Кіріспе

Португалияның саяси жүйесі Португалияда саясат біртұтас көппартиялық жартылай президенттік өкілдік демократиялық республика ретінде құрылған, онда Португалияның премьер-министрі үкімет басшысы болып табылады, ал Португалия президенті – маңызды саяси өкілеттіктерді жиі пайдаланатын атқарушы емес мемлекет басшысы. Атқару билігін Үкімет жүзеге асырады, оның басшысы – премьер-министр. Заң шығару билігі негізінен Республика Ассамблеясына (Португалия Парламенті) жүктелген, алайда Үкімет белгілі бір мәселелер бойынша заң шығаруға құқылы. Португалияның сот жүйесі атқару және заң шығару билігінен тәуелсіз. Президент белгілі бір "тежеу билігін" жүзеге асырады, оны дәстүрлі үш билік тармағының ешқайсысына анық жіктеу қиын.

Саяси ахуал

Ұлттық және аймақтық үкіметтерде екі саяси партия басымдық етеді: солшыл орталықтағы Социалистік партия (PS) – әлеуметтік-демократиялық партия, және оңшыл орталықтағы либералды-консервативті Социал-демократиялық партия (PSD). Олардың кейбір негізгі саясаттары ұқсас: екеуі де Еуропалық интеграцияны қолдайды, НАТО-ға мүшелікті, әл-ауқат мемлекетін және нарықтық экономиканы жақтады. Парламентте өкілдігі бар басқа партиялар: Chega, Португалия Коммунистік партиясы, Солшыл блок, Экологтар партиясы "Жасылдар", LIVRE және "Адамдар, жануарлар, табиғат". Коммунистер мен "Жасылдар" Демократиялық Бірлік коалициясын құрайды. 2011 жылғы Португалия парламенттік сайлауында PSD, CDS PP партиясымен бірлесіп, көпшілік үкімет құру үшін жеткілікті орын алды. Премьер-министр Педро Пассос Коэльо басқаратын коалиция Парламентте 132 депутаттың қолдауын алды. Басты оппозициялық партия – Социалистік партия (бұрынғы премьер-министр Жозе Сократес партиясы, 2005–2011 жылдары қызмет еткен) – 74 депутаттан тұрды. Сондай-ақ, Португалия Коммунистік партиясы (14 депутат), "Жасылдар" (2 депутат) және Солшыл блок (8 депутат) та өкілдік етті, олардың барлығы басқарушы коалицияның сол жағында болды. 2015 жылғы сайлауда PSD және Халық партиясы (CDS PP) "Португалия Алға" коалициясы ретінде сайлауға қатысып, үкімет абсолютті көпшілігін жоғалтты. Солшыл партиялар – Социалистік партия, Португалия Коммунистік партиясы, Экологтар партиясы "Жасылдар" және Солшыл блок – парламентте көпшілікті құрап, коалиция құруға дайын екендерін мәлімдеп, үкімет құруға шақырылуы керек деді. Ал "Португалия Алға" коалициясы, ең ірі партия ретінде, олардың үкімет құруға шақырылуы керек деп талап етті. Үш апталық беймәлімдіктен кейін Президент Пассос Коэльоны премьер-министр етіп тағайындады, содан кейін азшылық үкіметі құрылды. Алайда, Үкіметтік бағдарлама Парламентте мақұлданбады. Бұл Португалияның Экватор революциясынан бергі ең қысқа өмір сүрген ұлттық үкіметі болды. Осыдан кейін, Социалистік партия (PS) басқаратын солшыл партиялар үкімет құрды. 2015 жылдың 26 қарашасында премьер-министр Антониу Коста басқаратын PS азшылық үкіметі құрылды. 2019 жылғы Португалия парламенттік сайлауында қазіргі премьер-министр Костаның солшыл-орталық PS партиясы ең көп дауыс жинап, ең көп орын алды. 2019 жылдың 26 қазанында премьер-министр Антониу Коста басқаратын жаңа PS азшылық үкіметі құрылды. 2022 жылғы мерзімінен бұрын өткен сайлауда биліктегі PS партиясы абсолютті көпшілік орынды жеңіп алды. 2023 жылдың қарашасында "Influencer" операциясы аясындағы полиция іздестірулерінен кейін Антониу Коста отставкаға кетті және 2024 жылдың 10 наурызына мерзімінен бұрын сайлаулар жарияланды. Сайлауда Демократиялық Альянс жеңіске жетті.

