Кіріспе

Ядролық қарулар жөніндегі пікірталас – ядролық қарудың қаупі, қолданылуы және жинақталуына байланысты дау-жанжалдарды білдіреді. Ядролық қарулар жасалғанға дейін, Манхэттен жобасына қатысқан ғалымдар қаруды қолдану мәселесінде екі топқа бөлінді. Ядролық қару соғыста тек Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңінде қолданылды, 1945 жылдың тамыз айының басында АҚШ Әскери-әуе күштерінің B-29 Superfortress бомбалаушылары Жапонияның Хиросима және Нагасаки қалаларына атом бомбаларын тастады. Бұл бомбалаулардың Жапонияның қарсы тоқтауына тигізген әсері және АҚШ-тың оларды этикалық тұрғыдан негіздеуі ондаған жылдар бойы ғалымдар мен көпшілік арасында талқыланып келеді. Ядролық қарусыздану – ядролық қаруды азайту немесе толығымен жою процесі, сондай-ақ ядролық қарудан толығымен бос әлемнің соңғы күйі. Қарусыздануды қолдайтындар әдетте ядролық қарудың қаупін тудыруын немесе қолдануын моральдық емес деп санайды және толық қарусыздану ғана ядролық соғыс мүмкіндігін жоя алады деп мәлімдейді. Ядролық қарусыздануды сынға алатындар, бұл шара ұлттық қауіпсіздікті әлсіретіп, конвенциялық соғыстарды ықтималдатады, олардың салдары ауыр болады немесе екеуі де орын алуы мүмкін дейді. Пікірталас әртүрлі сценарийлерді қарастырғанда күрделене түседі, мысалы, толық немесе ішінара, бір жақты немесе көп жақты қарусыздану. Ядролық қарудың таралуы – бұл осыған байланысты маңызды мәселе, ол көбінесе ядролық қарудың басқа елдерге таралуын білдіреді және аймақтық қақтығыстардан туындаған ядролық соғыс қаупін арттырады. Ядролық технологиялардың, әсіресе қару жасауға қолданылатын ядролық материалдарды (мысалы, жоғары тотыққан уран және плутоний) өндіруге арналған ядролық отын циклы технологияларының таралуы, ядролық қарудың таралу қаупіне әсер етеді. Мұндай таралу кейде көлденең таралу деп аталады, ол белгілі ядролық державалардың ядролық қару арсеналын кеңейтуді білдіретін тік таралудан ерекшеленеді.

Манхэттен жобасы

Манхэттен жобасы «жоғары құпия» деп есептелгендіктен, ядролық қаруды қолдану туралы ашық пікірталас болған жоқ, тіпті АҚШ үкіметінің ішінде де бомба туралы мәліметтер өте шектеулі болды. Дегенмен, алғашқы ядролық қарулар әзірленбес бұрын, Манхэттен жобасына қатысқан ғалымдар қаруды қолдану мәселесінде дауласып, екі топқа бөлінді.

Франк баяндамасы

1945 жылдың 2 маусымында Манхэттен жобасының металлургиялық зертханасының жетекшісі Артур Комптон Чикаго университетінің қызметкерлеріне Жапонияның капитуляциясын күштеу үшін атом бомбасын қолдану жоспарларын жасап жатқан Уақытша комитеттің соңғы ақпараты туралы хабарлады. Осы хабарламаға жауап ретінде Джеймс Франк төрағалық ететін Мет Лабораториясының атом бомбасының әлеуметтік және саяси салдары жөніндегі комитеті Франк есебін жазды. Лео Силард пен Гленн Т. Сиборгтың да үлесі бар бұл есепте бірінші атом бомбасын қалаға қарсы пайдаланудың орнына, жапондықтарға адам тұрмайтын аймақта "көрсету" керек деп ұсынылды. Бұл ұсыныс әскери қолбасшылармен, Лос-Аламос нысаналар комитетімен (басқа ғалымдардан құралған) және қаруды қолдануға қатысқан саясаткерлермен келіспеді. Есепте сондай-ақ, ядролық қару жарысын және тұрақсыз әлемдік тәртіпті болдырмау үшін қарудың бар екендігі жария етілуі керек екені айтылды, осылайша ынтымақтастыққа негіделген халықаралық ұйым атом энергиясын бақылауға алады: "Осы көзқарас бойынша, жаңа қаруды барлық Біріккен Ұлттар Ұйымының өкілдерінің алдында, шөлде немесе бедеу аралда көрсету тиімдірек болар еді. Америка әлемге «Бізде қандай қару бар екенін көрдіңіздер, бірақ біз оны қолданбадық. Біз болашақта оны қолданудан бас тартуға және осы ядролық қаруды тиісті бақылауға алу үшін басқа елдермен бірге жұмыс істеуге дайынбыз» деуге мүмкіндік берсе, халықаралық келісімге жету үшін ең қолайлы жағдай туар еді." Франк есебі.

