдік жолдар (viae Romanae; жалғыздық: via Romana; «Рим жолы» деген мағынаны білдіреді) Рим мемлекетінің сақталуы мен дамуы үшін өте маңызды физикалық инфрақұрылым болды және б.з.д. 300 жылдан бастап Рим Республикасы мен Рим империясының кеңеюі мен консолидациясы кезеңінде салынды. Олар армиялардың, шенеуніктердің, азаматтардың құрлықта тиімді қозғалысын, ресми хабарламалар мен сауда тауарларын ішкі аймақтарға тасымалдауды қамтамасыз етті. Римдік жолдар түрлі болды: кішкентай жергілікті жолдардан қалаларды, ірі қалаларды және әскери бекіністерді байланыстыруға арналған кең, ұзаққа созылған магистральдарға дейін. Бұл маңызды жолдар көбінесе таспен қаланған және металмен жабылған, дренаж үшін иілген, ал олардың жанында жаяу жолдар, ат жолдары және су өткізу арықтары салынған. Олар дәл өлшенген бағыттармен салынды, ал кейбіреулері төбелерді кесіп өтті немесе көпірлер арқылы өзендер мен шатқалдардан өтті. Бөлімдер батпақты жерлерде платформалық немесе қазық тіреулермен қолдауға ие болуы мүмкін. Римнің дамуының шыңында, елордадан 29 үлкен әскери магистральдар тарады, ал кеш империяның 113 провинциясы 372 үлкен жолдармен байланысты болды. Барлығынан жолдардың ұзындығы шақырымнан асты, оның ішінде таспен қаланғандары . Тек Галлияда ғана кем дегенде шақырым жол жақсартылғаны айтылады, ал Британияда кем дегенде Ливий Римнің жанындағы ең танымал жолдардың кейбірін және олардың маңызды белгілерін атап өтті, кейде бірінші тас жол – Аппий жолынан бұрын. Антониннің саяхат жоспарында жол жүйесі былай сипатталған:

<blockquote>
Ұлыбританияның Қабырғасының солтүстігі, Дакия және Евфрат өзенінің шығысындағы белгілі бір провинциялар сияқты шеткі аймақтардан басқа, бүкіл империя осы itinera (iter көпше түрі) арқылы тесілген. Рим шенеунігінің азаматтық немесе әскери міндеттермен жіберілуі мүмкін кез келген ауданды табу қиын. Олар Британиядағы Қабырғаға дейін жетеді; Рейн, Дунай және Евфрат өзендері бойымен созылады; және империяның ішкі провинцияларын тор сияқты жабады.</blockquote>

Заңдар мен дәстүрлер

450 жылға жатқан Он екі тақта заңдарында кез келген қоғамдық жолдың (латынша via) тік бөлігі 8 римдік фут (шамамен 2,37 м) енді, ал қисық бөлігі екі есе енді болуы тиіс деп талап етілді. Бұл, әдетте, виа үшін ең төменгі ені саналды; кейінгі Республика кезеңінде ауылдық аймақтардағы қоғамдық жолдардың ені шамамен 12 римдік футқа жететін, бұл стандартты (4 фут) ені бар екі арбаның жаяу жүргіншілерге кедергі келтірмей өтуіне мүмкіндік беретін. Бірақ іс жүзінде бұл стандарттан ауытқулар болды. Тақталарда римдіктерге қоғамдық жолдар салу және жол жүрушілерге жолдың нашарлаған бөліктері арқылы өту құқығы берілуі бұйырылды. Сондықтан, жиі жөндеуді қажет етпейтін жолдар салу идеологиялық мақсатқа айналды, сондай-ақ жолдарды мүмкіндігінше түзу салу арқылы ең қысқа маршрутты жасау және материалды үнемдеу де маңызды болды. Рим заңы жолды пайдалану құқығын сервитус, яғни міндеттеме ретінде қарастырды. Ius eundi («бару құқығы») жеке жер арқылы iter, яғни жаяу жол пайдалану құқығын бекітті; ius agendi («көлік құралын жүргізу құқығы») actus, яғни көлік жолын пайдалану құқығын бекітті. Via егер ені төреші анықтағандай, қажетті деңгейде болса, екі түрлі сервитусты біріктірді. Стандартты ені 8 фут болатын latitudo legitima еді. Рим заңы мен дәстүрі белгілі жағдайларды қоспағанда, қалалық аймақтарда көлік құралдарын пайдалануға тыйым салды. Некеде тұрған әйелдер мен қызмет барысындағы мемлекеттік қызметкерлерге рұхсат етілді. Lex Iulia Municipalis қала ішіндегі және қабырғалардан бір миль қашықтықтағы сауда арбаларының түнгі уақытта ғана қабылдануын шектеді.

