Кіріспе

Кеме негізінен ескіргіштермен қозғалады. Галлея – Еуропаны қоршаған теңіздерде соғыс, сауда және қарақшылық үшін пайдаланылатын, қозғалыс үшін көбінесе ескіргіштерге сүйенетін кеме түрі. Ол ежелгі дәуірде Жерорта теңізі аймағында пайда болды және 19 ғасырдың басына дейін әртүрлі нысандарда қолданылып келді. Әдетте, оның ұзын, жіңішке корпусы, шағын суDraft және көбінесе төменгі борттары болған. Көптеген галлеяларда қолайлы жел болғанда қолданылатын желкендер де болды, бірақ олар жел мен ағымға тәуелсіз қозғалу үшін негізінен ескіргіштерге сенді. "Галлея" термині грек тілінен шыққан, шағын галлеяны білдіретін сөз, және 1300 жылдар шамасында ағылшын тілінде қолданысқа енді. Кейде бұл термин, галлея сияқты әскери функцияларды орындайтын, бірақ Жерорта теңізінен шықпаған кемелерге де қолданылды, мысалы, ортағасырлық скандинавиялық ұзын кемелер, 16 ғасырғы Ачехтің галистері және 18 ғасырғы Солтүстік Американың канонерлік қайықтары. Галлеялар – финикиялықтар, гректер және римдіктер сияқты ежелгі Жерорта теңізінің теңіз күштері қолданған негізгі соғыс кемелері болды. Галлеялар ерте заманауи кезеңнің басына дейін Жерорта теңізінде соғыс және қарақшылық үшін қолданылатын басты кеме түрі болып келді. 18 ғасырда Балтық теңізінде Ресей, Швеция және Дания арасындағы соғыстар кезінде галлеялық соғыс қайта жанданды. Жерорта теңізінде олар 18 ғасырдың соңына дейін қолданыста болды және олардың мәртебесі мен рыцарлық және құрлықтағы соғыспен байланысы болғандықтан сақталды. Соғыста галлеялар десанттық шабуылдарда, әскер тасымалдауында және амфибиялық соғыста тиімді қолданылды. Олар көбінесе соғыс немесе қарақшылықтан қорғану үшін пайдаланылса да, галлеялар орта ғасырдың соңына дейін жоғары бағалы немесе қымбат тауарларды тасымалдау үшін де қолданылды. Оның ескіргіштері кемеге желдің жоқ болғанда да қозғалуға мүмкіндік берді, ал үлкен экипажы қарақшылар мен шабуылшылардан қорғай алды. Бұл оны, әсіресе жоғары және соңғы орта ғасырларда христиан паломниктері үшін, ең қауіпсіз және сенімді жолаушылар тасымалының түріне айналдырды. Теңіз шайқасында галлеялар түрлі қарулармен жабдықталған: ерте заманға дейін – тараулар және кейде катапульттар, ерте орта ғасырларда – грек оты, ал 15 ғасырдан бастап – зеңбіректер. Бірақ олар негізінен үлкен экипаждарына арқа сүйеді, қарсы кемелерге шабуыл жасап бағындыру үшін. Галлеялар басқа кемелерге және теңіз бекіністеріне қарсы ауыр оқ-дәрі артиллериясын тиімді қолданған алғашқы кемелер болды. 16 ғасырдың басындағы галлеяларда кеменің басында орналасқан ауыр зеңбіректер болды, олар кемені маневрлеу арқылы бағытталды. Бастапқыда, зеңбіректермен жабдықталған галлеялар жауынгерлік кемелерге қауіп төндірді, бірақ толық желкенді кемелердің және жақсырақ бортындағы қарулардың дамуымен олар бірте-бірте ескірді. Галлеялар кең теңізде, құрлықтан және қайта жабдықтау базаларынан алыс жерде тиімді болмады. Олар жаман ауа-райында қиындыққа тап болды. Олардың Жерорта теңізіндегі икемді крейсерлік және патрульдік кемелер рөлін шебектер және басқа да ескіргіш-желкенді гибридтер иеленді. Ежелгі галлеялардағы ескіргіштер әдетте 15–30 жұпқа дейін орналастырылған, бір қатар ескіргіштерден (моноремалар) үш қатар ескіргіштерге дейін (триремалар) орналастырылған. Кейде, әлдеқайда үлкен полиремаларда әрбір ескіргішке бірнеше ескіргіштер және галлеяға жүздеген ескіргіштер болды. Ежелгі кеме жасаушылар ерте орта ғасырға дейін еңбекті қажет ететін, қабықтан бастап тігіспен құрастыру әдісін қолданып галлеялар салған. Бұл әдіс бірте-бірте арзан скелеттен бастап тігіспен құрастыру әдісімен ауыстырылды. Ескіргіштерді басқару жүйесі де жеңілдетіліп, ақырында alla sensile деп аталатын жүйеге айналды, онда үш ескіргіш бір төбеде отырып, әрқайсысы бір ескіргішті басқарды. Бұл жүйе тәжірибелі, кәсіби ескіргіштерге қолайлы болды. Бұл әдіс скалоччо әдісіне қарапайымдастырылды, онда ескіргіштер бір төбеде отырып, тек бір үлкен ескіргішті басқарды, кейде ең үлкен соғыс галлеяларында бір ескіргішке жеті немесе одан да көп ескіргіштер болды. Бұл әдіс мәжбүрлі еңбекке, соның ішінде галлея құлдарына және сотталғандарға қолдануға қолайлы болды. Көптеген галлеялар жел қолайлы болғанда қолданылатын желкендермен жабдықталған: ерте орта ғасырға дейін – қарапайым тіктөртбұрыш желкендер, кейіннен – латин желкендері.

