Кіріспе

1976 жылғы Португалиядағы заң шығарушы сайлау 25 сәуірде өткізілді, бұл өткен сайлаудан дәл бір жыл өткен соң, ал Гвоздика революциясынан екі жыл өткен соң болды. Жаңа Конституция бекітілгеннен кейін елдің басты мақсаты экономиканы жаңғырту және демократиялық институттарды нығайту еді. Сайлау Республика Ассамблеясының барлық 263 мүшесін жаңартты. Социалистік партия дауыстардың көп бөлігін, шамамен 35%-ын, сондай-ақ заң шығарушы орындарды жеңіп алды. Оның басшысы Марио Соарес 1976 жылғы 23 шілдеде 1-ші Конституциялық Үкіметтің Премьер-министрі болды. Социалистік партияның көпшілігі болмағандықтан, олар күтпеген коалиция құруға мәжбүр болды – оңшыл Демократиялық және әлеуметтік орталықпен. Социалистік партия мен жаңа Конституцияға социалистік ықпалына байланысты қарсы дауыс берген консервативті партия арасындағы осы коалицияның мәнері көптеген португалиялық сайлаушыларды таң қалдырды және Социалистік партияның оңға қарай бұрылысының басталуын білдірді. Бұл бұрылыс Гвоздика революциясынан кейін солшыл реформаларға қарсы үкімет шараларына байланысты сол жақтан шабуылға ұшырады, әсіресе аграрлық реформаға қатысты, бұл жағдай «Социализмді қалтаға салып қою» деп аталды. Социал-демократиялық партия (бұрынғы Демократиялық халық партиясы, PPD) екінші орынды иеленді, дауыстардың 24%-ын алды, бірақ ПС-тен 10 пайызға кем дауыс жинады. Португалия Коммунистік партиясы (ПКП) елдің оңтүстігінде, әсіресе, өзінің ықпалын арттырып, дауыстардың 14%-ын алды. Сайлаудағы үлкен сенсация Демократиялық және әлеуметтік орталықтың (CDS) күшті көрсеткіші болды, ол ПКП-дан озып, дауыстардың 16%-ын жинады. CDS тек 19 жылдан кейін, 1995 жылы ғана ПКП-ны дауыс саны бойынша басып өтті. Сайлауға қатысу 83,5%-ға төмендеді, ал бір жыл бұрын ол 91,7% құраған еді.

Революциялық үдерістер

1975 жылғы 25 сәуірде өткен бұрынғы сайлауда жаңа Конституция жазу үшін жаңа құрылтай сайланды. Сайлау қорытындысы екі негізгі орталық партияға (PS және PPD) Парламентте нақты көпшілік берді, PS үшін шамамен 38% және PPD үшін 26% астам дауыс жинады. PCP нашар нәтиже көрсетті, бар болғаны 12,5%, ал CDS МДП-дан озып кетті. Сайлау нәтижелері партиялар, Қарулы Күштер Қозғалысы және Революциялық Кеңес арасындағы заңдылық күресін бастады. Бұл 1975 жылғы қызыл жазбен аяқталған үздіксіз революциялық процестің бастауы болды. 1975 жылғы 1 мамырда PS және PCP жеке-жеке митингілер өткізді, соның салдарынан PS және PCP жақтастары арасында зорлық-зомбылыққа толы қақтығыстар болды. Бірнеше күннен кейін, «Республика ісі» деп аталған оқиғада, солшыл жақтастар «Республика» газетінің кеңсесіне шабуыл жасады. Бұған себеп – баспагерлер мен басқа жұмысшылардың, олардың көпшілігі алыс солшыл UDP-ге жақын болған, редакциялық алқаны PS-пен тым жақын байланыста деп айыптап, ұйымдастырған ереуілі болды. Бұл оқиға кең ауқымда халықаралық назар аударды, содан кейін PS ПКП-ға және премьер-министр Васко Гонсалвес үкіметіне қарсы толыққанды шабуылға көшті. Васко Гонсалвес үздіксіз революциялық процеске жетекшілік еткен кезде, жағдайлар шиеленісіп, өте қиынға айналды. Ол «реакционерлер» деп аталатын Католик шіркеуінен, бұрынғы Estado Novo режиміне жақын топтардан және ресми емес PS, PPD және CDS-тен күшті қарсылыққа тап болды. Сондықтан Васко Гонсалвес демократиялық социализм саясатын жалғастырып, Португалия экономикасының үлкен бөлігін мемлекеттік меншікке алды.

