Кіріспе
Португалиядағы орталық-оң саяси партия Социал-демократиялық партия (Partido Social Democrata, pɐɾˈtiðu susiˈal dɨmuˈkɾatɐ; PSD) – Португалиядағы либералды-консервативті саяси партия, қазіргі уақытта елдегі билік партиясы. Көбінесе PSD деп танылатын бұл партия, сайлау бюллетендерінде ресми түрі PPD/PSD ретінде көрсетіледі, мұндағы алғашқы үш әріп партияның бастапқы атауы – Демократиялық халық партиясынан (Partido Popular Democrático, PPD) алынған. Орталық-оң партия болып табылатын PSD, португалиялық саясаттағы екі маңызды партияның бірі, оның қарсыласы – солшыл-орталық Социалистік партия (PS). PSD 1974 жылы, Гвоздика революциясынан кейін екі апта өткен соң құрылды және 1976 жылы қазіргі атауын қабылдады. 1979 жылы PSD орталық-оң партиялармен бірігіп, Демократиялық альянс құрды және сол жылы өткен сайлауда жеңіске жетті. 1983 жылғы жалпы сайлаудан кейін партия Социалистік партиямен «Орталық блок» деп аталатын үлкен коалиция құрды, ал 1985 жылғы жалпы сайлауда жаңа көшбасшы Анибал Каваку Силва басшылығымен жеңіске жетті, ол партияны оңға қарай жылжытты. Каваку Силва он жыл премьер-министр болып қызмет етті, маңызды экономикалық либерализацияны жүзеге асырды және екі үлкен жеңіске қол жеткізді. Ол қызметтен кеткеннен кейін PSD 1995 жылғы сайлауда жеңіліске ұшырады. Партия 2002 жылы Жозе Мануэль Дурау Баррозу басшылығымен қайтадан билікке оралды, бірақ 2005 жылғы сайлауда жеңілді. 2011 жылғы сайлаудан кейін партия қайтадан билікке оралды және төрт жылдан кейін 2015 жылғы заңнамалық сайлауда көпшілік дауыс жинады, Республика Ассамблеясында 107 орынға ие болды (CDS – Халық партиясымен одақтастықта), бірақ азшылық үкіметін құра алмады және оппозицияға қайта оралды. Тоғыз жылдан кейін, 2024 жылы партия азшылық үкімет ретінде қайтадан билікке келді. Қазіргі көшбасшы Луис Монтенегро 2022 жылдың 28 мамырында сайланды және Португалияның қазіргі премьер-министрі болып табылады. Бастапқыда социал-демократиялық партия болған PSD Португалиядағы орталық-оңның басты консервативті партиясына айналды. PSD Еуропалық халық партиясы мен Орталық Демократиялық Интернатционалдың мүшесі. 1996 жылға дейін PSD Еуропалық либералды-демократиялық және реформалық партия мен Либералды Интернатционалға мүше болған, бірақ Социалистік партияның ветосымен мүшелікке қатысты әрекеттері тоқтатылды. Альберту Жоау Жардим PSD-нің Мадейра филиалын құрған және ондаған жылдар бойы партия мүшесі ретінде автономиялы архипелагты басқарды.
The Social Democratic Party (Partido Social Democrata, pɐɾˈtiðu susiˈal dɨmuˈkɾatɐ; PSD) is a liberal conservative political party in Portugal that is currently the country's ruling party. Commonly known by its colloquial initials PSD, on ballot papers its initials appear as its official form PPD/PSD, with the first three letters coming from the party's original name, the Democratic People's Party (Partido Popular Democrático, PPD). A party of the centre right, the PSD is one of the two major parties in Portuguese politics, its rival being the Socialist Party (PS) on the centre left. The PSD was founded in 1974, two weeks after the Carnation Revolution and in 1976 adopted its current name. In 1979, the PSD allied with centre right parties to form the Democratic Alliance and won that year's election. After the 1983 general election, the party formed a grand coalition with the Socialist Party, known as the Central Bloc, before winning the 1985 general election under new leader Aníbal Cavaco Silva, who shifted the party to the right. Cavaco Silva served as Prime Minister for ten years, instituting major economic liberalisation and winning two landslide victories. After he stepped down, the PSD lost the 1995 election. The party was returned to power under José Manuel Durão Barroso in 2002, but was defeated in the 2005 election. The party was able to return to power after the 2011 elections and four years later was able to win a plurality in the 2015 legislative election, winning 107 seats in the Assembly of the Republic in alliance with the CDS – People's Party, but being unable to form a minority government and went back to the opposition. Nine years later, in 2024, the party was returned to power under a minority government. The current leader, Luís Montenegro was elected on 28 May 2022 and is the incumbent Prime Minister of Portugal. Originally a social democratic party, the PSD became the main centre right, conservative party in Portugal. The PSD is a member of the European People's Party and the Centrist Democrat International. Until 1996, the PSD belonged to the European Liberal Democrat and Reform Party and Liberal International. with its membership attempt vetoed by the Socialist Party. Alberto João Jardim was the co founder of the Madeiran branch of the PSD, and governed the autonomous archipelago for decades, running as a member of the party.
