Кіріспе

Климаттың өзгеруі жөніндегі үкіметаралық кеңестің 2000 жылғы есебі, Эмиссия сценарийлері туралы арнайы баяндама (SRES)

Эмиссия сценарийлері туралы арнайы баяндама (SRES) – Климаттың өзгеруі жөніндегі үкіметаралық кеңестің (IPCC) 2000 жылы жарияланған есебі. Баяндамада сипатталған парниктік газдар шығарындыларының сценарийлері болашақтағы ықтимал климаттың өзгеруіне қатысты болжамдар жасау үшін пайдаланылды. SRES сценарийлері, олар көбінесе аталады, IPCC-нің 2001 жылы жарияланған үшінші бағалау баяндамасында (TAR) және 2007 жылы жарияланған төртінші бағалау баяндамасында (AR4) қолданылған. SRES сценарийлері 1995 жылғы IPCC-нің екінші бағалау есебінде қолданылған IS92 сценарийлерінің кейбір аспектілерін жақсарту мақсатымен жасалған. SRES сценарийлері – «базалық» (немесе «анықтамалық») сценарийлер болып табылады, яғни олар жылыжай газдары (ЖГГ) шығарындыларын шектеуге бағытталған қазіргі немесе болашақ шараларды (мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымының Климаттың өзгеруі жөніндегі негіздемелік конвенциясының Киото протоколы) ескермейді. SRES сценарийлерінің шығарындыларына қатысты болжамдар ғылыми қауымдастық әзірлеген базалық шығарындылар сценарийлерімен салыстырмалы. Дегенмен, SRES сценарийлері болашақтағы мүмкін жағдайлардың барлық спектрін қамтымайды: шығарындылар сценарийлер көрсеткеннен кем болуы мүмкін, немесе олар көбірек өзгеруі мүмкін. 2014 жылы IPCC-нің бесінші бағалау есебінде SRES-тің орнына Өкілдік Концентрация Жолы (RCP) пайда болды. SRES туралы көптеген пікірлер айтылды. Ол «бұрынғы сценарийлерге қарағанда маңызды жетістік» деп бағаланды. Сонымен қатар, SRES-ті сынағандар да болды. SRES-ке қатысты ең көп таралған сын – қатысушы модельдердің көпшілігі жалпы ішкі өнімді (ЖІӨ) өңірлер арасында нарықтық айырбас бағамы (НАБ) арқылы салыстырған, ал дұрыс әдіс – сатып алу қабілеті паритеті (СҚП) болар еді.

Мақсаты

Төртінші бағалау есебіндегі төрт SRES сценарий отбасысы және 2100 жылға дейінгі болжамды жаһандық орташа жер бетіндегі жылыну (жинақтау; PDF) Экономикалық басымдық артық Экологиялық басымдық артық Глобализация (біртекті әлем) A1 – қарқынды экономикалық өсім (топтар: A1T; A1B; A1Fl) 1,4 – 6,4 °C B1 – жаһандық экологиялық тұрақтылық 1,1 – 2,9 °C Регионализация (әртүрлі әлем) A2 – аймақтық бағытталған экономикалық даму 2,0 – 5,4 °C B2 – жергілікті экологиялық тұрақтылық 1,4 – 3,8 °C

Климаттың өзгеруінің болжамдары болашақ адам қызметіне өте тәуелді болғандықтан, климаттық модельдер сценарийлер бойынша жүргізіледі. 40 түрлі сценарий бар, олардың әрқайсысы болашақтағы парниктік газдардың ластануы, жерді пайдалану және басқа да итергіш күштер туралы әртүрлі болжамдар жасайды. Осылайша, әр сценарий үшін болашақ технологиялық және экономикалық даму туралы болжамдар жасалады. Көбінесе олар табиғи отынды тұтынудың өсуін қамтиды; B1 сценарийлерінің кейбір нұсқалары 2100 жылға қарай 1990 жылғы деңгейден тұтынуды азайтуды көздейді. Эмиссиялық сценарийлерде жалпы әлемдік ЖІӨ 5-25 есеге дейін өседі. Бұл эмиссиялық сценарийлер белгілі бір жағынан ұқсас сценарийлерді қамтитын отбасыларға бөлінеді. IPCC бағалау есебіндегі болашаққа қатысты болжамдар көбінесе нақты сценарий отбасы аясында жасалады. IPCC-нің мәлімдемесіне сәйкес, барлық SRES сценарийлері «бетарап» саналады. SRES сценарийлерінің ешқайсысы болашақтағы апаттар мен құлдырауларды, мысалы, соғыстар мен қақтығыстарды және/немесе экологиялық апаттарды болжамайды.

