Кіріспе
Фантомдық ауырсыну – адамның дене мүшесі немесе ағзасы жоқ болғандықтан сезілетін ауырсыну, себебі ол алынып тасталған немесе бастапқыда болған емес. Бұл сезімдер көбінесе аяқ-қол ампутациясынан кейін байқалады, бірақ кеуде, тіл немесе ішкі органдар алынғаннан кейін де пайда болуы мүмкін. Көз жоғалғаннан кейін фантомдық көз синдромы да дамуы мүмкін. Ауырсыну сезімі, оның ұзақтығы мен жиілігі әр адамда әртүрлі болады. Фантомдық ауырсынуды ұқсас белгілері бар басқа жағдайлардан, мысалы, фантомдық мүше сезімінен және қалдық мүше ауырсынуынан ажырату қажет. Фантомдық мүше сезімі – бұл мүше жоқ болған жерде немесе мүшесінің бөлігінде сезілетін кез келген сенсорлық құбылыс, бірақ ол ауырсыну емес. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, ампутация жасағандардың 80%-ы өмірінің белгілі бір кезеңінде фантомдық мүше сезімін сезінеді. Кейбіреулер жоғалған мүшеде осы фантомдық сезімді өмір бойы сақтайды. Қалдық мүше ауырсынуы, сондай-ақ тұмсық ауырсынуы деп те аталады, ол қалдық мүшеден немесе тұмсықтан туындайтын ауырсыну сезімі. Бұл екі жағдайдың клиникалық айырмашылықтары болғанымен, фантомдық ауырсынумен азаптанушылардың көпшілігінде қалдық мүше ауырсынуы да кездеседі. "Фантомдық мүше" терминін алғаш рет 1871 жылы американдық невролог Сайлас Вейр Митчелл қолданған. Митчелл оны "мыңдаған рух мүшелері көптеген жақсы сарбаздарды мазалап, оларды уақыт-уақыт азаптап отыр" деп сипаттады. Алайда, 1551 жылы француз әскери хирургі Амбруаз Паре фантомдық мүше ауырсынуы туралы алғашқы жазбаны жасады, ол "пациенттер ампутациядан ұзақ уақыт өткен соң да, ампутацияланған бөлікте ауырсыну сезінетінін айтады" деп мәлімдеді. Симптомдардың ұзақтығы әр адамда әртүрлі болады, кейбіреулер уақыт өте ауырсынудың азайғанын, ал енді біреулер тұрақты немесе тіпті күшейе түсетін динамиканы байқайды. Сезімдер қақпақтап, шаншу, қысу, соғу, қытықтау немесе күйдіру сияқты түрде сипатталуы мүмкін, кейде фантомдық бөлік ыңғайсыз күйге түскендей сезіледі. Көбінесе бұл сезім мүшелердің денеден ең алыс бөлігінде, мысалы, саусақтарда немесе балтаңда байқалады, бірақ миға жақын орналасқан дене мүшелерінде, мысалы, қолда немесе аяқта да осындай сезімдер пайда болуы мүмкін. Фантомдық ауырсыну денеден ең алыс мүше бөлігінде көбірек кездеседі, себебі оның соматосенсорлық қабықтағы кортикальді бейнесі үлкен. Жалпы алғанда, бұл сезімдер мүшенің қалған бөлігіне қысым көрсету, эмоционалдық стресс немесе температураның өзгеруі салдарынан туындауы мүмкін.