Этимология

Галле сөзі ағылшын тілінде шамамен 1300 жылдан бері кездеседі. Осы терминнің түрлері 1500 жылдардан бастап көптеген еуропалық тілдерде, ескекпен жүретін соғыс кемелеріне немесе, дәлірек айтқанда, Жерорта теңізі үлгісіндегі кемелерге қатысты жалпы атау ретінде орнықты. Бұл термин ортағасырлық грек тіліндегі "галея" сөзінен туындаған, ол Византия теңіз флотының негізгі соғыс кемесі – "дромонның" кіші нұсқасы еді. Грек сөзінің шығу тегі нақты белгісіз, бірақ ол "галеос" сөзімен – грек тіліндегі акуланың бір түрінің атауымен байланысты болуы мүмкін.

Терминология

Тарих бойы әр түрлі галереяларға қатысты көптеген терминдер қолданылған. Қазіргі заманғы тарихи әдебиетте галерея негізінен ескіргіштерге сүйенетін, бірақ қажет болған жағдайда желкендерді де қолдана алатын және Жерорта теңізінде дамыған кеме ретінде анықталады. "Галея" кейде кемелерден үлкен және ұқсас функцияларды атқаратын, бірақ басқа кеме жасау дәстүрлеріне сәйкес салынған кемелердің кез келген түріне жалпы термин ретінде қолданылады. Бірыңғай галерея тұжырымы тек орта ғасырдың соңында қолданыла бастады. Бұл терминдер грек және латын сөздерінің қазіргі тілдік қолданысымен үйлесімде жасалған жаңа қосымшалардан құралған. Ең ертедегі гректердің бір қатарлы галереялары триаконтерлер (триаконторойдан, "отыз ескіргіш") және пентеконтерлер (пентеконторой, "елу ескіргіш") деп аталады. Бірден көп қатарлы ескіргіштерге ие галереялар үшін терминология латын сандарына негізделген, олардың түбірі "ремус" ("ескіргіш") сөзінен шыққан. Монорема – бір қатарлы, бирема – екі қатарлы, трирема – үш қатарлы ескіргіштерге ие. Адам күшімен қозғалатын ескіргіш кемелерді жасау қиын, өйткені төрт немесе одан да көп ескіргіш бір-бірімен кедергілеседі немесе су сызығынан тым жоғары орналасады. Галереяларды сипаттағанда, үштен жоғары сан ескіргіш қатарларын емес, әр ескіргіштегі қосымша ескіргіштер санын білдіреді. Квинкерема (quintus + rēmus) сөзбе-сөз "бес ескіргіш" дегенді білдіреді, бірақ бұл бирема немесе трирема құрылымында әр ескіргіште бірнеше ескіргіш болғанын көрсетеді. Қарапайымдылық үшін көптеген қазіргі ғалымдар оларды "бес", "алты", "сегіз", "он бір" және т.б. деп атайды. Ескіргіштердің алты немесе жеті қатарынан асып кету сирек кездеседі, бірақ б.з.