Васо Чубрилович (1897-1990) – боснийский сербский ученый и политик, участник заговора против эрцгерцога Франца Фердинанда. Биография, история, Первая мировая война.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Босниялық серб ғалымы және саясаткері (1897–1990)
Bosnian Serb scholar and politician (1897–1990)
Васо Чубрилович (14 қаңтар 1897 – 11 маусым 1990) – босниялық серб ғалымы және саясаткері. Ол жасөспірім кезінде «Жас Босния» деп белгілі Оңтүстік славян студенттік қозғалысына қосылды және 1914 жылғы 28 маусымда Австрияның эрцгерцогы Франц Фердинандты өлтіруге жасалған қастандыққа қатысты. Оның інісі Велько да бұл қастандыққа қатысқан. Чубрилович австро-венгр билігі тарапынан мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен он алты жылға сотталды; ал оның інісі өлім жазасына кесіліп, аттырылды. Соғыс аяқталғаннан кейін Чубрилович түрмеден босатылып, Загреб және Белград университеттерінде тарихты оқыды. 1937 жылы ол Сербия мәдени клубында албандарды Югославиядан қууды жақтаған лекция оқыды. Екі жылдан кейін Белград университетінде тарих профессоры болды. 1941 жылғы сәуірде Югославияға шабуыл жасағаннан кейін Чубрилович немістерге ұсталды және соғыстың көп бөлігінде Банжица концлагеріне қамалды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталар алдында Чубрилович Югославия билігінен этникалық азшылықтарды (әсіресе немістер мен венгрлерді) елден қууға шақырды. Соғыс аяқталғаннан кейін ол үкімет министрі болды. Ауыл шаруашылығы министрі ретінде ол ауыл шаруашылығы реформаларын жүзеге асыруға ынта білдірді. Өмірінің соңғы жылдарында ол жастық шағындағы панславяндық және кейіннен ұлтшылдық идеологиялардан алшақтады және Франц Фердинандты өлтіруге өкініш білдірді. Ол қайтыс болған кезде эрцгерцокты өлтіруге жасалған қастандыққа қатысқан соңғы тірі адам еді.
Vaso Čubrilović (; 14 January 1897 – 11 June 1990) was a Bosnian Serb scholar and politician. As a teenager, he joined the South Slav student movement known as Young Bosnia and was involved in the conspiracy to assassinate Archduke Franz Ferdinand of Austria on 28 June 1914. His brother Veljko was also involved in the plot. Čubrilović was convicted of treason by the Austro Hungarian authorities and given a sixteen year sentence; his brother was sentenced to death and executed. Čubrilović was released from prison at war's end and studied history at the universities of Zagreb and Belgrade. In 1937, he delivered a lecture to the Serbian Cultural Club in which he advocated the expulsion of the Albanians from Yugoslavia. Two years later, he became a history professor at the University of Belgrade. Following the Axis invasion of Yugoslavia in April 1941, Čubrilović was arrested by the Germans and sent to the Banjica concentration camp, where he remained imprisoned for much of the war. As World War II drew to a close, Čubrilović urged the Yugoslav authorities to expel ethnic minorities (particularly Germans and Hungarians) from the country. At war's end, he became a government minister. In his position as Minister of Agriculture, he pushed for the implementation of agricultural reforms. In his later years, he distanced himself from the Pan Slav, and later nationalist, ideologies of his youth and expressed regret over Franz Ferdinand's assassination. At the time of his death, he was the last surviving participant in the conspiracy to kill the Archduke.
Ерте өмір
Васо Чубрилович 1897 жылдың 14 қаңтарында Босанска Градишка қаласында дүниеге келген. Ол Босанска Крайна аймағынан шыққан белгілі бір отбасынан еді. Ол 1875-77 жылдарғы Герцеговина көтерілісінің жетекшісі және Берлин конгресіне қатысқан Васо Видовичтің туысы болды. Чубрилович бастауыш мектепті туған қаласында бітірді. Ол Тузла орта мектебіне оқуға түсті, бірақ австро-венгрлік әнұран орындалғанда тұрудан бас тартқаны үшін мектептен қуылды. Содан кейін ол Сараево гимназиясының алтыншы сыныбына қабылданды.