Түрлері

Римдік жолдар қарапайым тақтайшалы жолдардан бастап, судың сазды топыраққа сіңіп, батпауы үшін, тас пен құлама арасынан ағып шығуын қамтамасыз ететін, терең құламалы, қапталған жолдарға дейін әртүрлі болды. Ульпианның сөзіне қарағанда, жолдардың үш түрі болған: (уақыты белгісіз). Олардың билігі қала қабырғасындағы тиісті қақпаларынан бастап, қаладан тыс алғашқы маңыздайға дейінгі барлық жолдарға таралатын. Жермен қапталған, құмшақталған жол. Via munita: Елдің тасынан жасалған тіктөртбұрыш блоктармен немесе лавадан жасалған көпбұрышты блоктармен төселген, тұрақты салынған жол. Римдіктер, әрине, этрускілерден жол салу өнерінің кейбір элементтерін мұра еткенмен, Севильялық Исидордың айтуынша, viae munitae құрылысының білімін карфагендіктерден алған. Осы жолдардың беті қиыршық таспен нығайтылған, ал кейін асфальт төселгенімен, блоктар тек кішкентай тастардан тұратын төсекте орналасқан. Мұндай мысал Праенестин жолында кездеседі. Тағы бір мысал Латин жолының жанында сақталған. Олар шұңқырдағы тас пен балшықты араластырған сияқты. Бірінші, қалың бетонның жұқа қабаты – rudus, содан кейін жұқа бетон қабаты – nucleus, төсемеге немесе statumen-ге салынатын. Nucleus-қа немесе оның үстіне көпбұрышты немесе шаршылы жол жиектері – summa crusta орнатылатын. Crusta дренаж үшін дөңгеленетін. Мұндай мысал Клив Капитолинодағы Сатурн ғибадатханасының жанындағы ертедегі базальт жолында кездеседі. Онда травертинмен қаланған төсеме, көпбұрышты базальт блоктары, бетонды төсеме (қиыршық тастың орнына) және жаңбыр суын ағызуға арналған канал болған.

Кедергіден өту жолдары

Римдіктер кедергілерді айналып өтудің орнына, оларды инженерлік тұрғысынан шешуді ұнатты. Тас тізімдері, шатқалдар немесе төбелі немесе таулы жерлерге кезіккенде, олар кесінділер мен туннельдер жасады. Мұның мысалы Темір қақпалар маңындағы Кэзэнештьіден өтетін Рим жолында кездеседі. Бұл жолдың жартысы тасқа қазылып салынған, биіктігі шамамен 1,5 - 1,75 метр болса, Дунайдан жоғары созылған қалған бөлігі жартастан шығып тұрған ағаш конструкциясынан тұрды. Бұл жол Дунайды кеме жүзе алатын етіп, сүйреу жолы ретінде қызмет етті. Сербиядағы Табула Траяна ескерткіш тақтасы – қазір суға батқан бұл жолдың жалғыз қалдығы.