Сценарийлер отбасылары

Сценарийлер отбасылары ортақ тақырыптарға ие жеке сценарийлерді қамтиды. IPCC-нің үшінші бағалау есебінде (TAR) және төртінші бағалау есебінде (AR4) талқыланған сценарийлердің алты отбасысы: A1FI, A1B, A1T, A2, B1 және B2. IPCC SRES сценарийлерінің біреуінің орын алуы екіншісінен артық екенін мәлімдемеген, демек SRES сценарийлерінің ешқайсысы болашақ шығарындылардың «нақты болжамын» көрсетпейді. Сценарийлердің сипаттамалары AR4-тегі сипаттамаларға негізделген, олар TAR-дегі сипаттамалармен толық сәйкес.

Б1

B1 сценарийлері – әлемнің біріккен және экологиялық тұрғыдан дамыған болашағын көрсетеді. B1 сценарийлерінің ерекшеліктері: А1 сценарийіндегідей қарқынды экономикалық өсім, бірақ қызмет көрсету және ақпараттық экономикаға қарай тез бейімделу. 2050 жылы халық саны 9 миллиардқа жетеді, содан кейін А1 сценарийіндегідей азаяды. Материалдық шығынды азайту және таза, ресурсты тиімді технологияларды енгізу. Экономикалық, әлеуметтік және экологиялық тұрақтылыққа қол жеткізу үшін жаһандық шешімдерге баса назар аудару.

B2

B2 сценарийлері – әлемнің көбірек бөлініске ұшыраған, бірақ экологиялық тұрғыдан жақсырақ болатын картинасын көрсетеді. B2 сценарийлерінің ерекшеліктері: халық санының үздіксіз өсуі, бірақ А2 сценарийімен салыстырғанда бұл өсім баяу. Экономикалық, әлеуметтік және қоршаған ортаның тұрақтылығын қамтамасыз етуде жаһандық емес, жергілікті шешімдерге басымдық беріледі. Экономикалық дамудың орташа деңгейі. А1 және В1 сценарийлерімен салыстырғанда технологиялық өзгерістердің қарқыны төмен және олар фрагментті болып келеді.

СЭРС сценарийлері мен климаттық өзгерістерге қатысты бастамалар

Кейбір сценарийлер басқаларына қарағанда экологиялық тұрғыдан жағымды әлемді қарастырса да, ешқайсысында Киото протоколы сияқты климатқа арналған нақты шаралар қамтылмаған.

Атмосферадағы парниктік газдар концентрациясы

SRES сценарийлері атмосфералық парниктік газдардың болашақ концентрациясын болжау үшін қолданылды. Алты SRES сценарийі бойынша, IPCC-нің үшінші бағалау баяндамасында (2001) 2100 жылы атмосферадағы көмірқышқыл газының концентрациясы 540 мен 970 миллион бөлік (ppm) аралығында болады деп жорамалданады. Бұл жорамалда көміртегіні сіңіретін орталардың атмосферадан көміртегіні болашақта қанша мөлшерде сіңіретініне қатысты белгісіздіктер бар. Сонымен қатар, Жердің биосферасындағы болашақ өзгерістер және климат жүйесіндегі кері байланыстарға қатысты да белгісіздіктер кездеседі. Осы белгісіздіктердің күтілетін әсерінен туындаған жалпы болжамды концентрация 490-ден 1260 ppm-ге дейін жетеді. 1990-1999 жылдар аралығындағы өсім жылдық орташа көрсеткіш бойынша 1,1% құрады. 2000-2009 жылдар аралығында, жанар майды жағудан туындаған эмиссиялардың өсуі жылдық орташа көрсеткіш бойынша 3% болды, бұл 40 SRES сценарийінің 35-інде (егер тренд соңғы нүктелер бойынша есептелсе, 34 сценарийде) болжамдалған өсімнен асып түседі. Адамның қызметінен туындаған парниктік газдар эмиссиясы 2010 жылы рекордтық деңгейге жетті, бұл 2009 жылғы эмиссиядан 6% жоғары, тіпті IPCC-нің төртінші бағалау баяндамасында келтірілген "нашар жағдай" сценарийінен де асып кетті.