б. 3 ғасырынан бастап тіпті "қиырқ" деген есімді кеме де кездескен. Ескіргіштердің үш немесе төрт қатарынан асатын галереялар көбінесе "полирема" деп аталады. Орта ғасырлық және ерте заманғы галереялар ежелгі конструкциялар мен ескіргіштерді басқару тәртібі ұмытылғаннан кейін дамыған өзгермелі дизайнға негізделген. Ең маңыздыларының бірі – Византиялық дромон, итальяндық галеяның алдағы түрі, Жерорта теңізіндегі соғыс галереясының соңғы нысаны. Галереялар озық, ерте заманғы соғыс және мемлекеттік басқару жүйесінің ажырамас бөлігіне айналған кезде, олар кеменің көлемі мен экипаждың санына байланысты бірнеше дәрежеге бөлінді. Ең негізгі түрлері – үлкен командирлік "фрегаттар", жартылай галереялар, галиоттар, фусталар, бригантиналар және фрегаттар. Теңіз тарихшысы Ян Глет бұл кемелерді Солтүстік Еуропадағы Корольдік теңіз флотының және басқа да желкенді флоттардың кейінгі рейтингтік жүйесінің алдағы үлгісі деп сипаттады.

Ұқсас желкенді кемелер

Классицист Лайонель Кассон "галея" терминін ерте және жоғары орта ғасырлардағы викингтердің кемелеріне қолданды, олардың әйгілі ұзын кемелері де, одан аз танымал сауда галереялары да осыған жатады. 11-13 ғасырларда Британ аралдарында салынған ескек кемелері скандинавиялық үлгілерге негізделген, бірақ олардың қызметі ұқсас болғандықтан "галеялар" деп аталды. Олардың көпшілігі билиннге (Шотландияның таулы аймағындағы галеяның кіші нұсқасы) ұқсас болды, және снеккья сияқты ұзын кемелердің туысқандары еді. 14 ғасырға қарай, олар Оңтүстік Британияда балингерлермен алмастырылды, ал Шотландия және Ирландия галеялары мен билинндер Солтүстік Британияда орта ғасырлар бойы қолданыста болды. Француз және Корольдік теңіз флоты 1670-1690 жылдар шамасында "галея фрегаттарының" бірнеше сериясын салды. Бұл су сызығына жақын төменгі палубада бір қатар ескек тесіктері бар, екі қабатты желкенді крейсерлер болды. Британдық үш галея фрегаты да есімдерімен ерекшеленді: Джеймс Галея, Чарльз Галея және Мэри Галея. 18 ғасырдың соңында "галея" термині кейде ескекпен қаруланған шағын кемелерді сипаттау үшін қолданылды. Солтүстік Америкада, Америка революциялық соғысы және Франция мен Ұлыбританиямен болған басқа соғыстар кезінде, АҚШ-тың алғашқы теңіз флоты мен олармен соғысқан теңіз флоты "галеялар" немесе "ескек галеялары" деп аталған кемелерді салды. Бұл кемелерді бүгінде бриганттиналар немесе Балтық үлгісіндегі канонерлік қайықтар деп сипаттаған дұрыс. Солтүстік Америка "галеялары" әскери міндеттеріне және әкімшілік және теңіз қаржысының техникалық ерекшеліктеріне байланысты жіктелді. 19 ғасырдың соңында, капитанның жеке пайдалануына арналған гиг (кеменің ескекпен жылдам қозғалуын қамтамасыз ететін қайығы) үшін Корольдік теңіз флотының термині "галея" болды, тіпті оны теңіз кемежайы "гиг" деп бергенімен.

