Кіріспе

Адамның дене салмағының тынығу күйі, негізінен, артқы жағы заттарға тірелетін жағдайда.

Отыру – бұл негізгі қимыл және дене салмағының негізінен, тізе жоғарлығындағы сүйекті түйіндер арқылы, артқы жағы жерге немесе орындық сияқты көлденең бетке тіреліп, тұрған, тізе бүгіп немесе тізерлеп отырудан өзгеше, тынығу күйі. Отырғанда, дене көбінесе тік болады, бірақ кейде одан да жайлы болу үшін басқа заттарға сүйеніп отыруға болады. Күні бойы көп отыру денсаулыққа қауіпті, бір зерттеу бойынша, ұзақ уақыт отыратындардың өлім көрсеткіші отырмайтындарға қарағанда жоғары болуы мүмкін. Дүниежүзілік шолуға сәйкес, орташа адам күніне 4,7 сағат отырады, бұл әлемдегі ересектердің 47 пайызын құрайды. Мысалы, Сейза және Ваджрасана позаларындағы сияқты, тізе жоғарлығында отыру да жиі отыру ретінде қарастырылады.

Ауру таралуы

2006 жылы Британдық Хиропрактика Ассоциациясы Ұлыбритания халқының 32 пайызы күніне он сағаттан аса отыратынын мәлімдеді.

Қалқаға

Ең көп таралған жерде отыру тәсілі – тізелерді бүгіп отыру. Аяқтарды түзу ұстап, арқаға қатты нәрсе сүйеніп немесе қолдарға тіреліп отыруға да болады. Тізелері бүгілген күйде отыруды аяқтарды көбінесе параллель немесе бір-бірімен кесістіре отырып жасауға болады. Көбінесе екі аяқтың төменгі бөлігі денеге қарай бүгіліп, бірін-бірі тобық немесе қауырсын тұсында кесіп, екі тобық та еденде болады, кейде аяқтарды тізелердің немесе жамбастың астына жинап қояды. Бұл поза бірнеше еуропалық тілдерде тігінші позасы деп аталады, себебі тігіншілер дәстүрлі түрде осылай отырады; тігінші бөксесімен салыстырыңыз. Ол сондай-ақ түрлі далалық көшпелі халықтардың аттарымен де аталады: американдық ағылшын тілінде «үнді стилі» (ескерту: Бұл атау ұятты немесе құлықты саналып естілуі мүмкін), көптеген еуропалық тілдерде «түрік стилі», ал жапон тілінде агура (胡座). Йогада бұл поза сукхасана деп аталады, яғни «жайлы поза».

(Олар) жоғары орындықта (отырған).

Қажетті биіктіктегі түрлі көтерілген беттер адамдар отыруы үшін пайдаланылуы мүмкін, олар осы мақсатқа арналған болса (мысалы, орындықтар, төсектер және скамейкалар) немесе болмаса да. Көбінесе адамның мүжігі осы көтерілген бетке тиеді, бірақ аяқтар мен арқаны қалай ұстаудың көптеген түрлері бар. Көтерілген бетке отырудың екі негізгі стилі бар. Біріншісінде, отырған адамның алдында бір немесе екі аяғы болады; екіншісінде, қандай да бір нәрсеге мінгендей отырып, аяқтар дененің екі жағына қарай бұрылады. Аяқтар еденге немесе аяқ тіреуге тиелуі мүмкін, бұл оларды тік, көлденең немесе аралық бұрышта ұстауға мүмкіндік береді. Егер орындық жеткілікті биік болса, аяқтар ауада да серпіліп тұруы мүмкін. Аяқтар денеге тікелей қарап тұруы, жайылып тұруы немесе бірі екіншісінің үстіне салынуы мүмкін. Денесінің жоғарғы бөлігі тік тұруы, жанына немесе артқа еңкеюі, алға қарай иілуі мүмкін.

Йога, дәстүрлер және руханилық

Әртүрлі дәстүрлер мен рәсімдерде отырудың көптеген түрлері бар. Төрт мысал: 正座 (zhengzuo) – ежелгі Қытайда отырудың дәстүрлі, ресми тәсілін сипаттайтын қытай сөзі. Осыған ұқсас поза – 跪座, ол аяқтардың үстіңгі бөлігінің жерден көтерілуімен ерекшеленеді. Ваджрасана (алмаз позасы) – сейзаға ұқсас йогалық поза (асана). Лотос позасы – әрбір аяқты қарама-қарсы жамбасқа қойып, аяқ табандарын жоғары қарату. Бірма позысы, оның Будда мүсіндерінде қолданылуынан аталған, екі аяқты да жамбастың алдына қойып, тізелерді бүгіп, еденге тигізеді. Жалпақтары жамбасқа қарай немесе жоғары қарай бағытталған, ал саусақтары аяқтардың үстіңгі жағы жерге тигендей болады. Бұл екі аяқты қиыстырып отыруға ұқсас, бірақ аяқтар келесі аяқтың жамбасының астына қойылмайды, сондықтан аяқтар қиылыспайды. Оның орнына бір аяқ екіншісінің алдына қойылады. Әртүрлі мифологияларда және халықтық сиқырда отыру – отырушы адамды басқа адамдармен, мемлекеттермен немесе орындармен байланыстыратын сиқырлы амал.