МЭР және ППП

SRES сценарийлерін Ян Кастлз және Дэвид Хендерсон сынға алды. Олардың сын-пікірлерінің негізі – сатып алу қабілетіндегі айырмашылықтарды түзететін, теориялық тұрғыдан артықшылыққа ие ПҚҚ (паритет бойынша айырбас бағамы) орнына, халықаралық салыстыру үшін нарықтық айырбас бағамын (НАБ) пайдалану болды. IPCC бұл сынды жоққа шығарды. Талқылаудағы ұстанымдарды былай қорытындылауға болады. НАБ-ді пайдалану арқылы SRES сценарийлері өткен мен қазіргі кездегі табыс арасындағы айырмашылықты үлкейтіп көрсетеді және дамып келе жатқан елдердің болашақ экономикалық өсуін асыра бағалайды. Кастлз бен Хендерсоннің бастапқы пікірінше, бұл болашақ парниктік газдар эмиссиясын шамадан тыс бағалауға алып келеді. IPCC-нің болашақ климаттың өзгеруіне қатысты болжамдары жоғары бағаланған болар еді. Дегенмен, экономикалық өсімдегі айырмашылық энергия интенсивтігіндегі айырмашылықпен толықтырылады. Кейбіреулер бұл екі қарама-қарсы әсердің толығымен өтесілетінін айтады, ал енді біреулері тек ішінара толықтырылатынын мәлімдейді. Жалпы алғанда, НАБ-ден ПҚҚ-ға көшудің атмосферадағы көмірқышқыл газ концентрациясына тигізер әсері минималды болуы мүмкін. Кейін Кастлз бен Хендерсон мұны қабылдап, болашақ парниктік газдар эмиссиясы едәуір асыра бағаланған деген қателік жасағандарын мойындады. Бірақ, тіпті бұл жаһандық климаттың өзгеруіне әсер етпесе де, эмиссия мен табыстың аймақтық таралуы НАБ және ПҚҚ сценарийлері арасында өте ерекшеленеді деген пікір айтылды. Бұл саяси пікірталасқа әсер етеді: ПҚҚ сценарийінде Қытай мен Үндістанның жаһандық эмиссиядағы үлесі айтарлықтай төмендейді. Бұл климаттың өзгеруіне қатысты осалдыққа да әсер етеді: ПҚҚ сценарийінде кедей елдердің өсуі баяулайды және олар үлкен әсерлерге ұшырайды.

Қазба отынның болуы

SRES аясында IPCC авторлары энергияны пайдалану үшін болашақта қолжетімді болатын қазба отындарының әлеуетін бағалады. SRES-тің қазба отындарының қолжетімділігі туралы болжамдары негізінен 1997 жылы Рогнер жасаған зерттеуге негізделген, ол жер қыртысындағы көмірсутек молекулаларының мөлшері теориялық тұрғыдан ұзақ мерзімге өндірісті қамтамасыз етуге жететінін дәлелдеуге тырысады. Үшінші бағалау есебінде қазба отындарының болашақ қолжетімділігі болашақ көміртегі шығарындыларын шектейтін-шектемейтін мәселе қарастырылды. Онда қазба отындарының қорының шектеулі болуы 21 ғасырда көміртегі шығарындыларын шектемейді деген қорытынды жасалды. Бұл SRES B1 сценарийі бойынша 2100 жылға дейінгі жиынтық көміртегі шығарындыларының шамамен 1000 ГтС, ал SRES A1FI сценарийі бойынша 2000 ГтС құрастырылғанмен салыстырылады. Дәлелденген дәстүрлі мұнай және газ қорындағы көміртегінің мөлшері атмосферадағы CO2 концентрациясының 450 ppmv немесе одан жоғары деңгейде тұрақтандырылуымен байланысты болатын жиынтық көміртегі шығарындыларынан әлдеқайда аз деп бағаланды. Бұл мәселе көптен бері сынға ұшырауда, себебі қазба отындарының қолжетімділігі және болашақ өндірісі үшін қолданылатын көптеген болжамдар ең жақсы жағдайда оптимистік, ал ең нашар жағдайда сенімсіз болып көрінеді. SRES және RCP сценарийлері "қазба отындарының артық қолжетімділігін" көрсету және "болашақ өндіріс көлемі туралы шындыққа сай келмейтін үміттерді" тудыру себебінен сынға алынды. Энергияны экономикалық/климаттық модельдерге шексіз ресурс ретінде қарастыруға және оның қамтамасыз етілуінің физикалық және логистикалық шындықтарынан ажыратуға болмайды. Климаттың өзгеру сценарийлері үшін қолданылатын қазба отындарының болашағына қатысты жақында жасалған мета-талдау "көмірге қайта оралу гипотезасын" анықтады, себебі көптеген климаттық сценарийлерде әлемдік көмір өндірісінің болашақта айтарлықтай өсуі күтілуде. Patzek және Croft (2010, 3113 б.) болашақ көмір өндірісі мен көміртегі шығарындыларын болжады. Олардың бағалауынша, ең төмен шығарынды SRES сценарийлерінен басқа барлық сценарийлер болашақ көмір өндірісінің және көміртегі шығарындыларының тым жоғары деңгейін көрсетті (Patzek және Croft, 2010, 3113–3114 бб.). Басқа ұзақ мерзімді көмір өндірісінің болжамдары да ұқсас нәтижелерге келді.

Алеклетт (2007, 17 б.) талқылау қағазында SRES болжамдарын 2020 мен 2100 жылдар аралығында "толығымен орынсыз" деп бағалады. Алеклетттің талдауында мұнай мен газ шығарындылары SRES болжамдарының барлығынан төмен болды, ал көмір шығарындылары SRES болжамдарының көпшілігінен әлдеқайда төмен болды (Aleklett, 2007, 2 б.).