III, IV және V конституциялық үкіметтер (1978-1980 жж.)

Президент Эанс кейін Альфредо Нобре да Коста басшылығымен үшінші Конституциялық үкіметті тағайындады, ол 1978 жылдың тамыз айының соңында ант берді, бірақ парламенттік қолдау алмағандықтан үш ай ғана сақталды. Карлос Мота Пинто басшылығымен төртінші Конституциялық үкімет 1978 жылдың қараша айының соңында ант берді, бірақ бұрынғы үкімет сияқты, парламентте заңдарды қабылдай алмағандықтан сегіз ай ғана өмір сүрді. Президент одан кейін Португалия тарихындағы бірінші және жалғыз әйел премьер-министр Мария де Лурдес Пинтасильго басшылығымен бесінші Конституциялық үкіметке ант берді. Үкімет елді 1979 жылдың желтоқсан айында өткен мерзімінен бұрынғы сайлауға дейін басқарды.

VI, VII, VIII Конституциялық үкіметтер (19801983)

Франсиско Са Карнейроның басшылығымен Демократиялық одақ 1979 жылғы заңнамалық сайлауда үлкен артықшылықпен жеңіске жетті және VI Конституциялық үкімет 1980 жылдың қаңтарында қызметке кірісті. Са Карнейроның қызмет мерзімі қысқа болды, өйткені ол 1980 жылдың желтоқсан айында қайғылы әуе апатында қаза тапты. 1981 жылдың қаңтарында Демократиялық одақтың құрамындағы басты партия – Социал-демократиялық партия Франсиско Пинто Балсемауды жетекші етіп сайлады және VII Конституциялық үкімет қызметке кірісті. Одақтың ішіндегі мәселелер 1981 жылдың қыркүйегінде жаңа үкіметтің – VIII Конституциялық үкіметтің құрылуына әкеп соқты, оған да Пинто Балсемао жетекшілік етті. Балсемао 1982 жылдың соңында отставкаға кетті.

IX Конституциялық үкімет (1983-1985)

Марио Соарес басшылығындағы Социалистік партия 1983 жылғы парламент сайлауынан кейін қайтадан билікке оралды және екі басты партия – социалистер мен социал-демократтар арасында Орталық блок үкіметін, IX Конституциялық үкіметті құрды. Соарес 1985 жылғы маусымда социал-демократтар үкіметтен бас тартқаннан кейін отставкаға кетті.

X, XI және XII Конституциялық үкіметтер (19851995)

Анибал Кавако Сильва басшылығындағы Социал-демократиялық партия 1985 жылғы заң шығарушы сайлаудан кейін билікке келді және азшылық үкімет құрды. Алайда, 1987 жылғы сәуірде үкімет парламенттің сенімін жоғалтты, сенімсіздік дауысынан кейін. Осыдан кейін президент Марио Соарес 1987 жылдың шілдесіне мерзімінен бұрын сайлау тағайындады. 1987 жылғы мерзімінен бұрын өткен сайлау 19 шілдеде өтті және Социал-демократтарға үлкен көпшілікпен үкімет құруға мүмкіндік берді – демократиялық жүйеде бір партияның өз күшімен көпшілікті жеңгенінің алғашқы жағдайы. Демократияда толық төрт жылдық мерзімін аяқтаған алғашқы XI Конституциялық үкімет 1987 жылдың 17 тамызында ант берді. Осы кезеңде PSD үкіметі экономиканың бірнеше саласын либерализациялау және жекешелендірудің ірі бағдарламасын бастады. 1991 жылғы сайлауда Социал-демократтар қайтадан билікке оралды, сонымен қатар абсолютті көпшілікпен. Бұл PSD үшін демократия тарихындағы үшінші тікелей сайлау жеңісі болды. XII Конституциялық үкімет 1991 жылдың 31 қазанында ант берді. 1992 жылдан кейін экономика төмендеді, бірақ 1994 жылдың ортасында дағдарыс аяқталғанмен, үкімет ауыр соққыға ұшырады және Кавако Сильва төртінші рет премьер-министр болып сайланудан бас тартты. Кавако Сильваның премьер-министр ретіндегі 10 жылдық қызметі демократия тарихындағы ең ұзақ мерзім болып табылады.