Ерте тарих

Ең алғашқы су кемелерінің бірі – тікелей ойылып жасалған ағаш кемелер, кейінгі галералардың алғашқы аталары. Олардың тар корпустары салғақты отырып, алға қарап жүзуді қажет етті, бұл дұрыс ескектермен кері қарап жүргенге қарағанда тиімсіздік тудырды. Теңізде жүзуге арналған қайықтар Эгей теңізі аймағында б.з.д. III мыңжылдықта табылған терракота мүсіндері мен қорғасын үлгілері арқылы куәландырылған. Дегенмен, археологтар б.з.д. 8000 жылдар шамасында Жерорта теңізіндегі аралдарды мекендеу үшін үлкен, теңізге лайықты кемелер қажет болғанын айтады, олар ескектермен және мүмкін желкендермен жабдықталған. Кейінгі галералардың прототиптері саналатын күрделі кемелердің алғашқы дәлелдері Көне Египеттен Ескі Патшалық дәуірінде (б.з.д. 2700–2200 жылдар шамасында) алынған. Перғауын Пепи I (б.з.д. 2332–2283 жылдар) билігінде бұл кемелер Левант жағалауындағы елді мекендерге шабуыл жасау үшін әскерлерді тасымалдауға және құлдар мен ағаштарды қайтаруға пайдаланылды. Хатшепсут билік еткен кезде (б.з.д. шамамен 1479–1457 жылдар) египеттік галералар Қызыл теңізде сән-салтанатты тауарлармен сауда жасады, бұл Деир-эль-Бахаридегі Хатшепсуттің жерлеу храмындағы қабырға суреттерінде көрсетілген. Грек галераларына ұқсас алғашқы кемелер б.з.д. II мыңжылдықтың екінші жартысында пайда болды. Б.з.д. XII ғасырда өмір сүрген "Илиада" дастанында бір қатарлы ескектермен жабдықталған кемелер негізінен жауынгерлерді құрлықтағы шайқастар арасында тасымалдау үшін қолданылды. Бірінші тіркелген теңіз шайқасы б.з.д. 1175 жылы, Рамзес III басшылығындағы египеттік әскерлер мен Теңіз халықтары деп аталатын құпия одақ арасындағы Дельта шайқасы кезінде болды. Бұл теңіз кемелерін қару ретінде пайдаланған ұйымдастырылған қарулы күштер арасындағы алғашқы қақтығыс болды, бірақ негізінен жауынгерлік платформа ретінде. Финикиялықтар ерте классикалық антикалық дәуірдегі ең маңызды теңіздік өркениеттердің бірі болды, бірақ олар қолданған кемелер туралы егжей-тегжейлі мәліметтер аз. Осы уақытқа дейін табылған ең жақсы бейнелер – бір мачтасы және ескектердің бір қатары бар, өте стильделген мөрлердегі суреттер. Санторинидегі минойлық қоныстағы (б.з.д. шамамен 1600 жыл) түрлі-түсті фрескаларда салтанатты процесте орналастырылған шатырлары бар кемелер бейнеленген. Кейбір кемелер ескекпен, ал басқалары қайықпен жүргізілген. Бұл бұрынғы кемелердің түрін қайта жандандыру ретінде түсіндірілді, ескектердің пайда болуына дейінгі кезеңге сілтеме жасады. Минойлық кемелердің қолданылуы және құрылысы туралы көп мәлімет жоқ. Жерорта теңізіндегі галералар шамамен 9-ғасырда әдетте 15 және 25 жұп ескектермен ("триаконтер" және "пентеконтер") жабдықталған, әр жағында бір қатар ескектер немесе "моноремалар" болған. 8-ғасырда алғашқы бирема галералары екінші қатар ескектермен салынды, бірінші қатардың үстіне орналастырылды. Бұл бірдей корпустың ұзындығында көбірек қозғалту күшін қосты, кемелерді жылдамдатып, маневрлілік пен беріктігін арттырды. Финикиялық кеме жасаушылар екі қатарлы галераларды бірінші болып жасаған болуы мүмкін, ал бирема дизайны гректер тарапынан жақын арада қабылданып, одан әрі дамытылды. Үшінші қатар ескектерді биремаға тіреу құрылғысын қосу арқылы қосты. Тіреу құрылғысы үшінші ескекшіге ескекті тиімді басқаруға қосымша икемділік берді. Үш қатарлы кемелердің алғашқы түрлері б.з.д. 700 жылға дейін болған болуы мүмкін деген болжам бар, бірақ ең алғашқы нақты жазба сілтеме б.з.д. 542 жылға жатады. Бұл жаңа галералар грек тілінде триэрес (әдеби мағынасы "үшінші қатармен жабдықталған") деп аталды. Римдіктер кейіннен triremis терминін қолданды, ол "трирема" сөзінің шығу тегі және бүгінгі күні ең көп қолданылатын атауы болып табылады.