Vaso Čubrilović was born in Bosanska Gradiška on 14 January 1897. His was a well known family from the region of Bosanska Krajina. He was a relative of Vaso Vidović, a leader of the 1875–77 Herzegovina Uprising who attended the Congress of Berlin. Čubrilović finished primary school in his hometown. He went on to attend the Tuzla High School but was expelled for refusing to stand during the Austro Hungarian national anthem. He subsequently enrolled in the sixth class of the Sarajevo Gymnasium.
Франц Фердинандтың өлтірілуі мен Бірінші дүниежүзілік соғыс
Чубрилович Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін «Жас Босния» ұйымының мүшесі болған. Ол және оның үлкен ағасы 1914 жылғы 28 маусымда Франц Фердинандты өлтіруге қатысты құлпынай жоспарға қатысқан. Чубрилович – құлпынай жоспарына қатысушылардың ең жасы. Ол 3 шілдеде Босанска-Дубицада австро-венгр билігінің өкілдерімен тұтқындалды. Басты құлпынай жоспарына қатысушылар Сараеводағы әскери түрмеде сотталды. Прокурор айыпталушылардың жиырма екісін мемлекетке қарсы қылмыс және кісі өлтіруде, ал үшеуін кісі өлтіруге қатысқандығы үшін айыптады. Сот 12 қазанда басталды және 23 қазанға дейін жалғасты. Ол кезде Чубриловичтің жасы 17 жас 6 ай ғана болды. Чубрилович ағайындыларын, Иво Кранжчевич пен Неджо Керовичті адвокат Рудольф Зистлер қорғады. Сот барысында Чубрилович Габсбургтердің оңтүстік славяндарға жасаған зұлпысы оны құлпынай жоспарына қатысуға итермелегенін айтты. «Монархияны немістер мен мажарлар басқарады, ал славяндарды қысымға алады», деді ол. Оған өзін серб немесе хорват деп есептейтінін сұрағанда, Чубрилович өзін серб-хорват екенін мәлімдеді. «Бұл мен тек серб екенімді білдірмейді, – деді ол түсіндіріп, – мен Сербия үшін де, Хорватия үшін де жұмыс істеуім керек». Сот 23 қазанда аяқталғанымен, үкім бес күннен кейін ғана шығарылды. Чубрилович мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін кінәлі деп танылып, он алты жылға сотталды. Бастапқыда оған он жыл түрме жазасы берілген еді. Оның діни сенімін сұрағанда, ол атеист екенін айтты, бұл судьяларды тағы үш жылға жазасын ұзартуға итермеледі. Архиегердің өліміне өкініш білдірмегені үшін және Аустрия-Мажарстанды соғысты бастарғаны үшін кінәлағаннан кейін тағы үш жыл қосылды. Оның ағасы Велько өлім жазасына кесіліп, дарға асылды. Чубрилович бастапқыда жазасын Зеница түрмесінде өтеуге жіберілді. 2 наурызда ол және оның бірнеше серіктестері Венаға жақын орналасқан Мёльерсдорф әскери түрмесіне ауыстырылды. Олар 1915 жылғы 14 маусымда Травникте қайта сотталды және олардың жаза мерзіміне бірнеше жыл қосылды. Чубрилович кейін Мёльерсдорфқа қайта оралды. 1917 жылғы 13 қыркүйекте билік тірі қалған құлпынай жоспарына қатысушылардың барлығын Зеница түрмесіне ауыстыруды шешті. Ол соғыс аяқталғанға дейін Зеницада түрмеде отырды.