XIII және XIV Конституциялық үкіметтер (1995-2002)

Антониу Гутерриштің басшылығымен Социалистік партия 1995 жылғы қазан айында өткен парламенттік сайлаулардан кейін билікке келді. Кейін социалистер 1999 жылғы қазан айында өткен сайлауда парламенттік орындықтардың дәл жартысын жеңіп алып, XIV Конституциялық Үкіметті құрды. 1996 жылғы ақпан айында өткен президенттік сайлауда социалист Хорхе Сампаио шамамен 54% дауыспен жеңіске жетті. Сампаионың сайлануы 1974 жылғы революциядан бері премьер-министрлік, президенттік және муниципалитеттердің көпшілігін бір партияның иеленуінің алғашқы жағдайы болды. 1997 жылғы желтоқсан айында жергілікті сайлаулар өтті. Премьер-министр Гутерриш Социал-демократиялық партияның Анибал Кавако Сильва (1985–1995 жылдары қызмет еткен) бастаған жекешелендіру және жаңғырту саясатын жалғастырды. Гутерриш Португалияны 1999 жылы еуроны қолдануға ынтымақтастық жасайтын елдердің бірінші тобына қосу үшін белсенді түрде жұмыс істеді. Халықаралық қатынастарда Гутерриш АҚШ-пен тығыз байланыстарды күшейтті және Португалияның Еуропалық Одаққа интеграциясын тездетті, сонымен қатар белсенді сыртқы саясат арқылы Португалияның халықаралық беделін арттыруды жалғастырды. Премьер-министр ретіндегі алғашқы қадамдарының бірі Босниядағы IFOR бейбітшілік сақтау миссиясына 900 әскер жіберу болды. Кейін Португалия Босния операциясының жалғасы болып табылатын SFOR-ға 320 әскер жіберді. Португалия сондай-ақ НАТО-ның Косово операциясы "Союздық күштерге" ұшақтар мен персонал жіберді. Гутерриш 2001 жылғы желтоқсан айында жергілікті сайлаудағы көңіл көншітпейтін нәтижеден кейін отставкаға кетті.

XV Конституциялық үкімет (2002-2004)

2002 жылғы мерзімінен бұрын өткен сайлау қорытындысы бойынша 2002 жылдың сәуір айында Социал-демократиялық партияның төрағасы Хосе Мануэль Дурао Баррозу басқаратын XV Конституциялық үкімет, Халық партиясымен коалиция құрып, оның жетекшісі Пауло Портас Қорғаныс министрі болды. Бұл үкімет екі жыл бойы қызмет етті, себебі 2004 жылдың маусым айында Дурао Баррозу Еуропалық комиссияның президенті лауазымына тағайындалуына байланысты отставкаға кетіп, бұл туралы мәлімдеді.

XVI Конституциялық үкімет (20042005)

Жозе Мануэль Дурао Баррозу Еуропалық комиссияның келесі президенті болуға шақыруды қабылдағаннан кейін жаңа үкімет құру қажет болды. Оппозициялық партиялар жалпы сайлау талап етсе де, президент Хорхе Сампаио Социал-демократиялық партияның жаңа төрағасы Педро Сантана Лопесті премьер-министр етіп тағайындады, ол Халық партиясымен коалиция құрып жаңа үкімет құрды. Бірақ 2004 жылдың желтоқсанында үкіметке байланысты бірнеше даулы мәселелер туындағандықтан, президент парламентті таратып, мерзімінен бұрын сайлау жариялады. Сантана Лопес президенттің шешімі жарияланғаннан кейін отставкаға кетті.

