Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кесілген немесе жоғалған мүшенің жалғасқандай сезілуі
Sensation that an amputated or missing limb is attached
Фантомдық мүше – кесілген немесе жоғалған мүшенің әлі де жалғасқандай сезілуі. Бұл көбінесе емдеуге қиын келетін созылмалы жағдай. Сенсорлық талшықтардың кесілген ұштары тізе қозғалыстары кезінде стимуляцияланғанда, науқас сезімнің жоқ мүшеден пайда болғандай сезінеді. Кейде науқас жоқ мүшесінде ауырсыну сезінеді. Ампутациядан өткен адамдардың шамамен 80-100% -ы кесілген мүшесінде сезімдерді сезінеді. Дегенмен, тек шағын пайыз ғана фантомдық мүше ауырсынуын (фантомдық ауырсыну) сезінеді. Бұл сезімдер ампутацияланған адамдарда жиі кездеседі және әдетте емдеусіз екі-үш жыл ішінде өтеді. Зерттеулер фантомдық мүше ауырсынуының (PLP) себептерін және тиімді емдеу жолдарын анықтауды жалғастыруда.
A phantom limb is the sensation that an amputated or missing limb is still attached. It is a chronic condition which is often resistant to treatment. When the cut ends of sensory fibres are stimulated during thigh movements, the patient feels as if the sensation is arising from the non existent limb. Sometimes the patient might feel pain in the non existent limb. Approximately 80–100% of individuals with an amputation experience sensations in their amputated limb. However, only a small percentage will experience painful phantom limb sensation (phantom pain). These sensations are relatively common in amputees and usually resolve within two to three years without treatment. Research continues to explore the underlying mechanisms of phantom limb pain (PLP) and effective treatment options.
Белгілері мен симптомдары
Көпшілігі (80-100%) ампутацияланған адамдар фантомдық мүше сезіміне тап болады, ал кейбіреулері бұл сезімді ауыртпайды. Ампутацияланған адам фантомдық мүшені әлі де өз денесінің бір бөлігі деп қатты сезінуі мүмкін. Адамдар кейде оның қимылдап, қышып, дікілдеп жатқанын немесе тіпті бір нәрсені ұстауға тырысқанын сезеді. Жоғалған мүше көбінесе қысқа болып сезіледі және бұрыс пішінде немесе ауырулы күйде орналасқандай көрінуі мүмкін. Кейде стресс, алаңдау және ауа райының өзгеруі салдарынан ауыру күшеюі мүмкін. Қатты ауа райына, әсіресе нөлден төмен температураға ұшырағанда, бұл сезімге сезімталдық артады. Фантомдық мүше ауыруы көбінесе уақыт-уақыт пайда болады, бірақ кейбір жағдайларда үнемі болуы мүмкін. Шабуылдардың жиілігі мен қарқындылығы уақыт өте келе азаяды.
Most (80–100%) amputees experience a phantom limb, with some of them having non painful sensations. The amputee may feel very strongly that the phantom limb is still part of the body. People will sometimes feel as if they are gesturing, feel itches, twitch, or even try to pick things up. The missing limb often feels shorter and may feel as if it is in a distorted and painful position. Occasionally, the pain can be made worse by stress, anxiety and weather changes. Exposure to extreme weather conditions, especially below freezing temperatures, can cause increased sensitivity to the sensation. Phantom limb pain is usually intermittent, but can be continuous in some cases. The frequency and intensity of attacks usually declines with time.