Phantom pain is a painful perception that an individual experiences relating to a limb or an organ that is not physically part of the body, either because it was removed or was never there in the first place. Sensations are reported most frequently following the amputation of a limb, but may also occur following the removal of a breast, tongue, or internal organ. Phantom eye syndrome can occur after eye loss. The pain sensation and its duration and frequency varies from individual to individual. Phantom pain should be distinguished from other conditions that may present similarly, such as phantom limb sensation and residual limb pain. Phantom limb sensation is any sensory phenomenon, except pain, which is felt at an absent limb or a portion of the limb. It is estimated that up to 80% of amputees experience phantom limb sensations at some time of their lives. Some experience some level of this phantom feeling in the missing limb for the rest of their lives. Residual limb pain, also referred to as stump pain, is a painful perception that originates from the residual limb, or stump, itself. Although these are different clinical conditions, individuals with phantom pain are more likely to concomitantly experience residual limb pain as well. The term "phantom limb" was first coined by American neurologist Silas Weir Mitchell in 1871. Mitchell described that "thousands of spirit limbs were haunting as many good soldiers, every now and then tormenting them". However, in 1551, French military surgeon Ambroise Paré recorded the first documentation of phantom limb pain when he reported that "for the patients, long after the amputation is made, say that they still feel pain in the amputated part". The duration of symptoms varies among individuals, with some reporting decreased pain over time and others reporting a more stable or even increasing trajectory. Sensations may be described as shooting, stabbing, squeezing, throbbing, tingling, or burning, and sometimes feels as if the phantom part is being forced into an uncomfortable position. While the sensation often affects the part of the limb farthest from the body, such as the fingers or toes, other body parts closer to the brain, such as the arm or leg, can still experience similar sensations. It is thought that phantom pain more commonly involves the part of the limb farthest from the body because of its larger cortical representation within the somatosensory cortex. Overall, the sensations may be triggered by pressure on the remaining part of the limb, emotional stress, or changes in temperature.
Себептер
Адамдар аяқ-қолдың хирургиялық немесе жарақаттан кейінгі ампутациясынан, ағзаның алынып тасталуынан немесе туа біткен аяқ-қол жетіспеушілігінен кейін фантомдық ауырсынуды сезінуі мүмкін. Көбінесе ампутациядан кейін байқалады, бірақ кем жиі жағдайлар ретінде аналық без, тіл немесе көзді алып тастағаннан кейін де кездеседі.
Патофизиология
Фантомдық ауырсынудың неврологиялық негізі мен механизмдері эксперименттік теориялар мен байқауларға негізделген. Фантомдық ауырсынуды тудыратын нақты механизмдер туралы көп мәлімет жоқ, және көптеген теориялар үлкен дәрежеде қайталанады. Тарихи тұрғыдан алғанда, фантомдық ауырсынулар мүше қалдығының ұшындағы невромалардан пайда болады деп саналды. Алайда, бұл орталық жүйке жүйесі де ауырсыну сезімін тудыруға жауапты екенін көрсетеді. Қазіргі теориялар өзгерген неврологиялық жолдарға және шеттік нерв жүйесінде, жұлын мен мидағы бейімделуге келмейтін өзгерістерге негізделген.
Перифериялық механизмдер
Нервтердің зақымдануынан пайда болған невромалар натрий каналдарының экспрессиясын жоғарылатады және спонтанды түрде қалыптан тыс әрекет потенциалдарын тудыра алады. Ауырсыну және температура сезіміне қатысатын Aδ және C талшықтарының күшейген активтілігі фантомдық ауырсынуға себеп болуы мүмкін. Дегенмен, нейромалар әрекет потенциалдарын тоқтатудан кейін немесе шеттік нервтер өткізуді бұзатын препараттармен емделген кезде де ауырсыну сақталуы мүмкін екені анықталды. Алайда, толық жұлын зақымдануы бар пациенттерде де фантомдық ауырсыну байқалатындықтан, мида жатқан орталық механизм де болуы керек.
Орталық механизмдер
Әдеттегі жағдайларда мидағы генетикалық схемалар өмір бойына көбінесе тұрақты болады. ХХ ғасырдың көп бөлігінде ересек сүтқоректілердің миында жаңа нейрондық тізбектер қалыптаса алмайды деп саналды, бірақ 1980 жылдардан бастап жасалған тәжірибелер бұл пікірге күмән келтірді. Аяқ-қол ампутациясынан кейін, қабықтың қайта карталануы – жоғалған аяқты бейнелейтін соматосенсорлық және негізгі моторлық қабық аймақтарына жақын орналасқан аймақтардың енуі процесі. Бұл мидың бұрын жоғалған аяқ-қолдан сигналдар алған аймақтарының, енді жақын маңдағы енген қабық аймақтарынан стимуляциялануына мүмкіндік береді. Адамдардағы қабықтың қайта карталануын зерттеу үшін функционалдық МРТ қолданылған зерттеулердің көп бөлігі жоғарғы аяқ-қол ампутациясынан өткен адамдарда жүргізілген. Қолды жоғалтқаннан кейін, моторлық қайта ұйымдастырудың басым бөлігі қабықтың қол аймағының төмен қарай жылжуы түрінде болды, әсіресе бет аймағына, соның ішінде еріндерге.
