Кіріспе
Қайталанатын жүктемеден туындайтын жарақат (RSI) – бұл бұлшық-скелет немесе жүйке жүйесінің бір бөлігіне қайталамалы қызмет, діріл, қысым немесе ұзақ уақыт бойы бір қалыпта қалу салдарынан тиетін зақым. Оған жиі қолданылатын басқа атаулар: қайталамалы стресс жарақаттары, қайталамалы стресс бұзылыстары, жинақталған травмалық бұзылыстар (ЖТБ) және шамадан тыс пайдалану синдромы.
Белгілері мен симптомдары
РСИ синдромымен ауыратын науқастарда байқалатын белгілердің мысалдары – бастапқыда үзіліс-үзіліс болатын, кейін жиілей түсетін ауыру, соққылы қылықтар, ұю және аяқ-қолдардың әлсіреуі.
Анықтама
Қайталанатын жүктеме жарақаттары (RSI) және ассоциативтік травмалық бұзылыстар – қайталанатын жұмыстармен, күш салумен, дірілмен, механикалық қысыммен, ұзаққа созылған немесе қолайсыз позалармен, немесе қайталанатын эксцентрикалық жиырылулармен байланысты болатын бірнеше жеке жағдайларды білдіретін жалпы атаулар. Нақты терминология әлі де даулы, бірақ АҚШ Еңбек департаменті мен Ұлттық еңбек қауіпсіздігі және денсаулық институты (NIOSH) қазіргі таңда бұлшықет-скелеттік бұзылыстар (MSD) және жұмысқа байланысты бұлшықет-скелеттік бұзылыстар (WMD) терминдерін қолданады. 1970 жылдардан бері қолдардың, білектердің, мойынның және иықтың RSI-інің әлемдік деңгейде өсуі, негізінен, жұмыс орындарында пернетақтамен жұмыс істеуге арналған құрылғыларды, мысалы, теру машиналарын және компьютерлерді кеңінен пайдаланумен байланысты, олар бірқалыпты позада ұзақ қайталанатын қозғалыстарды талап етеді. Сонымен қатар, экстремалды температураның да RSI-ге қатысты тәуекел факторы екені хабарланған.
Кәсіптік тәуекел факторлары
Кейбір салалардағы жұмысшылар қайталанатын жарақаттарға ұшырау қаупі бар. Көптеген кәсіби жарақаттар – бұлшық-сүйек жүйесінің аурулары, және олардың көпшілігі жеке оқиғадан емес, күмулятивті жарақаттан туындайды. Мысалы, шахтерлер мен құс өсірушілер жиі қайталама қозғалыстар жасауға мәжбүр, бұл сіңірлерге, бұлшық еттерге және сүйектерге зиян келтіруі мүмкін. Жұмыс циклінде қайталама қозғалыс үлгілерін немесе ұзаққа созылған дене күйін сақтауды, немесе екеуін де қамтитын жұмыстар қайталанатын болып саналады. Жастардың бұлшық-сүйек жүйесі жетілмегендіктен, олар қайталанатын жарақаттарға (РСИ) бейім.
Психоәлеуметтік факторлар
Жеке тұлғалық ерекшеліктер және жұмыс орнын ұйымдастыру мәселелері сияқты факторлар. Кейбір жұмысшылар шамадан тыс жұмыс қарқыны, ұзақ жұмыс сағаттары, жұмысқа бақылаудың жеткіліксіздігі және әлеуметтік қолдаудың аздығы салдарынан жұмыс ұйымдастырылуын жағымсыз қабылдауы мүмкін. Алдыңғы зерттеулерде қайталанатын күш түсіру синдромы (РКС) бар жұмысшыларда несептегі катехоламин деңгейінің (стресске байланысты химиялық заттар) жоғарылағаны анықталды. РКС-қа байланысты ауырсыну, әсіресе әріптестер мен басшылардың қолдауы жоқ жұмысшыларда созылмалы ауырсыну синдромына ұласуы мүмкін.