Сзилардтың өтініші

Манхэттен жобасына қатысқан 70 ғалым, олардың көпшілігі Мет Лабораториясынан, Лео Силард бастауымен, 1945 жылдың шілдесінде президент Гарри Трумэнге петиция ұсынды. Силард петициясында Трумэннен атом бомбасын тек толық капитуляция шарттары жарияланған жағдайда және Жапония бұл фактілерді толық білгеннен кейін де капитуляциялаудан бас тартса ғана қолдануға шақырылды. "Біз, төменде қол қойғандар, құрметпен сұраймыз: біріншіден, Сіз Бас қолбасшы ретіндегі өкілеттігіңізді пайдаланып, АҚШ осы соғыста атом бомбаларын қолдануға бармауы керек, егер Жапонияға таңуға ниеттенген шарттар толыққанды жарияланбағанда және Жапония осы шарттарды білгеннен кейін де капитуляциялаудан бас тартса; екіншіден, мұндай жағдайда атом бомбаларын қолдану мәселесін осы петицияда ұсынылған аргументтерді және барлық басқа да моральдық жауапкершілікті ескере отырып, Сіз шешуіңіз керек." Силард петициясы сонымен қатар Трумэнге атом бомбасын қолдану туралы шешімнің болашақ салдары, соның ішінде ядролық қарулану жарысының күрт өршу мүмкіндігі және жаһандық қауіпсіздіктің нашарлауы туралы ойлауды ескертті және мүмкіндігі болса, мұндай оқиғаның алдын алуға шақырды.

Хиросима мен Нагасаки

Little Boy атом бомбасы 1945 жылғы 6 тамызда Хиросима қаласының үстінде жарылды. 12 500 тонна тротилге тең қуатпен болған жарылыс пен термиялық толқын салдарынан шамамен 50 000 ғимарат (соның ішінде 2-ші жалпы армия мен 5-ші дивизия штабтары) қиратылды және 75 000-ге жуық адам қаза тапты, олардың ішінде 20 000 жапон әскері және 20 000 корейлік болды. "Fat Man" ("Қалың Адам") атом бомбасы үш күннен кейін, 1945 жылғы 9 тамызда Нагасаки қаласының үстінде жарылып, қаланың 60 пайызын жойды және шамамен 35 000 адамның өмірін қиды, олардың ішінде 23 200-28 200 жапон азаматтық қару-жарақ өндірісінің жұмысшылары мен 150 жапон сарбазы болды. Бомбалаудың Жапонияның қарсы тұруын тоқтатудағы рөлі және АҚШ-тың оны этикалық тұрғыдан негіздеуі ондаған жылдар бойы ғалымдар мен көпшілік арасындағы пікірталас тақырыбы болып келді. Дж. Сэмюэл Уокер "бомбаны қолдану туралы даулар жалғаса беретіні сөзсіз" деп санайды.

Соғыстан кейінгі

Хиросима мен Нагасакиде бомбаға ұшырылғаннан кейін әлемдегі ядролық қару қоры өсті, ал ядролық қару сынақтар мен демонстрациялық мақсаттар үшін екі мыңнан астам рет сынақтан өткізілді. Ядролық қару сынаған және осындай қаруға ие екенін мойындаған елдер (хронологиялық ретпен) – АҚШ, Кеңес Одағы (ядролық держава ретінде оның орнын Ресей басты), Ұлыбритания, Франция, Қытай Халық Республикасы, Үндістан, Пәкістан және Солтүстік Корея. 1980 жылдардың басында ядролық қарулану жарысының жаңаруы халық арасында ядролық қарусыздану қозғалысының пайда болуына әкелді. 1981 жылдың қазан айында Италияның бірнеше қаласында 500 мың адам көшеге шықты, 250 мыңнан астам адам Боннда наразылық танытты, 250 мың адам Лондонда демонстрация өткізді, ал 100 мың адам Брюссельде шеруге қатысты. 1982 жылдың 12 маусымында Нью-Йорк қаласында ядролық қаруға қарсы миллион адамдық ең ірі наразылық акциясы өтті. 1983 жылдың қазан айында Батыс Еуропадағы шамамен 3 миллион адам ядролық зымырандардың орналасуына қарсылық білдіріп, қарулану жарысын тоқтатуды талап етті.