Čubrilović had been a member of Young Bosnia prior to the outbreak of World War I. He and his older brother were involved in the conspiracy to assassinate of Archduke Franz Ferdinand on 28 June 1914. The younger Čubrilović was the youngest of the conspirators. He was arrested by the Austro Hungarian authorities in Bosanska Dubica on 3 July. The main conspirators were tried in a military prison in Sarajevo. The state attorney charged twenty two of the accused with high treason and murder and three with complicity to commit murder. The trial began on 12 October and lasted until 23 October. Čubrilović was only 17 years and six months old at the time. The Čubrilović brothers, Ivo Kranjčević and Neđo Kerović were defended by the lawyer Rudolf Zistler. At the trial, Čubrilović stated that the mistreatment of South Slavs by the Habsburgs motivated him to take part in the plot. "I can state that the monarchy is ruled by the Germans and the Magyars while the Slavs are oppressed," he said. Asked if he identified as a Serb or a Croat, Čubrilović declared himself a Serbo Croat. "It means I don't consider myself solely a Serb," he explained, "but that I must work for Croatia as well as for Serbia." Though the trial ended on 23 October, sentencing did not occur until five days later. Čubrilović was convicted of treason and given a sixteen year sentence. He had initially been sentenced to ten years' imprisonment. When asked his religious beliefs, he identified as an atheist, prompting the judges to add another three years. A further three were added after he refused to express remorse for the Archduke's death and blamed Austria Hungary for starting the war. His brother Veljko was sentenced to death and hanged. Čubrilović was initially sent to serve out his sentence in Zenica prison. On 2 March, he and some of his co conspirators were relocated to the Möllersdorf military prison, near Vienna. They were re tried in Travnik on 14 June 1915, and had several years added to their sentences. Čubrilović was subsequently moved back to Möllersdorf. On 13 September 1917, the authorities decided to move almost all the surviving conspirators to Zenica prison. He remained imprisoned in Zenica until the end of the war.
Соғыс аралық кезең
Чубрилович 1919 жылы Сараевода орта мектепті бітірді. Алдымен ол Загреб университетінде тарихты оқыды, бірақ кейін Белград университетіне ауысып, 1922 жылы тарих мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды. 1929 жылы Белград университетінде "Босния көтерілісі 1875–1878" тақырыбында диссертация қорғап, философия докторы ғылыми дәрежесін алды. Осы уақыт аралығында ол Серменска Митровица, Сараево және Белградтағы орта мектептерде тарих пәнінің мұғалімі болып жұмыс істеді. Тарихшы Владимир Ћорович кейін Чубриловичті жеке көмекшісі етіп таңдады. 1934 жылы Чубрилович университетте доцент болды. 1921 жылдан 1939 жылға дейін Аграрлық партияның белсенді мүшесі болды. 1937 жылы Чубрилович Сербия мәдени клубында лекция оқыды, онда Югославия үкіметі албандарды Косовотан кетуге мәжбүрлеу үшін қолдануға болатын әдістерді баяндады. Чубрилович албандармен «аяқтасудың» жалғыз жолы – «ұйымдастырылған мемлекеттің күшін пайдалану» екенін айтты. «Біз олармен есептеспесек, 20–30 жылдан кейін қорқынышты ирредентизммен күресуге тура келеді», – деген пікірді білдірді. Ол Косовоның бір бөлігін отарлауға жасалған үкіметтің әрекеттерін тиімсіз деп санап, қатты сынға алды. Чубрилович сондай-ақ, үкіметтің 1918–1921 жылдардағы Косово албандарының көтерілісін пайдаланып, оларды аймақтан қуу мүмкіндігінен бас тартқаны үшін де сынады. Ол албандарды күштеп шығарудың пайдасы кез келген тәуекелден артық екенін, себебі «Югославия қауіпсіздігіне төнетін қауіп жойылар еді» деді. Ол былай деді: «Германия ондаған мың еврейді елден қууға, ал Ресей миллиондаған адамды континенттің бір бөлігінен екіншісіне көшіруге қабілетті болса, бірнеше албанды көшіру әлемдік соғыстың басталуына әкелмейді». Лекцияның мазмұны жазбаша түрде сақталды, Югославияның әскери барлау қызметіне түсті және Белградтағы Әскери мұрағатта сақталды. Келесі онжылдықтарда албан тарихшылары оны Косовоның албан халқын депортациялау жоспарының дәлелі ретінде қарастырды, көбінесе ол Югославия Бас штабының тапсырысы бойынша жазылған деп мәлімдеді. Алайда, мұны растайтын ешқандай дәлел жоқ. Профессор Сабрина П. Рамет бұл лекцияның Югославия билігіне көп әсер еткеніне күмән келтіреді, олар Косово албандарының провинцияны тастап, Түркияға эмиграциялауын бұрыннан қалаған.