Сауда және саяхат

Б.з.б. 2 ғасырдың соңына дейін сауда және соғыс кемелері арасында олардың қолданылу мақсатынан басқа ешқандай айқын айырмашылық болған жоқ. Ежелгі Мысырдың Ескі Патшалық дәуірінде (б.з.б. 2700–2200) өзендегі қайықтар су жолдарымен жүзіп өтті, ал фараон Хатшепсут тұсында Қызыл теңізден сән-салтанат тауарларын әкелген теңіз кемелері тіркелген. Шамамен б.з.б. 700 жылы соғыс кемелерінің мұрттарына тараулар немесе су кесетін бөліктер орнатылғанда, соғыс және сауда кемелері арасында нақтырақ бөлініс пайда болды. Финикиялықтар сауда үшін аз созылған, азырақ ескектермен және желкенге көбірек сүйенген галереяларды пайдаланды. Сицилиядан табылған Карфагендік сауда галереяларының қалдықтары б.з.б. 3 немесе 2 ғасырға жатады, олардың ұзындығы мен енінің арақатынасы 6:1 болған, бұл желкенді сауда кемелерінің 4:1 және соғыс галереяларының 8:1 немесе 10:1 арақатынасынан өзгеше болды. Құжатталған дәлелдердің көп бөлігі грек және рим кеме жүргізуінен алынған, бірақ Жерорта теңізіндегі сауда кемелерінің өте ұқсас болғаны күдіксіз. Грек тілінде олар екі түрлі қозғалтқыштарға да сүйенетінін көрсету үшін histiokopos ("желкен-ескек") деп аталды. Латын тілінде олар actuaria (navis), "(қозғалатын) кеме" деп аталды, бұл олардың кез келген ауа райында алға жылжуға қабілетті екенін көрсетті. Жылдамдық пен сенімділіктің мысалы ретінде, әйгілі "Carthago delenda est" сөзінің айтылуы кезінде Катон Үлкен өз тыңдаушыларына үш күн бұрын Солтүстік Африкадан терілген жаңа інжірді көрсетіп, Римнің жауы Карфагеннің жақын екенін көрсетті. Галлереялармен тасымалданған басқа да тауарларға бал, ірімшік, ет және гладиаторлардың жекпе-жегі үшін арналған тірі жануарлар кірді. Римдіктерде әртүрлі міндеттерге маманданған бірнеше сауда галереялары болды, олардың ішінде 50 ескекшісі бар actuaria ең әмбебап болды, соның ішінде жолаушылар тасымалы үшін phaselus ("бұршақ қабығы") және шағын экспресс тасымалдаушысы lembus. Бұл үлгілердің көптеген түрлері орта ғасырларға дейін қолданылып келді. 5 ғасырдың басында Батыс Рим империясы құлағаннан кейін, ежелгі Жерорта теңізі экономикасы құлдырап, сауда көлемі күрт төмендеді. Шығыс Рим империясы құрлықтағы сауда жолдарын қайта жаңғыртуға ұмтылмады, бірақ империяны біріктіру үшін теңіз жолдарын ашық ұстауға мұқтаж болды. 