Демократиялық одақ үкіметтері
Демократиялық халық партиясы 1974-1976 жылдар аралығында Португалияда бірнеше коалициялық үкіметтерге қатысты, бұл Гвоздика революциясынан кейін болды. Бұл кезең португалиялық саясатта саяси институттардың құрылып, тұрақтануына уақыт кеткен өтпелі кезең ретінде қарастырылады. 1976 жылы партия қазіргі атауын қабылдады. 1979 жылы PSD Демократиялық одақ (AD) деп аталатын сайлау альянсын Демократиялық және әлеуметтік орталықпен (қазір Халықтық партия, CDS PP) және бірнеше шағын оңшыл партиялармен құрды. 1979 жылдың соңында AD парламенттік сайлауда жеңіске жетті, ал PSD басшысы Франсиско Са Карнейро премьер-министр болды. PSD 1995 жылға дейін барлық үкіметтердің құрамында болды. AD 1980 жылғы жаңа сайлауда парламенттік көпшілігін арттырды, бірақ 1980 жылдың 4 желтоқсанында Са Карнейро әуе апатында қаза тапты. Франсиско Пинто Балсемао Социал-демократиялық партия мен Демократиялық одақтың басшылығын, сондай-ақ премьер-министрлік лауазымын иеленді, бірақ Са Карнейроның харизмасы болмағандықтан, ол халықтың қолдауын жинауға үлкермеді. Демократиялық одақ 1983 жылы таратылды, ал сол жылы өткен парламенттік сайлауда PSD Социалистік партияға (PS) жеңілді. Бірақ көпшілік дауысқа ие болмаған социалистер PSD-мен бірлесіп «Орталық блок» деп аталатын үлкен коалиция құрды. PSD-дегі көптеген оңшылдар, соның ішінде Анибал Кавако Сильва PS басқаратын үкіметке қатысуға қарсы болды, сондықтан Кавако Сильва 1985 жылдың 2 маусымында партия басшысы болып сайланғанда, коалиция күшін жойды.
Кавако Сильва үкіметтері (1985-1995)
PSD 1985 жылғы жалпы сайлауда ең көп дауыс жинады (бірақ көпшілік дауыс емес), содан кейін Кавако Сильва премьер-министр болды. Экономикалық либерализация және салықтарды төмендету бірнеше жылдық экономикалық өсімге жол ашты. Сенімсіздік туралы резолюция қабылданғаннан кейін 1987 жылдың шілдесіне мерзімінен бұрын сайлаулар тағайындалды, нәтижесінде PSD күшті жеңіске жетті, ол халықтың 50,2 пайызының және 250 парламенттік орынның 148-інің дауысын алды – Португалиядағы саяси партияның еркін сайлауда абсолютті көпшілікті алғаш рет жинауы. PSD сайлауға өте танымал болғанымен, жеңісі партияның ең оңтайлы болжамдарын да асып кетті. 1988 жылы 7%-дан жоғары өсімді көрсеткен мықты экономика Португалия мен ЕО елдері арасындағы айқын жақындасуға ықпал етті. PSD 1991 жылғы сайлауда тарихи үшінші мерзімге жеңіске жетті, төрт жыл бұрынғыдан сәл жоғары дауыс жинады. Дегенмен, 1993 жылдан кейін жұмыссыздықтың жоғары деңгейі және экономиканың төмендеуі Кавако Сильва үкіметінің беделін түсірді.
