Кіріспе

Португалиядағы орталық-сол саяси партия Социалистік партия (Partido Socialista, pɐɾˈtiðu susiɐˈliʃtɐ, PS) – Португалиядағы әлеуметтік-демократиялық саяси партия. Ол 1973 жылдың 19 сәуірінде Германияның Бад-Мюнстерейфель қаласында Португалияның Социалистік әрекеті (Acção Socialista Portuguesa) ұйымының мүшелері болған белсенділер құрған. ПС Социалистік Интернационал, Прогрессивті Альянс және Еуропалық Социалистер партиясының мүшесі болып табылады. 9-шы Еуропалық Парламентте Социалистер мен Демократтардың Прогрессивті Альянсы тобында тоғыз депутаты бар. 2015 жылдың қарашасынан 2024 жылдың сәуіріне дейін Португалияны басқарды, содан кейін 2019 және 2022 жылғы парламент сайлауларында жеңіске жетті. Орталық-сол партия болып табылатын ПС Португалия саясатындағы екі ірі партияның бірі, оның қарсыласы – оңшыл консервативті Социал-демократиялық партия (PSD). Қазіргі ПС төрағасы – Педро Нуно Сантос.

Социалистік партия (1973 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

1974 жылғы 25 сәуірде «Гвоздика революциясы» 1933 жылы құрылған «Эштаду-Нову» авторитарлық режимін құлатты және демократия қайта орнатылды. Партияның бас хатшысы Марио Соарес Франциядағы эмиграциядан кейін Португалияға оралып, Сыртқы істер министрі болды, ал Антонио де Алмейда Сантос алғашқы уақытша үкіметтердің бірінде ведомствоаралық үйлестіру министрі болып тағайындалды. Революциядан кейін 1975 жылғы 25 сәуірде сайлаулар жарияланды, нәтижесінде ПС 1975 жылғы Конституциялық жиналысқа және 1976 жылғы Ұлттық жиналысқа сайлауда жеңіске жетті, бірақ 1979 жылғы парламенттік сайлауда Демократиялық альянсқа (AD) есе жіберді. 1980 жылы ПС Соуза Франко басқаратын Тәуелсіз социал-демократтармен (ASDI) және Лопес Кардосо басқаратын Социалистік демократия үшін солшыл одақпен (UEDS) «Республикалық және социалистік фронт» (FRS) деп аталатын сайлау альянсын құрды. Альянс AD-ны жеңе алмады. Олар 1983 жылғы жалпы сайлауда абсолютті көпшіліксіз жеңіске жетті және ПС оңшыл Социал-демократиялық партиямен (PSD) үлкен коалиция құрып, Орталық блок құрды. Жаңа үкімет Португалияның Еуропалық экономикалық қауымдастыққа (EEC) кіруі жөнінде келіссөздер бастады. 1985 жылы Орталық блок тарап, сол кездегі Антонио де Алмейда Сантостың басшылығымен ПС 1985 жылғы парламенттік сайлауда жеңіліске ұшырады. Каваку Силваның PSD 1985, 1987 және 1991 жылғы сайлауларда абсолютті көпшілікпен жеңіске жетті. ПС он жылдан астам оппозицияда болды. 1995 жылғы парламенттік сайлауда Антонио Гутерреш басқаратын ПС он екі жылдан кейін алғаш рет жалпы сайлауда жеңіске жетті, ал 1999 жылғы сайлауда партия үшін бір депутаттың арқасында ғана тарихи абсолютті көпшілікке қол жеткізе алмады. 2001 жылы жергілікті сайлаудағы сәтсіздіктен кейін Гутерреш премьер-министр лауазымынан кетіп, 2002 жылы жаңа сайлау шақыруды талап етті. Социалистік партия 2002 жылғы жалпы сайлауда Халық партиясымен (CDS–PP) коалиция құрған PSD-ге аз айырмамен жеңіліп қалды. Осы кезеңде Социалистік партия орталыққа қарай жылжып, «Үшінші жол» қағидаларын қабылдады делінген. 2000-шы жылдардың басында партия мүшелік тізімін тазартып, 2001 жылы 120 000 тіркелген мүшеден 2002 жылы 77 000-ға дейін азайтты. 2004 жылғы маусымда ПС 2004 жылғы Еуропалық сайлауда үлкен жеңіске жетті, ал бірнеше аптадан кейін PSD көшбасшысы және премьер-министр Дурау Баррозу Еуропалық комиссияның президенті болу үшін отставкаға кетті. 2004 жылғы желтоқсанда Республика Президенті Хорхе Сампайо 2005 жылғы ақпанға жаңа сайлау жариялады. Бұл сайлауда ПС жеңіске жетті және құрылғаннан бері алғаш рет абсолютті көпшілікке ие болды. Португалияның премьер-министрі ПС партиясының жетекшісі Хосе Сократес сайланды. 2009 жылы, билікте 4,5 жыл болғаннан кейін, ПС 2009 жылғы Еуропарламент сайлауында PSD-ге жеңіліп қалды. Алайда, олар 2009 жылғы 27 қыркүйекте өткен жалпы сайлауда жеңіске жетті, бірақ бұрынғы жалпы сайлауда алған абсолютті көпшілігін қайтадан ала алмады. Кейін ПС бір жынысты некелерді заңдастырды. 2011 жылғы Еуроаймақ және қаржы дағдарысы Португалияға ауыр соққы берді, бұл Сократес үкіметін қатаң үнемдеу шараларын енгізуге мәжбүр етті. 2011 жылғы 23 наурызда парламенттегі барлық оппозиция үкімет ұсынған жаңа шараларға қарсы дауыс берді. Соның салдарынан Сократес премьер-министр лауазымынан кетті және 2011 жылғы 5 маусымда кезектен тыс сайлау өтті. Сайлауда ПС үлкен сәтсіздікке ұшырады, 28,1% дауыс алып, PSD-ден он пайызға қалып қойды, ол CDS–PP-мен тағы бір коалициялық үкімет құрды. Сократес сайлау түнінде ПС-тің 1987 жылдан бергі ең нашар нәтижесіне байланысты Бас хатшы лауазымынан кетті. 