Нейроматрикс
Нейроматрикс теориясы 1990 жылдары психолог Рональд Мелзакпен ұсынылды. Ол таламус пен қыртысты, қыртыс пен лимбикалық жүйені байланыстыратын кең желі бар екенін болжайды. Бұл желі генетикалық тұрғыдан алдын ала анықталған және өмір бойы әртүрлі сенсорлық стимулдармен модификацияланып, нейросигнатура құрайды. Дене мүшесінің нейросигнатурасы оның қалай саналы түрде қабылданатынын анықтайды. Нейроматрикс теориясын негізінен кордотомия және миға берілетін ауырсыну сигналдарын жою фантомдық ауырсынуды емдеуге көмектеспейтін зерттеулер қолдайды. Теорияға қарсылық негізінен, ол фантомдық сезімдерден арылудың фантомдық ауырсынуды неге сирек жоятынын түсіндіре алмайды. Сондай-ақ, ол сезімдердің қалай спонтанды түрде тоқтатылатынын және кейбір ампутацияланғандардың фантомдық сезімдерді мүлдем сезінбейтінін қарастырмайды. Дәрігерлер дәрі-дәрмектерді тағайындауы мүмкін, ал кейбір антидепрессанттар мен антиконвульсанттар фантомдық аяқ-қолдың ауыруын азайтуға пайдалы әсер етеді. Фантомдық аяқ-қолдың ауыруын емдеудің көптеген әртүрлі әдістері бар, олар қазіргі уақытта зерттеліп жатыр. Көптеген емдеулер фантомдық ауырсынудың негізгі механизмдарын ескермейді, сондықтан оларды зерттеу қиын. Дегенмен, кейбір науқастарда ауырсынуды жеңілдететін бірнеше емдеу әдістері бар, бірақ бұл емдеулердің сәттілік деңгейі көбінесе 30% төмен. Бірақ, қазіргі уақытта бұл дәрілердің тиімділігін растайтын жоғары сапалы рандомизацияланған сынақтар жоқ. Трициклді антидепрессанттар, мысалы амитриптилин, созылмалы ауырсынуды жеңілдету үшін жиі қолданылады және жақында фантомдық ауырсынуды азайту мақсатында қолданылып келеді. Амитриптилин қолданған соңғы зерттеулер де келіспейтін нәтижелер берген жоқ. N-метил-D-аспартат (NMDA) рецепторларының антагонисттері, мысалы кетамин, омыртқа миындағы орталық сезімталдықтың процесін кері қайтару арқылы әрекет етеді деп есептеледі, бұл фантомдық ауырсынудың дамуының ықтимал механизмі ретінде ұсынылған. Ауырсынуды жеңілдету үшін опиоидтар, кальцитонин және лидокаин де қолданылуы мүмкін. Бұл теория фантомдық аяқ-қолдың сал болуын түсіндіреді, себебі миға фантомнан кері байланыс жоқ, ол оны басқаша хабарлайды. Рамачандранның пікірінше, егер ми фантомдық аяқ-қолдың қозғалғаны туралы визуалды ақпарат алса, онда фантомдық аяқ-қол сал болмайды. Зерттеуде айна терапиясының нақты механизмі толық түсінілмегенімен, ол пациенттер үшін қауіпсіз және қолжетімді нұсқа екені айтылады. 2012 және 2017 жылдар аралығында фантомдық ауырсыну үшін айна терапиясын зерттеген 115 жарияланымның ішінде 2018 жылғы шолуда 15 ғана зерттеудің ғылыми нәтижелері қарастырылуға лайық деп танылды. Осы 15 зерттеуден кейін сарапшылар айна терапиясы фантомдық ауырсынудың ұзақтығы мен қарқындылығын азайтудың тиімді құралы екеніне келісті. Айна терапиясы фантомдық ауырсынуды қалай азайтатыны туралы қазіргі теориялар негізінен функционалдық МРТ арқылы мидағы өзгерістерді зерттеген зерттеулерден алынған. Айна терапиясынан кейін соматосенсорлық қыртыстың ішкі реорганизациясының азаюы және кері қайтарылуы туралы деректер бар. Мидың қыртыстық аймақтарындағы бейімсіз өзгерістер фантомдық ауырсынудың негізгі механизмі болып саналатындықтан, осы қайта карталауды кері қайтару ауырсынуды жеңілдетеді деп есептеледі.