Дәлелдері

Толық көпжақты қарусыздану сценарийі бойынша ядролық соғыс мүмкін емес. Жарым-жартылай қарусыздану сценарийлерінде ядролық соғыс ықтималдығының қалай өзгеретіні туралы пікір қақтығыстары бар. Ядролық қарусыздануды сынаушылар, бұл үкіметтердің өздеріне қарсы шабуылға жауап беру арқылы қорқыту мүмкіндігін әлсіретеді дейді. Суық соғыс кезінде стратегиялық ядролық соғыс мәселелеріне ойын теориясын қолдану өзара сенімді жойылу (MAD) доктринасына әкелді, бұл ұғымды 1960 жылдардың ортасында Роберт Макнамара және басқалар әзірледі. Ядролық соғыстың алдын алудағы оның табысы «жауды шабуылға дейін, шабуыл кезінде немесе шабуылдан кейін кез келген уақытта жұмыс істейтін қоғам ретінде жоюға дайын болуына» байланысты деп есептелді. Ядролық соққы беру қабілетін дамыту немесе сақтау керек деп санайтындар, әдетте, суық соғысқа сілтеме жасай отырып, «ядролық бейбітшілік» АҚШ пен КСРО-ның өзара екінші соққы беруге қабілетті болуының нәтижесі болды деп өз ұстанымдарын дәлелдейді. Суық соғыс аяқталғаннан бері халықаралық қатынастардағы қорқыту теориясы одан әрі дамыды және тұрақсыздық-тұрақсыздық парадоксы тұжырымдамасымен жалпыланды. Қарусыздандыру жақтастары саяси көшбасшылардың өз азаматтарын қорғауды басқа мәселелерден жоғары қоятын рационалды актерлер деген болжамға күмән келтіреді және Макнамараның өзі кейіннен мойындағандай, рационалды емес шешімдер, жағдайлар мен мүмкіндіктер ядролық соғыстың алдын алуда маңызды рөл атқарды, мысалы, 1962 жылғы Куба зымыран дағдарысы және 1983 жылғы Able Archer 83 дағдарысы кезінде. Осылайша, олар дәлелдер теориядан басым екенін және қорқыту теорияларын тарихи фактілермен келісуге болмайтынын айтады. Кеннет Уолтс ядролық қарудың одан әрі таралуын қолдайды. 2012 жылғы шілде айында жарияланған «Foreign Affairs» журналында Уолтс АҚШ, Еуропа және Израиль сарапшылары мен саясаткерлерінің ядролық қаруланған Иранды қабылдауға болмайтындығы туралы пікірін жоққа шығарды. Керісінше, Уолтс бұл Ядролық қарумен аймақтық монополияға ие болған Израильмен теңгерімді қалпына келтіретіндіктен, Таяу Шығыстағы ең жақсы нәтиже болуы мүмкін деп санайды. Огайо штатының университетінің профессоры Джон Мюллер «Атомдық мания» кітабының авторы Иранның ядролық бағдарламасына араласу қажеті жоқ деп есептейді және қару-жарақтарды бақылау шараларының тиімсіздігін айтады. 2010 жылы Миссури университетінде өткен лекциясында доктор Мюллер ядролық қарудың, соның ішінде террористерден туындаған қатері туралы ақпарат құралдары мен шенеуніктер тарапынан шамадан тыс үрмеленгенін мәлімдеді. Керісінше, Генри Киссинджер, Джордж Шульц, Сэм Нанн және Уильям Перри сияқты суық соғыс кезеңінде қызмет еткен американдық үкімет шенеуніктері енді ядролық қаруды жоюды жақтады, өйткені кеңес-американдық өзара қорқыту доктринасы ескіргенін және суық соғыс аяқталғаннан бері ядролық қаруға қорқыту құралы ретінде сенудің қаупі артып, тиімділігі төмендеп барады деп санайды. 2011 жылы «Экономист» журналында жарияланған мақалада, осыған ұқсас, американдықтар мен кеңестіктер әзірлеген «қауіпсіздік шаралары» жоқ салыстырмалы түрде жаңа ядролық мемлекеттер арасындағы бәсекелестікке қауіп-қатерлер көбірек екендігі және ядролық қарумен қаруланған Солтүстік Корея (мүмкін, жақын арада Иран да қосылуы мүмкін) сияқты «пария мемлекеттердің» пайда болуынан қосымша қауіптер туындайды, сондай-ақ террористердің ядролық құрылғыны ұрлау, сатып алу немесе жасау туралы амбициялары бар екені айтылды.