2011 жылғы 23 шілдеде Антонио Жозе Сегуро Сократестің орнына сайланды. Сегуро басшылығымен ПС 2013 жылғы жергілікті сайлауда PSD-ге қарағанда елеулі жеңіске жетті және 2014 жылғы мамырда Еуропалық сайлауда социалистер тағы да жеңіске жетті, бірақ бұл жолы аз айырмамен. Олар PSD және CDS–PP арасындағы одақтың 28% -ға жуығына қарсы 31,5% дауыс алды. Нәтиже көптеген ПС мүшелері мен жақтастарының көңілін қалдырды, ал 27 мамырда Антонио Коста, сол кездегі Лиссабон мэрі, ПС басшылығына үміткер болатынын мәлімдеді. Сегуро жаңа конгресс пен басшылық сайлауын шақырудан бас тартты және оның орнына партияның премьер-министрлік кандидатын сайлау үшін 28 қыркүйекте өткізілетін алғашқы сайлауды шақырды. Коста партияның солшыл фракциясы мен Марио Соарес, Ана Катарина Мендес және Педро Нуно Сантос сияқты адамдардың қолдауымен партияның орташа және орталықшыл қанаты қолдаған Сегуроны 67% - 31% есебімен жеңіске жетті. 2015 жылғы парламенттік сайлауда ПС көңіл көншітпейтін екінші орынды иеленді, PSD/CDS–PP сайлау альянсы «Португалия алға» 38,6% дауысқа қарсы 32% дауыс алды. PSD/CDS PP коалициясының жеңісіне қарамастан, орталық-сол және солшыл партиялар Португалия парламентінде нақты көпшілікке ие болды. Екінші Пассос Коэлью кабинеті парламентте сенімсіздік вотумына қол қойылғаннан кейін, ПС Сол блоктың және Біртұтас демократиялық коалицияның қолдауымен ПС азшылық үкіметін қолдауға келісім жасады. Португалия демократиясының тарихында алғаш рет ең көп дауыс алған саяси күштің басшысы премьер-министр болды. 2017 жылы қарыздың өсуіне байланысты банкроттықтан сақтану үшін партия PSD, Португалия Коммунистік партиясы, BE және экологтар партиясы PEV қатарында партиялық қаржы жинау лимитін жоюға дауыс берді, осылайша барлық португалиялық партияларға жеке саяси донорлыққа мүмкіндік берді, олар оны жариялауға міндетті емес. Жаңа ұсыныс Португалия президенті Марсело Ребело де Соузадан тарсылдап мақұлданды. Коста премьер-министр ретінде өте табысты алғашқы мерзімін өткізді, экономика өсіп, жұмыссыздық төмендеді және дефицит азайды. Коста солшыл бағытталған ПС-ті басқаратын болғанымен, 2018 жылы партияны орталыққа қайта бұруды бастады, бұл жас және солшыл фракция, министр Педро Нуно Сантос басқаратын партияның наразылығын тудырды. 2019 жылғы Еуропалық сайлауда ПС 33,4% дауыс алып, PSD-нің 22% -ына қарсы үлкен жеңіске жетті. ПС 2019 жылғы қазан айында өткен жалпы сайлауда да PSD-нің 28% -ына қарсы 36% дауыспен жеңіске жетті, бірақ күткеннен аз айырмамен. Екінші Коста кабинеті 2019 жылғы 26 қазанда ант берді. 2020 жылғы қазан айында ПС Азор аймағында билігін жоғалтты, себебі социалистер аймақтың 2020 жылғы қазан айындағы сайлауында көпшілігін жоғалтты. ПС тек 39% дауыс алды, бұл 7 пайыздық таңбаға төмендеді және 25 орын алды. Оңшыл партиялар PSD, CDS, PPM, CHEGA және IL жалпы солшылдардан бір орынмен көп дауыс алды және сайлаудан кейін бірнеше аптадан кейін PSD үкіметке келді. 2021 жылдың қаңтарына қарай ПС елдің екі автономиялық аймағында оппозицияда қалды. 2021 жылғы Португалия президенттік сайлауында Коста қазіргі президент Марсело Ребело де Соузаны қолдады, бұл партия мүшелерінің кейбіреулерін наразы қылды. Бұрынғы ПС Еуропарламент депутаты Ана Гомес, Костаның сыншысы және партияның солшыл фракциясының мүшесі президенттікке кандидат болды, ол демократиялық социализм мен прогрессивизмнің кандидаты екенін мәлімдеді, партия басшылығының ресми кандидатты ұсынбағанына көңілі толмағанын айтты. Партияның солшыл фракциясының және жемқорлық туралы алаңдаған кейбір орташа мүшелерінің қолдауымен Гомес де Соузадан кейін көңіл көншітпейтін екінші орынды иеленді, ол Лиссабон мэрі Фернанду Медина, Эдуарду Ферру Родригес және Карлуш Сезар сияқты партия басшыларының көптеген қолдауларына ие болды. Партия 2021 жылғы жергілікті сайлауда PSD-ге бірнеше қалаларды жоғалтып, сәтсіздікке ұшырады, бірақ ең ірі жеңіліс Лиссабонды PSD кандидаты Карлуш Моэдаға жоғалту болды, ол Фернанду Мединаны тартысты 34% - 33% есебімен жеңді. Жергілікті сайлаудан кейін...