Кавако Сильвадан кейінгі кезең
Кавако Сильва 1995 жылдың қаңтар айында партия басшылығынан қанағаттану себебімен кетті. Келесі айда PSD съезінде партия Фернандо Ногейраны басшы етіп сайлады. PSD 1995 жылғы сайлауда PS-ке есе жіберді. 1996 жылы Кавако Сильва республика президенттігіне кандидат болды, бірақ Лиссабонның бұрынғы мэрі Хорхе Сампаиодан жеңіле қалды. Сампаио 53,9% дауыс алып жеңіске жетті, ал Кавако 46,1% дауыс жинады. Партия 16 жылдан кейін алғаш рет үкімет құрамына кірмеді. Партия 1999 жылғы сайлауда қайтадан жеңіліске ұшырады. Алайда, 2001 жылғы жергілікті сайлауда партия үлкен қайта ояну жасады, Лиссабон, Порту және Синтра сияқты бірнеше қалаларды PS-тен жеңіп алды, тіпті кейбіреулері сарапшылардың болжамдарын жоққа шығарды. Бұл PSD-нің нәтижесі сол кездегі премьер-министр Антониу Гутеррештің (PS) отставкаға кетуіне себеп болды, соның салдарынан ел 2002 жылдың наурыз айында мерзімінен бұрынғы жалпы сайлауға бара жатты. Осы кезде партия өзінің мүшелік тізімін жаңартты, нәтижесінде 1996 жылы 183 мыңнан 1999 жылы 77 мыңға дейін азайтылды.
PSD/CDS бірінші коалициялық үкіметі (2002-2005)
2002 жылы PSD 40 пайыз дауыспен 38 пайыз дауысқа жеңіп, қайтадан саяси аренаға оралды. Бірақ көпшілік дауысқа ие болмаса да, PSD CDS PP партиясымен коалиция құруға жететін орындарды жеңіп алды. Соның нәтижесінде PSD төрағасы Хосе Мануэль Дурао Баррозу премьер-министр болды. Кейін Дурао Баррозу Еуропалық комиссияның төрағасы болу үшін лауазымынан кетті, бұл оның көп рет келіспейтін болған Педро Сантана Лопеске партия басшысы және премьер-министр болуға мүмкіндік берді.
Оппозицияға қайта оралды (2005-2011)
2005 жылы 20 ақпанда өткен парламенттік сайлауда Сантана Лопес ПСД-ны 1983 жылдан бері ең ауыр жеңіліске ұшыратты. 12 пайыздан астам кері бұрылыспен партия тек 75 орынды жеңіп алды, бұл 30 орынның жоғалуы болды. Басты қарсыласы – Социалистік партия абсолютті көпшілікке ие болып, 2009 жылғы парламенттік сайлаудан кейін де үкіметте қалды, бірақ енді абсолютті көпшілікке қол жеткізбеді, ал ПСД оппозицияда қалды. ПСД қолдаған кандидат Анибал Кавако Сильва 2006 және 2011 жылдары Португалия президенттік сайлауында жеңіске жетті. 2005 жылғы сайлаудан кейін Луис Маркес Мендес партия төрағасы болып сайланды. Ішкі тартыстар Маркес Мендесті әлсіретті, және 2007 жылдың қыркүйегінде Луис Филиппе Менезес оны 54%-қа 42% есебімен жеңді. Менезес те ішкі оппозициямен күресе алмады, сондықтан жұмыстың алты айынан кейін отставкаға кетті. 2008 жылдың 31 мамырында Мануэла Феррейра Лейте Португалияның ірі партиясын басқарған тұңғыш әйел болды. Ол Педро Пассос Коэльоның 31%-ына және Педро Сантана Лопестің 30%-ына қарсы 38% дауыс жинады. 2009 жылдың 7 маусымында өткен Еуропалық парламент сайлауында ПСД биліктегі социалистерді жеңіп, дауыс берушілердің 31,7%-ын алып, сегіз Еуропарламент депутатын сайлады, ал Социалистік партия тек 26,5% дауыс жинап, жеті депутатты сайлады. Бұл "сайлау картасын қайта құру" деп күтілгенімен, ПСД сол жылы да жеңіліске ұшырады, бірақ Социалистік партия көпшілігін жоғалтты. Педро Пассос Коэльо 2010 жылдың наурыз айында 61% дауыспен партия төрағасы болып сайланды.