Фантомдық аяқ-қол синдромы
"Фантомдық мүше" термині 1871 жылы Силас Вейр Митчелл есімді дәрігер тарапынан қолданылғанмен, бұл құбылысқа қатысты ертерек хабарлар да бар. Фантомдық мүше құбылысының ең алғашқы медициналық сипаттамаларының бірін француз әскери хирургы Амбруаз Паре XVI ғасырда жазған. Паре өз науқастарының ампутациядан кейін де жоғалған мүшеде ауырсыну сезімі болатынын байқаған. Мелзак пікірінше, дене тәжірибесі өзара байланысты жүйке құрылымдарының кең желісі арқылы қалыптасады, ол бұл желіні "нейроматрикс" деп атаған. Осы нәтижелермен танысқан Вилаянур С. Рамачандран адамдарда фантомдық мүше сезімдері адам миының соматосенсорлық қабығындағы қайта ұйымдастырылудың нәтижесі болуы мүмкін деген гипотеза ұсынған. Рамачандран және оның әріптестері беттің әртүрлі бөліктерін уқалаудың жоғалған мүшенің әртүрлі бөліктеріне тигізілгендей сезім беруіне әкелетінін көрсету арқылы бұл гипотезаны дәлелдеді. Кейінірек ампутацияланғандардың миын сканерлеу нәтижелерінде Понс маймылдарда байқағандай, қабықтың ұқсас қайта ұйымдастырылуы анықталды. Рамачандран сондай-ақ, науқастарға жоғалған мүшені көздерімен елестетуді сұрап, әлемдегі алғашқы фантомдық мүше ампутациясы операциясын жасады, бұл ауырсынуды жеңілдетті және ұзақ мерзімде фантомдық мүше сезімін толығымен жойды – бұл әдіс қазір "айна терапиясы" деп аталады. Ми қабығындағы бейімделу өзгерістері фантомдық мүше ауыруының кейбір, бірақ барлық жағдайларына себеп болмайды. Тамар Макин (Оксфорд) және Маршалл Девор (Иерусалимдегі Еврей университеті) сияқты ауырсыну зерттеушілері фантомдық мүше ауыруының басты себебі шеткі жүйке жүйесінен келетін "қажетсіз" сигналдар екенін айтады. Фантомдық мүше ауыруының нейрондық механизмдеріне қатысты көптеген зерттеулер жүргізілгеніне қарамастан, оның себебіне қатысты әлі бір келісімге қол жеткізілген жоқ. Ми және шеткі жүйке жүйесі екеуі де қатысуы мүмкін. Зерттеулер одан да нақты механизмдер мен түсіндірулерді табу үшін жалғасуда.
Despite the term "phantom limb" not being coined until 1871 by a physician named Silas Weir Mitchell, there have been earlier reports of the phenomenon. One of the first known medical descriptions of the phantom limb phenomenon was written by a French military surgeon, Ambroise Pare, in the sixteenth century. Pare noticed that some of his patients continued reporting pain in the removed limb after he performed the amputation. According to Melzack the experience of the body is created by a wide network of interconnecting neural structures, which he called the "neuromatrix". Hearing about these results, Vilayanur S. Ramachandran hypothesized that phantom limb sensations in humans could be due to reorganization in the human brain's somatosensory cortex. Ramachandran and colleagues illustrated this hypothesis by showing that stroking different parts of the face led to perceptions of being touched on different parts of the missing limb. Later brain scans of amputees showed the same kind of cortical reorganization that Pons had observed in monkeys. Ramachandran have also performed the world's first phantom limb amputation surgeries by asking patients to visualize the missing limb, which relieved pain, and in the long term completely removed the sensation of a phantom limb – the method is now known as the mirror therapy. Maladaptive changes in the cortex may account for some but not all phantom limb pain. Pain researchers such as Tamar Makin (Oxford) and Marshall Devor (Hebrew University, Jerusalem) argue that phantom limb pain is primarily the result of "junk" inputs from the peripheral nervous system. Despite a great deal of research on the underlying neural mechanisms of phantom limb pain there is still no clear consensus as to its cause. Both the brain and the peripheral nervous system may be involved. Research continues into more precise mechanisms and explanations.
Аяқ-қолдың сезімдерін ажырату
Аяқ-қолдың жоғалу синдромы – ампутацияланған немесе жоғалған аяқтың әлі де денеге тіркелгендей сезінуі. Бұл ампутациядан кейін көптеген адамдарда болатын қалған аяқ-қолдың ауырсынуынан (RLP) өзгеше. РЛП қалған дене бөлігінде пайда болса, аяқ-қолдың жоғалу синдромына байланысты ауырсыну немесе сезім бүкіл аяқ-қолда немесе жоғалған аяқтың тек бір бөлігінде ғана сезілуі мүмкін. Аяқ-қолдың жоғалу синдромы екі түрде кездеседі: аяқ-қолдың жоғалуынан туындаған ауырсыну немесе аяқ-қолдың жоғалуынан туындаған сезімдер. Аяқ-қолдың жоғалуынан туындаған ауырсыну – ампутацияланған аяқтың орнында сезілетін ауырсыну немесе жағымсыз сезім. Аяқ-қолдың жоғалуынан туындаған сезімдер – ампутацияланған немесе жоғалған аяқтың орнында сезілетін басқа да ауырсынусыз сезімдер.