Көпірлер мен жолдар

Ежелгі римдіктер салған рим көпірлері, жасалған алғашқы үлкен және берік көпірлердің бірі болды. Өзендерден өту көпірлер арқылы жүзеге асырылды, олар латын тілінде "pontes" деп аталды. Кішкентай арналардың үстінен бір-бір тақталар төселді. Көпірлер ағаштан, тастан немесе екеуінен де салынуы мүмкін. Ағаш көпірлер өзенге қадалып қойылған тіреулерге немесе тас тіреулерге орнатылды. Ірі немесе тұрақты көпірлерге аркалар қажет болды. Бұл үлкен көпірлер тастан салынды, ал арка олардың негізгі құрылымдық элементі болды (аркалы көпірді қараңыз). Көбінесе бетон қолданылды, ал римдіктер оны алғаш рет көпірлер салуда пайдаланды. Рим көпірлері соншалықты сапалы салынғандықтан, олардың көптегені бүгінге дейін қолданылып келеді. Батпақты жерлерге жолдар салынды. Алдымен, жол тіреулермен белгіленді. Олардың арасына көп мөлшерде тас төселіп, жол батпақтан 2 метрден жоғары көтерілді. Провинцияларда римдіктер көбінесе тас жолдарды пайдаланбай, ұзын ағаш жолдарды ("pontes longi") қолданды.

Әскери және азаматтық пайдалану

Римдіктердің жол жүйесі негізінен әскерлік мақсаттарға және оның рухына бағынған еді. Жеке тізімдерден бас тізім жасауға немесе жолдар мен олардың тармақтарын Табула Путингериянадағыдай көбінесе параллель түрде көрсететін схемалық маршрут жоспарлаушыға көшу қиын болған жоқ. Осы бас тізімнен бөліктер көшіріліп, көшелерде сатылуы мүмкін еді. Көбінесе қалалар, қадамдық станциялар, су жолдары және т.б. үшін әртүрлі белгілер қолданылды. Рим үкіметі белгілі бір уақыт аралығында негізгі жол маршрутын жариялап тұратын. Алғашқылары б.з.д. 44 жылы Юлий Цезарь мен Марк Антонийдің тапсырысымен жасалған. Жүйені зерттеу және бас маршрутты құрастыру үшін үш грек географы – Зенодокс, Теодот және Поликлит жалданып алынды; бұл жұмыс 25 жылдан астам уақыт алды және нәтижесінде тасқа қашалған бас маршрут Пантеонның жанына орнатылды. Саяхатшылар мен маршрут сатушылар одан көшірмелер ала алатын.

Көлік құралдары мен көліктер

Қалалардың сыртында римдіктер атпен жақсы мінетін және түрлі көлік құралдарын пайдаланатын, олардың кейбіреулері төменде сипатталған. Бұқалар жеке арбаларды тартатын. Жылқы тартқан арбалар күніне шамамен [қашықтық] жүре алды, ал жаяу адамдар… Римдік көліктерін сипаттау үшін оларды машина, көлік және арба деп үш топқа бөлуге болады. Машиналар бір немесе екі адамды тасымалдауға, көліктер – топтарды, ал арбалар – жүктерді тасымалдауға қолданылды. Машиналардың ең танымал түрі – каррус, римдіктерге ежелгі дәуірден жеткен стандартты көлік түрі. Үсті ашық, алдыңғы бөлігі жабық болатын. Олардың біреуі Ватикан мұражайында сақталған. Ол жүргізуші мен бір жолаушыны тасымалдайтын. Екі жылқысы бар каррус – бига, үш жылқысы бар – трига, ал төрт жылқысы бар – квадрига деп аталды. Дөңгелектері темірден жасалған. Қолданылмаған кезде, оларды сақтауды жеңілдету үшін дөңгелектері алынып тасталатын. Оның сәнді нұсқасы – карпентум, әйелдер мен жоғары лауазымды шенеуніктерді тасымалдауға арналған. Оның үстіне матадан жасалған күмбез орнатылып, қашырлармен тартылатын. Одан жеңіл нұсқасы – цизиум, алдыңғы және үсті ашық, бір орындықтан тұратын. Бір немесе екі қашыр немесе жылқымен тартылатын бұл көлік такси ретінде пайдаланылды, ал такси жүргізушілері цисиани деп аталды. Оны жасаушы – цизарий. Көліктердің негізгі түрі – төрт дөңгелекті рейа немесе реда. Биік қабырғалары орындықтар орналастырылған бір түбіртек құрады, әр жағында кіру үшін ойықтар болды. Ол бірнеше адамды және заң бойынша 1000 рим фунты (либра) дейін жүк тасымалдайтын. Ауа райына қарай матадан жасалған шатыр жабылуы мүмкін, онда ол жабық вагонға ұқсайтын. Рейа, әдетте, жолдарда саяхаттау үшін негізгі көлік құралы болды. Жасы ұзын рейалар – жалдамалы көліктер. Фискалдық рейа – үкіметтік көлік. Жүргізуші де, жасаушы да рейарий деп аталды. Арбалардың ең негізгісі – плауструм немесе плаустром. Ол дөңгелектерге және көлденең ағашқа бекітілген тақтайлардан тұратын қарапайым платформа болды. Дөңгелектері (тимпана) қатты және бірнеше сантиметр қалыңдықпен жасалған. Қабырғалары тақтайшалармен немесе тіреулермен күшейтілуі мүмкін. Кейде оның үстіне үлкен тоқудан жасалған себет қойылатын. Төрт дөңгелекті плауструм майуспен қатар екі дөңгелекті нұсқасы да болды. Әскерилер стандартты вагонды пайдаланды. Олардың көлік қызметі – cursus clabularis, ол стандартты вагоннан кейін аталған carrus clabularius, clabularis, clavularis немесе clabulare деп аталатын. Ол әскери колоннаның мүлікті (багажды) тасымалдауға арналған.

