Кіріспе

Кипарис ағашының түрі Taxodium distichum (балдакипарис, ақ кипарис, батпақ кипарис; Луизианада ципрес) – Cupressaceae тұқымдасына жататын жапырақ түсіретін қылқан жапырақты өсімдік. Бұл түр АҚШ-тың оңтүстік-шығысында табиғатта өседі. Қатты әрі төзімді, бұл ағаш ылғалды, тұзды, құрғақ немесе батпақты топырақ түрлеріне бейімделе алады. Ол күзге қарай қызғылт-қызыл түске боялатын нәзік жапырақтарымен ерекшеленеді. Бұл өсімдіктің бірнеше сұрыптары қолданылады және ол көбінесе қоғамдық кеңістіктерде жинап отырғызылады. Көп қолданылатын атаулары: батпақ кипарисі, ақ кипарис, су кипарисі, шығанақ кипарисі және қызыл кипарис. 1963 жылы батпақ кипарисі Луизиана штатының ресми ағашы деп жарияланды.

Сипаттама

Taxodium distichum – бұл ірі, баяу өсетін, ұзақ өмір сүретін ағаш. Ол әдетте биіктігі және діңінің диаметрімен өседі. Басты діңі көбінесе кипарис түйіндерімен қоршалған. Қабығы сұрғылт қоңырдан қызғылт қоңырға дейін, жұқа және талшықты, жіп тәрізді; тік, біріккен өрнегі бар, беткі қыртыстар мен тар ойыстардан тұрады. Ине тәрізді жапырақтары ұзын, қарапайым, кезектесіп орналасқан, жасыл, сызықты пішінді және бүтін жиектері бар. Күзде жапырақтары сары немесе мысқызыл түске айналады. Вирджиния штатының Уильямсбург қаласының жанында табылған ең биік нұсқасы 44,11 метр (145 фут) биіктікте, ал Техас штатының Лики қаласының жанындағы ең жуан нұсқасының айналымы 475 дюйм (39 фут) құрайды. Флорида штатының Лонгвуд қаласындағы "Сентор" деп аталатын саңырау кипарисі 1925 жылғы дауылдан бұрын биік болған, содан кейін биіктігінен біршама төмендеген. Оның айналымы және диаметрі болған, ал жасы 3500 жылға жуық деп есептелген. 2012 жылы ол жақын жердегі өрттен толығымен өртенді. "Биг Дэн" – ең көне тірі даналардың бірі және Флорида штатының Хай-Спрингс қаласының жанындағы Кулаква лагерінде орналасқан. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, оның жасы 2704 жылға бағаланған. Ол Хорнсби Спринг батпақты ағысында өсіп, айналымы 35 футтан асады.

Тіршілік ету ортасы және таралуы

Жергілікті ареалы Нью-Джерсидің оңтүстік-шығысынан Флоридаға дейін және батысқа қарай Орталық Техас пен Оклахоманың оңтүстік-шығысына дейін, сондай-ақ Миссисипи өзені бойымен ішке қарай созылады. Көне қыранды кипарис ормандары, кейбір ағаштары 1700 жылдан астам ғұмыр сүрген, бұрын Оңтүстік-Шығыстағы батпақтарды басып жатқан. Бастапқыда бұл ареал тек Делавэр штатына дейін жетеді деп есептелген, бірақ зерттеушілер қазір Нью-Джерсидің оңтүстігіндегі Кейп-Мэй түбегінде табиғи ормандарды тапты. Бұл түрді Нью-Йорк пен Пенсильванияда да, табиғи ареалынан тыс жерлерде кездестіруге болады. Бұл түр ылғалды климатта өседі, онда жылдық жауын-шашын мөлшері Орталық Техаста шамамен бастап, Мексика шығанағының жағалауында дейін жетеді. Жылы климатта жақсы өссе де, түрдің табиғи солтүстік шекарасы суыққа төзімділігінің жетіспеушілігінен емес, ерекше көбею талаптарынан туындайды: солтүстікке қарай көшеттерге мұздың тигізетін зақым өсімдіктердің жаңаруына кедеріс келтіреді. Ірі ағаштар төмен температура мен ылғалдылыққа төте шеге алады. 2012 жылы су астында жүзушілер Алабама штатының Мобил қаласының жағалауынан бірнеше шақырым қашықтықта, 60 фут тереңдікте су асты кипарис орманын тапты. Орманның құрамында радиокөміртектік әдіспен мерзімдеуге келмейтін ағаштар бар, бұл олардың жасы 50 000 жылдан асып түсетінін және осылайша соңғы мұз дәуірінің ерте мұздық кезеңінде өмір сүргенін көрсетеді. Кипарис орман жақсы сақталған, ал үлгілерді кескенде олар әлі де жаңа кипарис иісін сақтайды. Зерттеушілер тобы әлі өз нәтижелерін рецензияланған ғылыми журналда жарияламаған, бірақ осы орынды зерттеп жатыр. Бір болжам бойынша, "Катрина" дауілі мұхит түбіндегі шөгінділердің астында қорғалған қыранды кипарис ағаштарын ашқан.