Phantom limb syndrome (PLS) is a sensation that the amputated or missing limb is still attached to the body. This is different from residual limb pain (RLP) that is often experienced by people with amputations. While RLP occurs in the remaining or residual body part, the pain or sensation associated with PLS can be experienced in the entire limb or just one portion of the missing limb. Phantom limb can also present itself in two ways: phantom limb pain or phantom limb sensations. Phantom limb pain is a painful or unpleasant sensation experienced where the amputated limb was. Phantom sensations are any other, nonpainful sensations perceived in the amputated or missing limb area.
Фантомдық сезімдердің түрлері
Фантомдық сезімдердің 3 түрлісі бар: кинетикалық, кинестетикалық және экстероцептивті. Кинетикалық фантомдық сезімдер – ампутацияланған дене бөлігінің қозғалысын сезіну (мысалы, батырған саусақтардың иілуін сезіну). Кинестетикалық фантомдық сезімдер ампутацияланған дене бөлігінің мөлшеріне, пішініне немесе орналасуына байланысты (мысалы, қолыңыздың бұрылып қалғандай сезінуі). Экстероцептивті фантомдық сезімдер ампутацияланған дене бөлігімен сезілетін сезімдермен байланысты (мысалы, тиісу, қысым, қытық, температура, қышу және діріл сезімі). Ампутациядан өткен кейбір адамдарда телескопиялық сезім пайда болады. Телескопия – ампутацияланған аяғыңыздың денеге жақындап, біртіндеп қысқаратынындай сезіну. Соматотоптық бейнелеу фантомдық аяқ-қолдың пайда болуында маңызды рөл атқарады, сенсорлық гомункулустың үлкен аймақтары көбінесе фантомдық сезімдерді немесе ауырсынды күшейтеді. Бұл аймақтар қолдарға, аяқтарға, саусақтар мен батырған саусақтарға қатысты. Фантомдық аяқ-қол синдромында дене мүшесінің жоқ болса да, ауырсыну сезімі пайда болады. Бұл құбылыс әлі толыққанды түсіндірілмеген, бірақ оның себебі соматосенсорлық қабықтың белсенділігі деп есептеледі. Бір теория бойынша, бұл орталық сезімталдықпен байланысты болуы мүмкін, бұл ампутациядан өткен адамдарда жиі кездесетін жағдай. Орталық сезімталдық – мидың арқалық мүйізіндегі нейрондардың реакциясының өзгеруі, бұл перифериялық ноцицепторлардың күшті әрекетіне байланысты соматосенсорлық ақпаратты өңдеумен айналысады. Перифериялық ноцицепторлар – бізге зиян келтіруі мүмкін тітіркендіргіштер туралы ескертетін сенсорлық нейрондар. Фантомдық сезімдер перифериялық жүйке зақымданғанда және деафферентацияға әкелгенде де пайда болуы мүмкін. Бұл мидың арқалық мүйізінде өзгерістерге алып келеді, ол әдетте сезімдік беріліске тежегіш әсер етеді. Емдеудің бірі екіншісінен артық тиімді екенін көрсететін сенімді деректер жоқ. Көптеген емдеулер тиімді емес. Кетомин немесе морфин операция кезінде пайдалы болуы мүмкін. Операциядан кейін фантомдық аяқ-қолдың ауырсынын болдырмау үшін қолданылатын перинейральды катетерлердің жергілікті анестетиктермен қамтамасыз етілуінің тиімділігі төмен. Көпшіліктің қызығушылығын тудырған тәсілдердің бірі – айна қорапшасын пайдалану. Айна қорапшасы сақталған қолдың немесе аяқтың бейнесін көрсетеді, бұл науқасқа фантомдық аяқты "қозғауға" және оны ықтимал ауырсынулы күйден босатуға мүмкіндік береді. Айна терапиясын В.С. Рамачандран 1990 жылдардың басында енгізгенімен, 2009 жылға дейін осы сала бойынша аз зерттеулер жүргізілді, ал кейінгі зерттеулердің көпшілігі сапасыз болды, 2016 жылғы шолу бойынша. 2018 жылғы шолу айна терапиясы (АТ) туралы көптеген есептердің ғылыми сапасын сынап, 2012 мен 2017 жылдар аралығында жүргізілген 15 жақсы сапалы зерттеуді анықтады (115 жарияланымнан құралған жиынтықтан) және "АТ ПАА-ны жеңілдетуде тиімді болып көрінеді, күнделікті ауырсыну эпизодтарының қарқындылығы мен ұзақтығын азайтады. Бұл ПАА-ны емдеудің тиімді, қарапайым және арзан әдісі" деген қорытынды жасады.