Кәсіптік емес факторлар
Жас және жыныс РСИ-дің маңызды тәуекел факторлары болып табылады. Жасы ұлғайған сайын РСИ қаупі артады. Әйелдер кішірек дене бітімі, төмен бұлшық ет массасы мен күші, сондай-ақ эндокриндік факторларға байланысты ерлерге қарағанда көбірек зардап шегеді. Бұған қоса, темекі шегу және алкоголь тұтыну сияқты өмір салтының таңдаулары РСИ үшін анық тәуекел факторлары болып табылады. Соңғы ғылыми зерттеулер көрсетіп тұрғандай, семіздік және диабет организмнің зақымдалған тіндерді тиімді жазылуына кедерілгі келтіретін созылмалы, төмен деңгейлі қабыну реакциясын тудыру арқылы адамды РСИ-ге бейімдеуі мүмкін.
Диагностика
РСИ бірнеше объективті клиникалық өлшемдерді пайдалану арқылы бағаланады. Оларға тұтқаның күші мен қысу күші сияқты күш-жігерге негізделген сынақтар, Де Кервеннің тендиниттеріне арналған Финкельштейннің сынағы, Фаленнің контурциясы, карпальді туннель синдромы үшін Тинельдің перкуссиясы және биектегі жүйке қысымын көрсететін жүйке өткізгіштігінің жылдамдығы сынақтары жатады. Сондай-ақ, жүйке қысымын көрсету үшін түрлі бейнелеу әдістерін қолдануға болады, мысалы, білекке рентген, ал кеуде және мойын-қол аймағына МРТ. Қауіп тобындағы адамдарда шамадан тыс пайдаланудан болатын жарақаттарды ерте анықтау және емдеу үшін әдеттегі бейнелеудің қолданылуы пайдалы, бұл ұзақ мерзімді жағымсыз салдарларды болдырмауға көмектеседі. RICE (Тындыру, Мұз, Қысу, Көтеру) әдісі көптеген бұлшық созылуларына, байланыс тінінің жыртылуына, көкжиектерге және басқа да жарақаттарға алғашқы ем ретінде қолданылады. RICE жарақаттан кейін дереу және жарақаттан кейінгі алғашқы 24-48 сағат ішінде қолданылады. Бұл әдістер ісіну мен ауырсынуды азайтуға көмектеседі. РСИ-дің бастапқы кезеңінде жиі тағайындалатын емдерге анальгетиктер, миофидбек, биофидбек, физиотерапия, релаксация және ультрадыбыстық терапия жатады. Біріншісі – эргономика, яғни адамның ортасын (әсіресе жұмыс орнындағы жабдықтарды) қайта-қайта туындайтын жүктемені азайту үшін өзгерту. 2006 жылғы канадалық зерттеуде бос уақытта жаттығу жасаудың РСИ даму қаупінің төмендеуімен байланысты екендігі анықталды. Дәрігерлер кейде РСИ-мен ауыратын адамдарға отыру позысын жақсарту, шамадан тыс кифозды азайту және мүмкін, кеуде шығару синдромын азайту үшін арнайы күшейту жаттығуларын жасауды ұсынады. Дене позысын және қолды пайдалануды өзгерту жиі ұсынылады.
Тарих
Бұл аурулар қазіргі заманда пайда болғандай көрінсе де, медициналық әдебиеттерде бұрыннан жазылған. 1700 жылы итальяндық дәрігер Бернардино Рамаццини Италиядағы музыканттар мен кеңсе қызметкерлері сияқты 20-дан астам өнеркәсіп қызметкерлерінде қайталамалы жарақаттарды (РСИ) алғаш рет сипаттады. Карпальді туннель синдромын 1854 жылы британдық хирург Джеймс Пейджет алғаш анықтады. 1875 жылғы сәуір айындағы "The Graphic" журналында "телеграф салдарынан туындаған паралич" туралы мәліметтер келтірілген. Швейцариялық хирург Фриц де Квервейн 1895 жылы Швейцариядағы фабрика жұмысшыларында де Квервейннің тендинитін алғаш рет анықтады. Француз неврологы Жюль Тинель (1879–1952) 1900 жылы медиандық жүйке қысылуын анықтау үшін перкуссиялық тестті әзірледі. Американдық хирург Джордж Фейлен 1950-1960 жылдары жүздеген науқастармен клиникалық тәжірибесі арқылы карпальді туннель синдромының этиологиясын түсінуді жетілдірді.
Қоғам
Кейбір дискомфорт көздері халық арасында Blackberry thumb, PlayStation thumb, Rubik's wrist немесе "cuber's thumb", stylus finger, raver's wrist және Emacs pinky сияқты атаулармен жиі кездеседі.