Čubrilović completed his high school education in Sarajevo in 1919. First, he enrolled at the University of Zagreb to study history, but later transferred to the University of Belgrade, where he received a Bachelor's degree in history in 1922. In 1929, he obtained his Ph. D at the University of Belgrade with a thesis titled "The Bosnian Uprising 1875–1878". In the meantime, he had worked as a history teacher at high schools in Sremska Mitrovica, Sarajevo and Belgrade. The historian Vladimir Ćorović subsequently selected Čubrilović as his personal assistant. In 1934, Čubrilović became a docent at the university. From 1921 to 1939, he was an active member of the Agrarian Party. In 1937, Čubrilović delivered a lecture to the Serbian Cultural Club in which he outlined possible methods the Yugoslav government could use to coerce Albanians into leaving Kosovo. Čubrilović argued that the only way to "deal" with the Albanians was to use the "brute force of an organized state". "If we do not settle accounts with them," he opined, "in 20–30 years we shall have to cope with a terrible irredentism." He was highly critical of government attempts to colonize parts of Kosovo as he felt they were ineffective. Čubrilović also criticized the government for not having seized the opportunity presented by a 1918–21 revolt among Kosovo Albanians to force them out of the region. He stated that the benefits of the forced expulsion of Albanians outweighed any risk since "a threat to Yugoslav security would be removed". He reasoned: "At a time when Germany can expel tens of thousands of Jews and Russia can shift millions of people from one part of the continent to another, the shifting of a few Albanians will not lead to the outbreak of a world war." The content of the lecture was preserved in writing, came into the possession of Yugoslavia's military intelligence service and was preserved at the Military Archive in Belgrade. In the ensuing decades, Albanian historians have referred to it as evidence of a plot to evict Kosovo's Albanian population, usually claiming it was written at the request of the Yugoslav General Staff. However, there is no evidence to this effect. Professor Sabrina P. Ramet doubts the lecture had much influence on the Yugoslav authorities, who were already long committed to seeing Kosovo Albanians leave the province and emigrate to Turkey.
Екінші дүниежүзілік соғыс және кейінгі өмір
1939 жылы Чубрилович Белград университетінің профессоры болды. 1941 жылдың сәуірінде Осі державалары Югославияға басып кірді, ал Чубриловичті Гестапо Рисан қалашығында тұтқындады. Сол жерден ол Белградқа көшіріліп, Банжика концлагеріне қамалды, онда соғыстың көп бөлігін өткізді. Неміс әскерлері Сербиядан шығарылғаннан кейін, Чубрилович Югославияның жаңа коммунистік көшбасшысы Иосип Броз Титоның кеңесшісі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстағы сербтерге қарсы погромдар, әсіресе албандықтар ұйымдастырғандары, Чубриловичтің назарын Югославияның ұлттық азшылықтарының мәртебесіне аударды. 1944 жылдың 17 қарашасында Белградта Чубрилович коммунистік билікке «Жаңа Югославиядағы азшылықтар мәселесі» атты меморандум ұсынды. Онда ол Тито үкіметіне Югославияның барлық немістерін, венгрлерін, итальяндарын, румындарын және албандарын елден шығарып тастауды ұсынды. Шын мәнінде, елде тұратын барлық этникалық немістер, сондай-ақ көптеген венгрлер мен румындар қуып шығарылды. «Егер біз осы мәселені қазір шешпесек, ол ешқашан шешілмейді», - деп жазды Чубрилович. Ол кезде мұндай ұсыныстар аса радикалды болып көрінбеді, себебі олар Орталық және Шығыс Еуропаның басқа аймақтарынан немістерді жаппай қуумен бір уақытта болды. 1945 жылдың басында Чубрилович Тито үкіметінде Ауыл шаруашылығы министрі болып тағайындалды. Сол жылдың тамызында ол Югославияның ауыл шаруашылығы секторын қалпына келтіру және нығайту үшін экономикалық шаралар қабылдау қажеттігін атап өткен Мемлекеттік ауыл шаруашылығы шаруашылықтары туралы заңның іске асырылуын талап етті. Кейін Чубрилович Орман шаруашылығы министрі болып тағайындалды. 