Тізе бүгіп отыратын орындықтар

Түйіліп отыратын орындық (көбінесе "ергономикалық орындық" деп аталады) дәстүрлі орындыққа қарағанда дұрыс отыруға көмектесу үшін ойлап табылған. Мұндай орындықта отыру үшін, адам қалша басын жоғарғы еңіс төсенішке, ал тізе алдындағы бөлігін төменгі төсенішке қояды, яғни бір уақытта отырып, тізе бүккен күйде болады.

Денсаулыққа қауіп төндіреді

1700 жылы «De Morbis Artificum Diatriba» еңбегінде «креслодағы жұмысшылардың» ауруларының себебі ретінде ерекше позада отыруды көрсеткен. Қазіргі зерттеулер ұзақ уақыт бойы отыруға мәжбүр болған адамдар арасында өлім-жітім көрсеткішінің айтарлықтай жоғары екенін көрсетеді, және бұл тәуекел тұрақты жаттығулармен толығымен жойылмайды, бірақ азаяды. Балалар мен жасөспірімдерде депрессияға шалдығу қаупінің артуы отыру уақытымен байланысты. Отыра отырып жұмыс істеу мен дене салмағының жоғары индексі арасындағы байланыс анықталған, бірақ себеп-салдарлық байланысы әлі дәлелденбеген. Отырудың денсаулыққа зиянды екенін түсіндіретін бірнеше гипотеза бар. Оларға жүрек соғу жиілігінің өзгеруі, D витаминінің жетіспеуі, қабыну, жыныс гормондарының белсенділігі, липопротеин липаза және GLUT4 белсенділігінің ұзақ бұлшықеттік кернеуден туындаған өзгерістері жатады. Дамыған елдерде ересек адамдардың жұмыс күнінің жартысына дейін отыруға кетеді. Бұл бағдарламалардың нәтижелері әртүрлі, бірақ орындықтарды өзгерту (орындықтың биомеханикасын реттеу немесе түрлі орындықтарды қолдану) күннің көп бөлігін отырып өткізетін жұмысшыларда бұлшықет-скелеттік симптомдарды тиімді азайтуға көмектеседі деген орташа дәлелдер бар. Қоғамдық денсаулық сақтау бағдарламалары көбінесе отыру уақытын азайту емес, дене белсенділігін арттыруға бағытталған. Мұндай бағдарламалардың басты назарында жұмыс орнында отыру мәселесі тұр. Жұмыс күнінде қызметкерлердің отыру уақытын қысқарту үшін тік үстелдердің басқа шаралармен салыстырғанда қандай тиімділігі бар екені әлі анық емес. Ұйқының жетіспеуі, стресс және ұзақ уақыт бойы қозғалыссыздық немесе табиғи емес позада ұзақ тұру сияқты факторлар да түрлі денсаулық проблемаларының туындауына ықпал етуі мүмкін. Дегенмен, кейбір зерттеулер ұзақ уақыт бойы дұрыс емес позада отырудың жеңіл тыныс алу қиындықтарын тудыруы мүмкін екенін көрсетеді. Клиникалық тәжірибедегі мамандардың көпшілігі омыртқаның дұрыс емес орналасуын арқа және мойын ауруларының басты себебі деп санайды, бірақ бұл байланыс толыққанды зерттелмеген. Сонымен қатар, «дұрыс емес поза» деп аталатын көптеген жағдайлар, шын мәнінде, жай ғана дене күйінің стресі және нашар эргономика салдарынан туындаған ауырсыну болуы мүмкін – бұл нағыз поза проблемасы емес. iHunch – бұл жоғары арқа және мойын ауруларын тудыруы мүмкін, жас ұрпақ арасында және компьютерді ұзақ пайдаланатын адамдарда кең таралған поза стресінің мысалы.

Отырғысыз өмір сүру

Тұрғанда немесе жатып отыру сияқты, ояу күйдегі кез келген мінез-құлық, егер энергия жұмсалымы 1,5 метаболикалық эквиваленттен (МЭТ) кем немесе тең болса, отырықшылық мінез-құлық деп аталады. МЭТ – ватт пен килоджоульмен қатар, физикалық белсенділіктің энергиялық шығындарын өлшеу бірлігі болып табылады. Бір МЭТ – демалып отырғандағы метаболизмнің жылдамдығы, яғни креслода тыныш отырған адамның жұмсайтын энергиясы немесе сол адамның тұтынатын оттегі мөлшері ретінде анықталады. 70 кг салмақтағы ересек адам үшін МЭТ көрсеткіші дене салмағының 1 кг-на минутына 3,5 мл оттегіге тең. Отырықшылық мінез-құлықты, жеткіліксіз мөлшердегі орташа және жоғары қарқынды физикалық белсенділік (MVPA) жасаудан ажырату қажет. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 5-17 жас аралығындағы балалар мен жасөспірімдерге күніне кемінде 60 минут, ал ересектерге аптасына 150 минут MVPA жасауды ұсынады. Отырықшылық мінез-құлықты экранда уақыт өткізумен шатастыруға болмайды, алайда кейбір зерттеулер балалар мен жасөспірімдердің ояу күнінің көп бөлігін экран алдында медиаға қатысты әрекеттермен өткізетінін көрсеткен.