Степенді моторлы бейнелеу
Градирленген моторлық бейнелеу бастапқыда күрделі аймақтық ауырсыну синдромынан зардап шегетін науқастарға көмектесу үшін әзірленді, бірақ содан бері басқа да созылмалы ауырсыну жағдайларына, оның ішінде фантомдық ауырсынуға да қолданылатын болды. Осы емнің әсер ету механизмі айналық терапияға ұқсас деп саналады, онда бұрысқан қыртыстық қайта ұйымдастыру кері қайтарылып, қозғалыс пен ауырсыну арасындағы функционалдық байланыс жойылады. Жақында жасалған жүйелі шолу және мета-талдау ампутацияланғандарда фантомдық ауырсынудың күшін азайтуға градирленген моторлық бейнелеудің тиімділігін көрсетті.
Биосалдамамен моторлық орындау
Фантомдық қозғалысты биологиялық кері байланыспен үйлестіру – толықтырылған және виртуалды шындықты пайдаланатын жаңа терапиялық тәсіл. Осы сеанстар барысында пациенттер виртуалды шындық көзілдірігін киіп, фантомдық аяқтарын қалыпты, сау аяқ ретінде көруге мүмкіндік алады. Одан кейін олар әртүрлі интерактивті ойындарға қатыса алады, мысалы, заттарға жетеді және оларды ұстайды. Осылайша, көру және дене сезімі жүйелері арасында «үйлесім» пайда болады, бұл фантомдық ауырсынуды азайтуға көмектеседі. Маңыздысы, дәстүрлі айнамен терапиядан өзгеше, виртуалды шындық ойындарымен өзара әрекеттесу пациенттердің белсенділігін арттырып, емнің тиімділігін жақсартуы мүмкін.
Терең миды ынталандыру
Терең ми стимуляциясы – пациенттерді фантомдық мүше ауруынан құтылуға арналған хирургиялық техника. Әдетте, бұл рефрактерлі жағдайларда немесе басқа терапиялық шаралар көмектеспеген кезде қолданылады. Операцияға дейін пациенттер ауырсынудың қайдан пайда болатынын анықтау үшін ПЭТ сканері және функционалдық МРТ сияқты мидың функционалдық бейнелеу техникаларынан өтеді. Операция жергілікті анестезия астында жүргізіледі, себебі операция кезінде пациенттің кері байланысы қажет. Биттар және авторлар тобы жүргізген зерттеуде миға төрт контактілік нүктесі бар радиожиіліктік электрод орналастырылды. Электрод орналасқаннан кейін, науқастың ауырсынынан ең көп жеңілдік алған жеріне қарай контактілік орналасуы сәл өзгертілді. Максималды жеңілдік орны анықталғаннан кейін электрод имплантацияланып, бас сүйегіне бекітілді. Бастапқы операциядан кейін жалпы анестезиямен екінші операция жасалды. Электродты стимуляциялау үшін тері астына, кіндік шегінен төменгі кеуде қуысына импульстік генератор орнатылды. Жақында жасалған жүйелі шолу әртүрлі нәтижелер көрсетті, сондай-ақ қосымша рандомизацияланған, бақыланатын зерттеулердің қажеттігін ұсынды.