600–750 жылдары ірі сауда азайды, ал сән-салтанат саудасы өсті. Галлереялар қызметте болды, бірақ негізінен сәнді саудада табысты болды, бұл олардың жоғары техникалық қызмет көрсету шығындарын өтеді. 10 ғасырда қарақшылықтың күрт өсуіне байланысты үлкен сауда кемелері мен көптеген экипаждар пайда болды. Бұлардың көп бөлігі Италияның өсіп келе жатқан теңіз республикалары, Венеция, Генуя және Пиза сияқты теңіз үстемдігіне ие болған мемлекеттерде салынды. Олардың сауда галереялары дромдарға ұқсас болды, бірақ ауыр қарусыз, жылдам және кең болды. Ең үлкен түрлерін Венеция қолданды, олар памфилон және челандион сияқты галерея түрлеріне негізделген. Оларда мұнара тәрізді құрылымдар болды және 1000-ға дейін адамнан тұратын экипаждармен жабдықталуы мүмкін, қажет болған жағдайда соғысқа да қатыса алатын. Үлкен сауда галереяларының дамуына Батыс Еуропадан Киелі жерге сапар шегетін паломниктік сапарлардың көбеюі де ықпал етті. Солтүстік Еуропада викингтердің ұзын кемелері мен олардың туындылары кнаррлар сауда және кеме жүргізуге үстемдік етті. Олар Жерорта теңізі галереяларына ұқсас жұмыс істеді және қозғалды, бірақ бөлек құрылыс дәстүрінен дамыды. [[Сауда галереялары]] Жерорта теңізінде жоғарғы және соңғы орта ғасырларда, тіпті желкенді кемелер тиімдірек корпус пен жабдықтарды дамытқан кезде де қолданылып келді. Сауда галереяларының дизайнындағы шегі 1290 жылдары салынған Венеция Республикасына тиесілі "galea grossa" мемлекеттік галереясы болды. Үлкен галереялар қазіргі заманғы соғыс галереяларынан (46 метрге дейін) үлкен болды және жүкті (140–250 тонна) тасымалдауға көбірек орынға ие болды. 150-ден 180-ге дейін адамнан тұратын толық экипаж, кемені шабуылдан қорғауға дайын болды, олар өте қауіпсіз сапар құратын құрал болды. Бұл Киелі жерге бай паломникті тасымалдау бизнесіне қызығушылық тудырды, бұл сапарды Венеция мен Яффа бағытында 29 күн ішінде, демалу және су ішу үшін немесе жаман ауа-райынан қорғану үшін тоқтаулар жасап жүзеге асыруға болады. Кейінірек жолдар Жерорта теңізі маңындағы порттарды, Жерорта теңізі мен Қара теңіз арасындағы порттарды және Жерорта теңізі мен Брюгге арасындағы порттарды байланыстырды. 1447 жылы Флоренция галереялары Александрияға баратын және одан қайтып келетін жолда 14 портқа дейін тоқтады.