There are 3 differentiated types of phantom sensations: kinetic, kinesthetic, and exteroceptive. Kinetic phantom sensations are perceived movements of the amputated body part (i. e., feeling your toes flex). Kinesthetic phantom sensations are related to the size, shape, or position of the amputated body part (i. e., feeling as if your hand is in a twisted position). Exteroceptive phantom sensations are related to sensations perceived to be felt by the amputated body part (i. e., feelings of touch, pressure, tingling, temperature, itch, and vibrations). An additional sensation that some people with amputations experience is known as telescoping. Telescoping is when you feel as if your amputated limb is becoming more proximal to your body through progressive shortening. Somatotopic representation seems to be a factor in the experience of phantom limb, with larger regions in the sensory homunculus typically experiencing more phantom sensations or pain. These areas include the hands, feet, fingers and toes. In phantom limb syndrome, there is sensory input indicating pain from a part of the body that is no longer existent. This phenomenon is still not fully understood, but it is hypothesized that it is caused by activation of the somatosensory cortex. One theory is it may be related to central sensitization, which is a common experience among amputees. Central sensitization is when there are changes in the responsiveness of the neurons in the dorsal horn of the spinal cord, which deals with processing somatosensory information, due to increased activity from the peripheral nociceptors. Peripheral nociceptors are sensory neurons that alert us to potentially damaging stimuli. Phantom sensations can also occur when there has been a peripheral nerve injury resulting in deafferentation. This causes changes in the dorsal horn of the spinal cord, which normally has an inhibitory effect on sensory transmission. Reliable evidence is lacking on whether any treatment is more effective than the others. Most treatments are not very effective. Ketamine or morphine may be useful around the time of surgery. Perineural catheters that provide local anesthetic agents have poor evidence of success when placed after surgery in an effort to prevent phantom limb pain. One approach that has received public interest is the use of a mirror box. The mirror box provides a reflection of the intact hand or limb that allows the patient to "move" the phantom limb, and to unclench it from potentially painful positions. Although mirror therapy was introduced by VS Ramachandran in the early 1990s, little research was done on it before 2009, and much of the subsequent research has been of poor quality, according to a 2016 review. A 2018 review, which also criticized the scientific quality of many reports on mirror therapy (MT), found 15 good quality studies conducted between 2012 and 2017 (out of a pool of 115 publications), and concluded that "MT seems to be effective in relieving PLP, reducing the intensity and duration of daily pain episodes. It is a valid, simple, and inexpensive treatment for PLP."
Басқа фантомдық сезімдер
Фантомдық сезімдер аяқ-қолдардан басқа дене мүшелері алынғаннан кейін де пайда болуы мүмкін, мысалы, кеуде ампутациясынан кейін, тіс жұлынғаннан кейін (фантомдық тіс ауыруы) немесе көз алынғаннан кейін (фантомдық көз синдромы). Трансгендерлер арасында да фантомдық сезімдер кездеседі. Жыныс өзгерту операциясы (ЖӨО) жасаған кейбір адамдар фантомдық жыныс мүшелерін сезіну туралы хабарлаған. Операциядан кейінгі трансгендер әйелдерде мұндай жағдай сирек кездеседі, бірақ трансгендер ерлерде кездеседі. ЖӨО-ға дейінгі трансгендер ерлердегі фантомдық қанағаттылық сезімі, цисгендер ерлерде қанағаттылық алынғаннан кейінгі фантомдық сезімдер деңгейімен салыстырылады. Сол сияқты, кеудесі алынған адамдар фантомдық кеуде сезімі туралы хабарлаған; бұл операциядан кейінгі трансгендер ерлерде сирек кездеседі.
Phantom sensations may also occur after the removal of body parts other than the limbs, e. g. after amputation of the breast, extraction of a tooth (phantom tooth pain) or removal of an eye (phantom eye syndrome). Phantom sensations have been noted in the transgender population. Some people who have undergone sex reassignment surgery (SRS) have reported the sensation of phantom genitals. The reports were less common among post operative transgender women, but did occur in transgender men. Phantom penises in pre SRS transgender men have been documented to be similar to the rate of phantom sensations in cis men post penectomy. Similarly, subjects who had undergone mastectomy reported experiencing phantom breasts; these reports were substantially less common among post operative transgender men.