XVII және XVIII Конституциялық үкіметтер (2005-2011)

20 ақпандағы сайлауда Социалистік партия тарихында алғаш рет абсолютті көпшілікке қол жеткізіп, ең үлкен жеңіске жетті. Премьер-министр Жозе Сократес 12 наурызда президент Хорхе Сампаионың қасынан ант берді. Көптің күтпегенідей, Сократес Социалистік партияның шамамен жартысы жоғары лауазымды мүшелерінен және жартысы тәуелсіздерден тұратын кабинет құрды, соның ішінде оңшыл Халық партиясының негізін қалаушы Диого Фрейтас до Амарал да болды, ол Сыртқы істер министрі қызметіне кірісті (кейін жеке мәселелерге байланысты отставкаға кетті). 2009 жылғы 27 қыркүйектегі сайлауда қазіргі премьер-министр Жозе Сократес басқаратын Социалистік партия ең көп мандатты жеңіп алды, бірақ 2005 жылы қол жеткізген жалпы көпшілігін қайталай алмады. Сократес қайта тағайындалды, бірақ көпшілігін жоғалтты. 2010 жылғы Еуропалық қарыз дағдарысы Португалияны Халықаралық валюта қорынан (ХВҚ) және Еуропалық Одақтан көмек сұрауға итермеледі. Бұл жағдай Жозе Сократестің премьер-министр лауазымынан кетуіне әкелді, президент парламентті таратып, 2011 жылдың маусым айына мерзімінен бұрын сайлау жариялады.

XIX және XX Конституциялық үкіметтер (20112015)

2011 жылғы 5 маусымда өткен сайлауда Социал-демократиялық партия Халықтық партиямен бірге көпшілік үкімет құруға жеткілікті мандатқа ие болды. Үкіметке Педро Пассос Коэльо жетекшілік етті. Үкімет құрамында 11 министр болды және олар 21 маусымда қызметке кірісті. 2015 жылғы Португалия парламенттік сайлауы 4 қазанда өтті. Сайлау қорытындысы оңшыл коалицияның шартты жеңісін көрсетті, бірақ солшыл партиялардың (Социалистік партияны қоса) бірлескен жеңісі де байқалды, нәтижесінде парламентте ешбір партия өзінің күшімен үкімет құрамайтын жағдай (оңшыл жеңімпаз және солшыл көпшілік парламент) қалыптасты. Сайлаудан кейін Португалияның XX Конституциялық үкіметіне Педро Пассос Коэльо (PSD) премьер-министр болып тағайындалды және ол 2015 жылғы 30 қазаннан 26 қарашаға дейін қызмет етті. Дегенмен, Үкіметтік бағдарлама Парламент тарапынан мақұлданбады. Бұл Гвоздика революциясынан бергі Португалияның ең аз уақытқа созылған ұлттық үкіметі болды.

XXI, XXII және XXIII конституциялық үкіметтер (2015-2024)

Португалия үкіметі қазіргі конституция құрылғаннан бері 21-ші кабинет. Ол 2015 жылғы 26 қарашада премьер-министр Антониу Коста басқаратын Социалистік партияның (PS) азшылық үкіметі ретінде құрылды. 2019 жылғы Португалия заңнамалық сайлауы 2019 жылғы 6 қазанда өтті. Орталық-солшыл Социалистік партия (PS), қазіргі премьер-министр Коста, дауыстардың ең көп үлесі мен ең көп мандатты иеленді. Португалияның XXII Конституциялық үкіметі 2019 жылғы 26 қазанда премьер-министр Антониу Коста басқаратын Социалистік партияның (PS) азшылық үкіметі ретінде ант берді. 2021 жылғы қазан айында үкімет ұсынған бюджет Парламент тарапынан қабылданбады, нәтижесінде президент Марсело Ребело де Суса 2022 жылғы қаңтарға мерзімінен бұрын сайлау шақыруға мәжбүр болды. 2022 жылғы мерзімінен бұрынғы сайлау 2022 жылғы 30 қаңтарда өтті. Сайлау қорытындысы бойынша Социалистік партия тарихында екінші рет абсолютті көпшілікке ие болды. Бірақ, үкіметтің ант беруі Еуропа шетелдік сайлау округінде қайта сайлаудың өтуіне байланысты кейінге шегерілді, ал премьер-министр Антониу Коста басқаратын XXIII Конституциялық үкімет 2022 жылғы 30 наурызда ғана ант берді. Антониу Коста 2023 жылғы 7 қарашада литий және сутегі бизнесіне қатысты мемлекеттік келісімшарттарды тексеруге байланысты "Influencer" операциясы аясында отставкаға кетті. Президент парламентті таратып, мерзімінен бұрын сайлау жариялады.