Таңдамалы комитеттің есебі

2005 жылы Ұлыбритания Парламенті Лордтар палатасының Экономикалық мәселелер жөніндегі арнайы комитеті климаттың өзгеруі экономикасы туралы есеп жариялады. Зерттеу барысында олар SRES-ті сынаған аргументтерді қарастырды. Комитет алдында куәлік бергендердің қатарында SRES сценарийлерін сынға алған доктор Ян Кастлз және SRES-тің тең авторы профессор Небойса Накисенович болды. IPCC авторы доктор Крис Хоуп SRES A2 сценарийіне қатысты пікір білдірді, ол SRES-тің ең жоғары эмиссиялық сценарийлерінің бірі. Хоуп климаттың өзгеруінен туындайтын зиянды А2 сценарийінің екі нұсқасы бойынша бағалап, салыстырды. А2 сценарийінің бір нұсқасында эмиссиялар IPCC болжағандай болды. Ал A2 сценарийінің екінші нұсқасында Хоуп IPCC болжаған эмиссияларды екі есеге азайтты (яғни бастапқы A2 сценарийінің 50 пайызына дейін). Оның интеграцияланған бағалау моделінде А2 сценарийінің екі нұсқасы да климаттың зиянды әсерінің шамасы бойынша дерлік бірдей нәтижелерді көрсетті (бір тонна CO2 эмиссиясының қазіргі уақыттағы құны). Осы тұжырымға сүйене отырып, Хоуп қазіргі климат саясатының жоғары эмиссиялық SRES сценарийлерінің дұрыстығына байланысты емес екенін айтты. IPCC авторы профессор Ричард Тол SRES сценарийлерінің артықшылықтары мен кемшіліктері туралы пікір білдірді. Оның ойынша, A2 SRES сценарийі ең шындыққа жақын болды. Ұлыбритания үкіметінің Defra және HM Treasury ведомстволары климаттың өзгеруіне қарсы шаралар қажеттігіне Кастлз бен Хендерсонның SRES сценарийлеріне қатысты сын ешқандай нұқсан келтірмейді деген пікірді білдірді. Олар сондай-ақ, эмиссиялардың өсуін тежеу үшін тиімді шаралар қабылданбаса, Халықаралық Энергия Агенттігі сияқты басқа да ұйымдардың парниктік газдар эмиссиясының болашақта да артатынын күтетінін атап өтті.

Саясаты жоқ сценариймен салыстыру

MIT-тің ғалымдар мен саясаттың жаһандық өзгерістерге қатысты бірлескен бағдарламасында жарияланған есепте Webster және тағы басқалар (2008) SRES сценарийлерін өздерінің "саясат жоқ" сценарийімен салыстырды. Олардың саясат жоқ сценарийі бойынша, болашақта әлем парниктік газдар эмиссиясын шектеу үшін ешқандай шара қолданбайды. Олар SRES сценарийлерінің көп бөлігі саясат жоқ сценарийінің 90% ықтималдық диапазонынан тыс екенін анықтады (Webster және тағы басқалар, 2008, 1-бет). SRES сценарийлерінің көп бөлігі атмосферадағы парниктік газ концентрациясын тұрақтандыруға жасалған күш-жігермен сәйкес келеді. Webster және тағы басқалар (2008, 54-бет) SRES сценарийлерінің жарияланған ғылыми әдебиеттегі болашақ эмиссия деңгейлерінің кең ауқымын қамту үшін жасалғанын атап өтті. Әдебиеттегі көптеген мұндай сценарийлер болашақта парниктік газдар концентрациясын тұрақтандыруға күш-жігер жұмсалатынын болжайды.

SRES-тен кейінгі болжамалар

IPCC-нің төртінші бағалау есебінің аясында шығарылымдар сценарийлері туралы әдебиеттер талданды. SRES-тен кейін жарияланған негізгі шығарылымдар сценарийлерінің диапазоны SRES-тегілермен салыстырылатындығы анықталды. IPCC (2007) SRES-тен кейінгі сценарийлерде шығарылымдардың кейбір драйверлері үшін, әсіресе халық санының болжамдары үшін, төменгі мәндер қолданылғанын атап өтті. Дегенмен, жаңа халық санының болжамдарын қамтыған зерттеулердің арасында экономикалық өсім сияқты басқа драйверлердегі өзгерістер жалпы шығарылымдар деңгейінде айтарлықтай өзгеріске алып келмеді.

Мұрагерлік

2014 жылы жарияланған IPCC-тің Бесінші бағалау есебінде SRES болжамдары Ұсынылған концентрация жолдары (RCP) модельдерімен ығыстырылды.