Outside the cities, Romans were avid riders and rode on or drove quite a number of vehicle types, some of which are mentioned here. Carts driven by oxen were used. Horse drawn carts could travel up to per day, pedestrians For purposes of description, Roman vehicles can be divided into the car, the coach, and the cart. Cars were used to transport one or two individuals, coaches were used to transport parties, and carts to transport cargo. Of the cars, the most popular was the carrus, a standard chariot form descending to the Romans from a greater antiquity. The top was open, the front closed. One survives in the Vatican. It carried a driver and a passenger. A carrus with two horses was a biga; three horses, a triga; and four horses a quadriga. The tyres were of iron. When not in use, its wheels were removed for easier storage. A more luxurious version, the carpentum, transported women and officials. It had an arched overhead covering of cloth and was drawn by mules. A lighter version, the cisium, equivalent to a gig, was open above and in front and had a seat. Drawn by one or two mules or horses, it was used for cab work, the cab drivers being called cisiani. The builder was a cisarius. Of the coaches, the mainstay was the raeda or reda, which had four wheels. The high sides formed a sort of box in which seats were placed, with a notch on each side for entry. It carried several people with baggage up to the legal limit of 1000 Roman librae (pounds), modern equivalent It was drawn by teams of oxen, horses or mules. A cloth top could be put on for weather, in which case it resembled a covered wagon. The raeda was probably the main vehicle for travel on the roads. Raedae meritoriae were hired coaches. The fiscalis raeda was a government coach. The driver and the builder were both referred to as a raedarius. Of the carts, the main one was the plaustrum or plostrum. This was simply a platform of boards attached to wheels and a cross tree. The wheels, or tympana, were solid and were several centimetres (inches) thick. The sides could be built up with boards or rails. A large wicker basket was sometimes placed on it. A two wheel version existed along with the normal four wheel type called the plaustrum maius. The military used a standard wagon. Their transportation service was the cursus clabularis, after the standard wagon, called a carrus clabularius, clabularis, clavularis, or clabulare. It transported the impedimenta (baggage) of a military column.