Идеология

ПС – демократиялық социализмнен әлеуметтік либерализмге және орталық саясатқа дейінгі көптеген ішкі фракциялары бар, бағыты солшыл социал-демократиялық партия. Ол кейнсиандыққа, еуропалық интеграцияға және прогрессивтік идеологияға қолдау көрсетеді. Көптеген негізгі социал-демократиялық партиялар сияқты, бұл партия бұрын «Үшінші жол» бағытын ұстанған.

Еуропалық Парламент

Сайлау жетекшісі Дауыстар % Орындықтар +/ 1987 Мария де Лурдес Пинтасилго 1,267,672 22.5 (#2) 1989 Жоао Кравиньо 1,184,380 28.5 (#2) 2 1994 Антонио Виторино 1,061,560 34.9 (#1) 2 1999 Марио Соарес 1,493,146 43.1 (#1) 2 2004 Антонио Коста 1,516,001 44.5 (#1) 0 2009 Виталь Морейра 946,818 26.5 (#2) 5 2014 Франсиско Ассис 1,033,158 31.5 (#1) 1 2019 Педро Маркес 1,106,328 33.4 (#1) 1 2024 Марта Темидо Белгісіз Белгісіз

Аймақтық жиналыстар

Өңір Сайлау Жетеушісі Дауыстар % Орындықтар +/ Үкімет Азор аралдары 2024 Васко Кордейро 41 538 35,9 (#2) 2 Мадейра 2023 Серджио Гонсалвес 28 840 21,3 (#2) 8