PSD/CDS коалициясының екінші үкіметі (20112015)
Үкіметтің экономикалық дағдарысты басқаруына наразылық күшейіп, үкіметтің дағдарысты шешу үшін қажетті реформаларды жүзеге асыруға басқа партиялардың қолдауын ала алмауы Социалистік партияның премьер-министрі Хосе Сократесты отставкаға кетуге мәжбүр етті, нәтижесінде 2011 жылдың 5 маусымында жаңа сайлау өтті. Бұл PSD партиясына абсолютті көпшілік алмады, соның салдарынан 2015 жылғы жалпы сайлауға дейін толық мерзімге CDS PP партиясымен коалициялық үкімет құрылды. Осы мерзімде бюджет тапшылығын азайту мақсатында көптеген үнемдеу саясаты іске асырылды, бірақ бұл жұмыссыздыққа және 2013 жылдың ортасына дейін созылған экономикалық төмендеуге әкеп соқты. Осы күннен бастап экономика жақсара бастады, әр тоқсан сайын 1-2% өсім көрсетті. 2015 жылғы жалпы сайлауда PSD және CDS PP партиялары Педро Пассос Коэльо мен Пауло Портас басшылығында "Португалия Алға" атты бірлескен коалиция ретінде қатысты. Коалиция сайлауда социалистерден айқын басымдықпен жеңіске жетті, дауыстардың 38,6%-ын алды, ал социалистерге тек 32% дауыс түсті. Дегенмен, коалиция 25 депутатты және 11%-дан астам дауысты жоғалтты, нәтижесінде абсолютті көпшілікке жетпеді. Республиканың сол кездегі президенті Анибал Кавако Сильва PSD/CDS PP коалициясын премьер-министр ретінде Пассос Коэльомен үкімет құруға шақырды.
Оппозицияға қайта оралды (2015-2024)
PSD/CDS-тің екінші үкіметі 2015 жылдың 30 қазанында ресми түрде құрылып, ант берді, бірақ екі аптадан кейін сенімсіздік дауысы мақұлданғаннан кейін құлап кетті. Оның 11 күндік үкіметтік қызметі Португалия демократиялық болып, еркін сайлаулар өткізгеннен бергі ең қысқа мерзімді үкімет болып табылады. Осыдан кейін PSD оппозицияға қайтып оралды, ал Социалистік партия БЕ және ХДС-пен келісімге келіп, Антониу Кошта басқаратын PS азшылық үкіметін қолдады. Педро Пассос Коэльо партия басшысы қызметін сақтап қалды, бірақ әлсіз оппозициялық стратегия PSD үшін жағымсыз сайлау нәтижелеріне әкелді. Бұл 2017 жылғы жергілікті сайлаулардың нәтижесімен аяқталды. Бұл сайлауда PSD ең нашар нәтиже көрсетті, тек 98 әкімді және 30% дауысты ғана жеңіп алды. Пассос Коэльо PSD басшысы лауазымына тағы бір рет кандидат болмайтынын мәлімдеді. 2018 жылдың 13 қаңтарында Руи Рио Педро Сантана Лопесті 54% - 46% есебімен жеңіп, жаңа партия басшысы болды. 2017 жылы, қарыздың артуына байланысты банкроттықтан сақтау үшін партия, Португалияның Социалистік партиясы, Португалияның Коммунистік партиясы, BE және PEV экологиялық партиясымен бірге партиялық қаржы жинау шектерін жоюға дауыс берді, осылайша барлық португалиялық партияларды жеке саяси донорларға ашты, олардың ашықтауға міндетті емес. Бұл жаңа ұсынысты Португалия президенті Марсело Ребело де Соуза теріс пікірмен мақұлдады. Басшылықтың алғашқы жылында Рио үлкен ішкі қарсылыққа тап болды және 2019 жылдың қаңтарында Луис Монтенегро ұсынған сенім дауысын жеңіп алды. 2019 жылғы Еуропарламент сайлауында PSD ұлттық сайлаудағы ең нашар нәтижесін көрсетті, 22% дауыс жинады. Алайда, партия 2019 жылдың қазан айында өткен жалпы сайлауда PS-тің 36%-ына қарсы 28% дауыс жинап, айтарлықтай жақсарды. Дегенмен, Рионың басшылығы тағы да сыналып, ол 2020 жылдың қаңтарындағы екі кезеңдік басшылық сайыста Луис Монтенегромен және Мигель Пинто Лузбен күш сынасты. Рио бірінші кезеңде 49% дауыспен жеңіске жетті және екінші кезеңде Луис Монтенегроны 53% - 47% есебімен жеңіп, партия басшысы болып қайта сайланды. 