XXIV Конституциялық үкімет (2024)

2024 жылдың 10 наурызында өткен сайлауда Социал-демократиялық партия, Халықтық партия және Халықтық монархиялық партиясы арасындағы одақ – Демократиялық Альянс, азшылық үкімет құруға жеткілікті мандатқа ие болды. Луис Монтенегро басқаратын үкімет 17 министрден тұрады және 2024 жылдың 2 сәуірінде қызметке кірісті.

Атқарушы билік

Атқарушы билікті Португалия Үкіметі жүзеге асырады. Үкімет, бұрын сипатталғандай, сайлау қорытындысы бойынша Президент премьер-министрді тағайындағаннан кейін құрылады – дәстүр бойынша, ең көп дауыс алған партияның жетекшісі. Үкімет Парламенттің келісімімен ғана қызмет ете алады: Парламент Үкімет бағдарламасының бастапқы нұсқасын мақұлдамау туралы ұсынысты немесе кез келген уақытта қарапайым көпшілік дауысымен сенімсіздік ұсынысын қабылдау арқылы Үкіметті орнынан алуға құқылы; сондай-ақ Үкімет өзінің бастамасымен кез келген уақытта сенім туралы ұсыныс енгізе алады, ол сенімсіздік ұсынысына қарама-қарсы әрекет етеді: егер ол қабылданбаса, Үкімет орнынан алынады. Бұған қоса, Үкімет мемлекеттік бюджетті Парламент мақұлдауына тәуелді, ал Парламент бюджеттік ұсынысты қабылдамау арқылы Үкіметті отставкаға жіберуге бейімдей алады. Осылайша, тікелей сайланбаған Үкімет халықтың пропорционалды өкілдігін қамтамасыз ететін Парламент алдында жауапты болады. Әдетте, Үкімет қызметтен алынғаннан кейін Президент мерзімінен бұрын сайлауды (немесе ерте сайлауды) тағайындайды.

Сот тармағы

Ұлттық Жоғарғы Сот азаматтық және қылмыстық істер бойынша соңғы сатыдағы сот болып табылады, ол Конституцияда "құқық соттарының иерархиясындағы ең жоғары орган" деп сипатталған. Әкімшілік және қаржылық істер бойынша жеке сот жүйесі бар, ондағы соңғы сатыдағы сот – Жоғарғы әкімшілік сот. Соғыс уақытында заңмен әскери соттар құрылу көзделеді. Он үш мүшеден тұратын Конституциялық сот заңдардың Конституцияға сәйкестігін қарайды. Бұдан өзге, Аудиторлық сот та бар.

Әкімшілік бөлімшелер

Әкімшілік өкілеттіктерден өзге, шектеулі заңнамалық құқықтары бар екі автономиялық аймақ (regiões autónomas, жекеше região autónoma) бар: Азор және Мадейра. Таза әкімшілік бөлімдер ретінде 18 округ (distritos), 308 муниципалитет (municípios) және 3091 азаматтық округ (freguesias) бар. Округтар: Авейру, Азор (Азор)*, Бежа, Брага, Браганса, Каштелу-Бранку, Коимбра, Эвора, Фару, Гуарда, Лейрия, Лиссабон, Мадейра*, Порталегре, Порту, Сантарем, Сетубал, Виана-ду-Каштелу, Вила-Реал және Визеу.