Ежелгі және ортағасырлық соғыс

Галереялардың соғыстағы ең алғашқы қолданылуы – жауынгерлерді бір жерден екінші жерге жеткізу болды, ал б.з.д. II мыңжылдықтың ортасына дейін олар саудалық жүк кемелерінен ешқандай айырмашылығы болмады. Шамамен б.з.д. XIV ғасырда алғашқы арнайы жауынгерлік кемелер жасалды, олар көлемді саудагерлерге қарағанда жұмсақ және таза сызықтармен ерекшеленді. Олар шабуылдар жасау, саудагерлерді қолға түсіру және хабарламалар жіберу үшін пайдаланылды. Осы ерте кезеңде Жерорта теңізі аймағындағы ұйымдасқан зорлық-зомбылықтың ең маңызды түрі шабуылдар болды. Кассон Гомердің шығармаларын мысалға келтіріп, теңізде шабуыл жасау ежелгі теңізшілер үшін кең таралған және заңды кәсіп саналғанын көрсетті. Кейінірек афиналық тарихшы Фукидид оны өзінің заманына дейін "зияратсыз" деп сипаттады. Б.з.д. VIII ғасырға дейін тараудың (рам) пайда болуы теңіз соғысының мәнін өзгертті, ол осы уақытқа дейін кемеге шабуыл жасау және қолға-қол соғысу туралы болды. Кеменің мұртының түбіне металлмен, әдетте қоламен қапталған ауыр шығыршық орнатылса, ол жау кемесінің қабырғасын тесіп, оны қарық қыла алатын еді. Кемелердің салыстырмалы жылдамдығы мен маневрлігі маңызды болды, өйткені баяу кемені жылдам кеме озатыр және қарық қыла алатын еді. Алғашқы конструкцияларда бір қатар есушілер болды, олар палубасы жоқ корпус ішінде отырып, тікелей қоршауға орналасқан ескектерге қарсы ескектермен ескек есті. Соғысқа жеткілікті жылдам және маневрлі болу үшін ағаш конструкцияларының практикалық жоғарғы шегі шамамен 25–30 ескек құрады. Ескектердің тағы бір деңгейін қосу, бұл шамамен б.з.д. 750 жылға дейін болған даму, галереяны көптеген есушілермен қысқартуға мүмкіндік берді, сонымен қатар оларды тиімді тарау қаруы ретінде жеткілікті күшті етуге мүмкіндік берді. Дамыған мемлекеттердің пайда болуы және олардың арасындағы бәсекелестіктің күшеюі көп қатарлы есушілермен жабдықталған жетілген галереялардың дамуын жеделдетті. Б.з.д. бірінші мыңжылдықтың ортасында Жерорта теңізі елдері бірінен соң бірі үлкен және күрделі кемелерді жасады, ең жетілгені – 170-ке дейін есушісі бар классикалық трирема болды. Трирема грек-парсы соғыстарының (б.з.д. 502–449 жж.) және Пелопоннес соғысының (б.з.д. 431–404 жж.) теңіз шайқастарында бірнеше маңызды шайқастарда қатысты, соның ішінде б.з.д. 405 ж. Аэгоспотами шайқасы, ол Афинаның Спарта және оның одақтастарымен жеңіліске ұшырауына себеп болды. Трирема – жасау және күтіп ұстау үшін қымбат болған жетілген кеме. V ғасырға қарай, дамыған әскери галереялар жасалды, оларды құру және күтіп ұстау үшін дамыған экономикасы бар үлкен мемлекеттер қажет болды. Бұл б.з.д. IV ғасырдың басындағы соңғы әскери технологиямен байланысты болды және оны тек дамыған экономикасы мен басқаруы бар дамыған мемлекет ғана қолдана алатын еді. Оларды есу үшін едәуір шеберлік қажет болды, ал есушілер көбінесе ескектерде көп жылдық тәжірибесі бар еркін азаматтар болды.

Эллин дәуірі және республиканың пайда болуы

Жерорта теңізі маңындағы өркениеттердің өсуімен бірге олардың теңіз күштері мен галереялары да үлкейіп, күрделене түсті. Қайықтардың негізгі құрылымы – екі немесе үш қатарлы ескектер сақталды, бірақ әрбір ескекке көбірек ескекші қосылды. Нақты себептері белгісіз, бірақ бұл, көбінесе, кемелерге көбірек әскерлерді орналастыру және катапульта сияқты қашықтықтан атқыштардың пайда болуымен байланысты болды деп есептеледі. Алғашқы триремалардағы бір ескекке бір адамнан жағу жүйесінде, жаңа үлкен теңіз күштері үшін жеткілікті білікті ескекшілерді табу қиын болды. Бір ескекке бірнеше адамнан жағу арқасында, бір ескекшінің ырғағын қалғандары ұстап, тәжірибесіз ескекшілерді де жұмысқа алуға болады. Ұлы Александрдың империясының ізбасарлары триремалар мен биремалар сияқты ескектердің орналасуымен, бірақ әрбір ескекке қосымша ескекшілермен жабдықталған галереялар салды. Сиракуза билеушісі Дионисий I (б.з.д. 432–367 ж.) бес және алты қатарлы ескекшілердің екі немесе үш қатарлы ескектерді қайыруын ұйымдастырғаны үшін алғашқы болып саналады. Птолемей II (б.з.д. 283–46 ж.) 12-ден 40 қатарлы ескекшілермен қайырылатын, түрлі эксперименталды үлгілердегі үлкен галереялар флотын салғаны мәлім, бірақ олардың көпшілігі тиімсіз деп есептеледі. Үлкен галереялары бар флоттар Рим Республикасы мен Карфаген арасындағы Пуника соғысында (б.з.д. 246–146 ж.) қолданылды, онда жүздеген кемелер мен ондаған мың сарбаз, теңізші және ескекшілер қатысқан ірі теңіз шайқастары болды.