2020 жылғы Азор аралдарының аймақтық сайлауында PSD 24 жылдық оппозициядан кейін CHEGA, CDS, PPM және IL-мен келісімге келіп, билікке қайта оралды. PSD дауыстардың 34%-ын жеңіп алды, ал PS 2016 жылмен салыстырғанда 7%-дан астам төмендеп, 39%-ға дейін түсті, бұл күтпеген нәтиже болды, және жалпы алғанда оңшыл партиялар солшылдардан 1 орындық көпшілікке ие болды. 2020 жылдан бері PSD Португалияның екі автономиялық аймағының үкіметтерін басқарып келеді. 2021 жылғы жергілікті сайлаулар PSD үшін оңтайлы болды, бірақ партия елдегі ең көп әкімді жеңіп алмады. Партия және оның басшылық коалициялары дауыстардың 32%-ын жеңіп алды және Коимбра, Фуншал және Барселос сияқты қалаларды PS-тен жеңіп алды. PSD-ның басты жеңісі Лиссабонда болды, онда Карлос Моедас барлық болжамдарға қарамастан PS-тің қазіргі әкімі Фернандо Мединаны жеңді. 2021 жылдың қазан айында PS және BE-ХДС арасындағы келіспеушіліктер 2022 жылғы бюджетті мақұлдамауға және 2022 жылдың 30 қаңтарына кезектен тыс жалпы сайлауды тағайындауға әкелді. Сауалнамалар бойынша сайлаудың тартысты болғанына қарамастан, PSD сайлаушылардың 29%-ын ғана жеңіп алды, ал PS 41% дауыс жинап, күтпеген абсолютті көпшілікке ие болды. Сайлаудан кейін PSD басшысы Руи Рио жаңа партия басшысын сайлау процесін бастады. 2022 жылдың 28 мамырында Луис Монтенегро 72%-дан астам дауыс жинап, партия басшысы болып сайланды.
Билікке қайта оралу (2024 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
Антонио Костаның литий және сутегі бизнесіне қатысты келісімшарттарды берудегі күдікті жемқорлық бойынша тергеу салдарынан отставкаға кеткенінен кейін 2024 жылдың 10 наурызына мерзімінен бұрын сайлау жарияланды. Осы сайлауда PSD, CDS–PP және PPM «Демократиялық одақ» (AD) деп аталатын бірлескен одақ құрып сайлауға түсуге шешім қабылдады. Сайлау күні AD Социалистік партиядан шамалы айырмамен, 29% дауысқа 28% дауыспен жеңіске жетіп, азшылық үкімет құрды.
Тарихи дамуы
Партия классикалық социал-демократия негізінде құрылған, орта-солшыл партия болған, бірақ кейіннен барлық топтарды біріктіретін орта-оңшыл партияға эволюциялады. Партия либералды-консервативті немесе консервативті-либералды деп сипатталған, сонымен қатар христиандық демократиялық, либералды және экономикалық либералды элементтері бар.
Логотиптер
1974 жылдан бері PSD символдарында қызғылт сары түс басым болып келеді және логотип үш жебеден тұрады. Бұл үш жебе нацизмге қарсы күресте 1930 жылдары Германия Социал-демократиялық партиясы қолданған үш жебе саяси символынан шабыттандырылған. PSD логотипіндегі үш жебе – еркіндік, теңдік және ынтымақ – дәстүрлі социал-демократиялық ұран, оның тамыры Француз революциясына дейін жетеді.