1959 жылы Сербия Ғылым және өнер академиясының (СҒӨА) корреспонденті болды, ал 1961 жылы толық мүшелікке ие болды. Чубрилович Югославия және Босния Ғылым және өнер академияларының корреспонденті, сондай-ақ Черногория Ғылым және өнер академиясының тұрақты мүшесі болды. 1976 жылы Кеңес Ғылым академиясының құрметті мүшесі атанды. Өмірінің соңғы жылдары Чубрилович панславяндық, кейіннен ұлтшылдық идеологиялардан алшақтады. Франц Фердинандтың қазасына қатысты ол: «Біз содан кейін болған соғыс салдарынан мәңгілікке жоғалған әдемі әлемді қираттық», - деді. 1986 жылы ол СҒӨА меморандумына, онда Югославияның сербтері кемсітіліп жатыр деп айтылып, мемлекеттің түбегейлі қайта ұйымдастырылуын талап еткен, ашық наразылық білдірді. 1987 жылы Югославия Президентігі Чубриловичке Югославия жұлдызы орденін табыс етті. Чубрилович 1990 жылдың 11 маусымында 93 жасында Белградта қайтыс болды. Ол Франц Фердинандты өлтіруге жасалған қастандықта қатысқан соңғы тірі куәгер болды. Ол Белградтың Жаңа зиратындағы Есімді азаматтар аллеясында жерленген.
In 1939, Čubrilović became a professor at the University of Belgrade. In April 1941, the Axis powers invaded Yugoslavia, and Čubrilović was arrested by the Gestapo in the coastal town of Risan. From there, he was transferred to Belgrade and imprisoned at the Banjica concentration camp, where he spent much of the war. Once German forces had been forced out of Serbia, Čubrilović became an advisor to Yugoslavia's new communist leader, Josip Broz Tito. The anti Serb pogroms of World War II, particularly those orchestrated by the Albanians, again directed Čubrilović's attention to the status of Yugoslavia's national minorities. On 17 November 1944, in Belgrade, Čubrilović presented a memorandum titled "The Minority Problem in the New Yugoslavia" to the communist authorities. In it, he advised Tito's government to expel all of Yugoslavia's Germans, Hungarians, Italians, Romanians and Albanians. Indeed, virtually all ethnic Germans living in the country were forced out, as were many Hungarians and Romanians. "The minority problem," Čubrilović wrote, "if we don't solve it now, will never be solved." At the time, such suggestions did not come across as particularly radical given that they coincided with the mass expulsion of Germans from other parts of Central and Eastern Europe. In early 1945, Čubrilović was appointed Minister of Agriculture in Tito's government. In August of that year, he pushed for the implementation of the Law on State Agricultural Farms, which emphasized the need to undertake economic measures that would rebuild and strengthen Yugoslavia's agricultural sector. Čubrilović was later appointed Minister of Forestry. In 1959, he became a correspondent of the Serbian Academy of Sciences and Arts (SANU), and in 1961, he was granted full membership. Čubrilović was also a correspondent of the Yugoslav and Bosnian academies of sciences and arts, and a regular member of the Montenegrin Academy of Sciences and Arts. In 1976, he became an honorary member of the Soviet Academy of Sciences. In his later years, Čubrilović distanced himself from the Pan Slav, and later nationalist, ideologies of his youth. Referring to Franz Ferdinand's assassination, he said: "We destroyed a beautiful world that was lost forever due to the war that followed." In 1986, he expressed public disapproval of the SANU memorandum, which argued that Yugoslavia's Serbs were being discriminated against and called for a fundamental reorganization of the state. In 1987, the Yugoslav Presidency awarded Čubrilović the Order of the Yugoslav Star. Čubrilović died in Belgrade on 11 June 1990, aged 93. At the time of his death, he was the last surviving participant in the conspiracy to kill Franz Ferdinand. He is interred at the Alley of Distinguished Citizens in Belgrade's New Cemetery.