1975 жылдың ыстық жазы

1975 жылдың жазының басында ел тереңдей бөлінді. "1975 жылдың қызыл жазы" басталды. Осы кезеңде сол және оң жақтастардың арасындағы ірі қақтығыстар елдің барлық аймақтарына тарады, олардың кейбіреулері зорлық-зомбылыққа ұласты. Көптеген адамдар елдің толыққанды азамат соғысына ұшырауы мүмкін деген қорқынышпен болды. 1975 жылдың 19 шілдесінде ПС (Социалистік партия) Католик шіркеуінің және басқалардың көмегімен Лиссабонда ПКП (Португалия Коммунистік партиясы) мен Васко Гонсалвес үкіметіне қарсы үлкен митинг өткізді. ПС басшысы Марио Соарес Гонсалвес үкіметін және оны қолдаушыларды "параноиктер", "есінен жаңылысқандар" және "португал халқын білдірмейтін жауапсыз адамдар" деп айыптады. 1975 жылдың жазында елдің солтүстік және орталық аймақтарындағы көптеген қалаларда ПКП және басқа да солшыл партиялардың кеңселері тоналып, қиратылды. Солшыл жақтастардың көптеген өкілдері солшылдарға қарсы наразылық білдірушілер тарапынан зорлықпен ұрылды. Елдегі зорлық-зомбылық пен шиеленістің күшеюі Васко Гонсалвестің үкіметтегі беделіне нұқсан келтірді, сондай-ақ Қарулы Күштер қозғалысы мен Революциялық кеңес арасындағы даулар көріне бастады. COPCON командирі Отелио Сараива де Карвальхо Гонсалвеске қолдауын кері тартып алғаннан кейін үкіметтің күндері санаулы болды. 20 қыркүйекте Гонсалвес үкіметтен кетіп, Пиньейро де Азеведо Премьер-министр болып тағайындалды. Көп ұзамай, 26 қыркүйекте, Лиссабондағы испан елшілігіне жасалған шабуыл, солтүстік және орталық аймақтардағы солшыл партиялар кеңселеріне жасалған шабуылдарға жауап ретінде, АҚШ-тың CBS телеарнасы арқылы кеңінен жарияланып, көпшіліктің назарына ілікті.

25 қараша Төңкеріс және нормализация

Жаңа үкімет елдегі шиеленісті бақылауға ала алмады, ал қарашаның ортасында үкімет елді басқаруға жағдай болмағандықтан ереуілге шығатынын мәлімдеді. Бұл хабарламадан бұрын құрылысшылар кәсіподақтары Парламентті қоршап алып, депутаттардың екі күн бойы ғимараттан шығуына кедергі келтірді. Бұл оқиғалардың бәрі 1975 жылғы 25 қарашадағы төңкеріске әкеп соқты. Төңкеріс – Португалияның демократияға өтуін коммунистердің пайдасына өзгертуді көздеген солшыл белсенділердің талпынысы болды. Төңкеріс сәтсіз аяқталды, ал демократияны қолдайтын Рамалхо Эанеш бастаған және ПС төрағасы Марио Соарес қолдаған қарсы төңкеріс демократиялық процесті қайта орнатты. 1976 жылдың наурызында Конституциялық ассамблея Конституция мәтінін аяқтады және 1976 жылдың сәуірінде бекітуге жіберді. Конституция жобасының мазмұны идеологиялық тұрғыдан күшті болды, онда социализмге көптеген сілтемелер және Карл Маркстің «Коммунистік манифестіне» ұқсас көптеген фразалар кездеседі. 1976 жылғы 2 сәуірде жаңа Конституция барлық партиялардың дауысымен, CDS партиясының қарсы дауысынан басқа бекітілді, ол құжаттың идеологиялық мазмұнына наразылық білдірді. Дегенмен, партия оны уақытша мойынға бісуге келісті.

Нәтижелер

+ 25 сәуір 1976 жылғы Республика Ассамблеясы сайлауының қорытындылары
ПартияДауыс саны%+/–Орын саны+/–
Социалистік партия1,912,92134.89–2.98107–9
Демократиялық халықтық партия1,335,38124.35–2.0473–8
Демократиялық және әлеуметтік орталық876,00715.98+8.3742+26
Португалия коммунистік партиясы788,83014.39+1.9340+10
Халықтық демократиялық одақ91,6901.67+0.881±0
Халықтық социалистік фронты42,1620.77–0.390±0
Пролетариат партиясының қайта ұйымдастыру қозғалысы36,2000.66Жаңа0Жаңа
Социалистік солшыл қозғалысы31,3320.57–0.450±0
Христиандық демократиялық партия29,8740.54Жаңа0Жаңа
Халықтық монархисттік партия28,3200.52–0.050±0
Халықаралық коммунистік лигасы16,2690.30+0.110±0
Португалия коммунистік партиясы15,8300.29Жаңа0Жаңа
Жұмысшы-шаруа альянсы15,7780.29Жаңа0Жаңа
Жұмысшылардың революциялық партиясы5,1710.09Жаңа0Жаңа
Португалия демократиялық қозғалысы00.00–4.140–5
Макао мүдделерін қорғау қауымдастығы00.00–0.030–1
Барлығы5,225,76595.30263+13
Жарамды дауыс саны5,225,76595.30+2.25
Жарамсыз/бос дауыс саны257,6964.70–2.25
Барлық дауыс саны5,483,461100.00
Тіркелген сайлаушылар/қатысу деңгейі6,564,66783.53–8.13
Источник: Comissão Nacional de Eleições