Жол станциялары мен қонақ үйлер

Әскери емес лауазымды тұлғалар мен өздеріне легион қарастырылмаған ресми міндеттемедегі адамдар үшін үкімет жол станцияларын, немесе мансиоларды ("тұрақтарды") ұстады. Тұлғаны анықтау үшін паспорттар қажет болды. Мансиолар шамамен бір-бірінен белгілі бір қашықтықта орналасқан. Сол жерде ресми саяхатшы өзінің пайдалануына арналған толық вилла тапты. Көбінесе мансионың маңында тұрақты әскери лагерь немесе қала бой көтерді. Жаңаруға мұқтаж ресми емес саяхатшылар үшін мансиолардың жанында жеке "инндер" немесе каупоналар ашылды. Олар ұқсас қызметтер көрсеткенімен, ұрылар мен әйелдер жиі баратын орын болғандықтан, беделі төмен еді. Қалдықтары табылған кейбір каупоналардың қабырғаларында граффити сақталған. Әдепті саяхатшылар каупоналардан гөрі жақсырақ жағдайға мұқтаж болды. Виалардың алғашқы күндерінде, ресми емес қызметтердің шектеулі болған кезде, жолға жақын орналасқан үйлер талап бойынша қонақжайлық көрсетуге міндетті болды. Көп ұзамай олар алғашқы таберналарға айналды, олар бүгінгі таверналар емес, қонақ үйлер еді. Рим өскен сайын, оның таберналары да өсіп, жақсы немесе жаман беделге ие болды. Ең жақсы қонақ үйлердің бірі – Аппий жолындағы Синуссадағы Tabernae Caediciae. Онда шарап, ірімшік және шұжыққа толы үлкен қоймасы болды. Көптеген қалалар бүгінде таберна кешендерінің маңында өсті, мысалы, Рейнландтағы Рейнзаберн және Эльзастағы Саверн. Көлік құралдары мен жануарларға қызмет көрсеткен үшінші жүйе – мутациялар ("ауысу станциялары") болды. Бұл кешендерде жүргізушілер дөңгелекті, арба жасаушыны және мал дәрігерін жалдай алатын. Осы станцияларды пайдаланып, император Тиберий шарықаттан құлап, гангренадан қайтыс болған ағасы Друз Германға 24 сағат ішінде жетіп, көмектесуге асықты.

Пошта кеңселері мен қызметтері

Империя кезінде екі пошта қызметі болды, бірі мемлекеттік, екіншісі жеке. Август құрған cursus publicus, ресми тұлғалардың хаттарын Рим жолдарымен эстафетамен тасымалдады. Хат тасымалдау үшін цизиум атпен қорап пайдаланылды, бірақ жедел жеткізу үшін атты салт атты жылдамдықпен жеткізілді. Көбінесе, аттар эстафетасы бір күніне хатты жеткізе алатын. Пошташы петанус деп аталатын ерекше былғары бас киім киеді. Пошта қызметі біршама қауіпті мамандық еді, себебі пошташылар қарақшылар мен Римнің жауларының мақсатында болды. Байлардың жеке хаттарын tabellarii, ақы төленетін құлдар ұйымы тасымалдады.

Орналасқан жерлер

Римдік жолдардың бағытын сақтап, қазірге дейін қолданылып келе жатқан көптеген жолдар бар.

Жалпы ақпарат

Лоуренс, Рей (1999). Римдік Италияның жолдары: қозғалмалылық және мәдени өзгерістер. Routledge. Фон Хаген, Виктор В. (1967). Римге апаратын жолдар. The World Publishing Company, Кливленд және Нью-Йорк. Кодрингтон, Томас (1905). Ұлыбританиядағы римдік жолдар. Лондон [және т.б.]: Христиандық білімді насихаттау қоғамы. Форбс, Уркхарт А. және Арнольд К. Бурместер (1904). Біздің римдік тас жолдарымыз. Лондон: F. E. Robinson & co. Роби, Генри Джон (1902). Цицерон және Антонин дәуіріндегі римдік жеке құқығы. Кембридж: C. U. P. Смит, Уильям, Уильям Уэйт және Г. Э. Маридин (1890). Грек және римдік ескіліктер сөздігі. Лондон: J. Murray. 946–954 беттер. Смит, Уильям (1858). Грек және римдік ескіліктердің мектеп сөздігі; Уильям Смиттің үлкен сөздігінен қысқартылған, Чарльз Антонның түзетулері және жақсартуларымен. N. Y.: [аты жоқ]. 354–355 беттер. Кресси, Эдвард (1847). Азаматтық инженерияның энциклопедиясы, тарихи, теориялық және практикалық. Лондон: Лонгман, Браун, Грин және Лонгман, Патерностер Роу үшін басылды.