Рим империясы дәуірі

31 жылғы Аугуст пен Марк Антонийдің әскерлері арасындағы Актиум шайқасы рим флотының өркендеген шағын көрсетті. Аугусттың Актиумдағы жеңісінен кейін рим флотының көп бөлігі бөлшектелді және өртеліп тасталды. Римдік азамат соғыстары көбінесе құрлықтағы әскерлермен жүргізілді, ал 160-шы жылдардан бастап 4-ші ғасырға дейін ешқандай маңызды флоттық шайқастар тіркелмеді. Осы кезеңде галера экипаждарының көпшілігі таратылды немесе ойын-сауық мақсатында макеттік шайқастарда немесе үлкен рим ареналарында күннен қорғайтын желкен ретінде жұмыс істеді. Қалған флоттар құрлық әскерлерінің қосымша күштері ретінде қарастырылды, ал галера экипажы өздерін "навта" ("теңізшілер") емес, "милит" ("әскерлер") деп атады. Рим галера флоты провинциялық патрульдік күштерге айналды, олар кішкентайрақ болды және көбінесе 25 жұп ескектермен жабдықталған, ықшамды биремалар – либурнияға сүйенді. Бұл кемелер теңізде шабуыл жасаумен белгілі болған Иллирия тайпасының атымен аталды, және осы кішкентай кемелер олардың таңдаған кемелеріне немесе олардан шабыттандырылған. Либурния және басқа да кішкентай галералар Еуропаның өзендерін аралап, Балтық теңізіне дейін жетіп, жергілікті көтерілістерге қарсы күресті және шетелдік басқыншылықтарды тексеруге көмектесті. Римдіктер империяның айналасында көптеген базалар сақтады: Орталық Еуропаның өзендері бойында, Солтүстік Еуропаның жағалаулары мен Британ аралдарында, Месопотамияда және Солтүстік Африкада, оның ішінде Трабзон, Вена, Белград, Довер, Селевкия және Александрия қалаларында. Провинциялардағы нақты галера шайқастары туралы жазбаларда аз мәліметтер бар. 70 жылы Батавия көтерілісі кезінде "Батавия аралы" деген белгісіз жерде болған бір шайқас тіркелді, онда римдік флагман ретінде трирема болды. Соңғы провинциялық флот, Classis Britannica, 200-ші жылдардың соңында қысқартылды, бірақ Константиннің (272–337) билігі кезінде шамалы өрлеу болды. Оның билігінде біртұтас Рим империясының соңғы ірі теңіз шайқасы (Батыс және Шығыс [кейін "Византиялық"] империяларға тұрақты бөлінуден бұрын) – 324 жылғы Геллеспонт шайқасы болды. Геллеспонт шайқасынан кейін классикалық трирема қолданыстан шығып, оның құрылысы ұмытылды.

Ерте және жоғары орта ғасырлар

Соғыс кемелерінің ең көп таралған түрлері ретінде галереядан желкенді кемелерге көшу жоғарғы орта ғасырларда (шамамен 11 ғасыр) басталды. Үлкен, биік қырлы желкенді кемелер галереялар үшін әрқашан үлкен кедергі болды. Төмен ернекке ие, ескекпен жүретін кемелер үшін, көлемді желкенді кемелер – ког және каррак – тіпті жүзбелі қамалдар сияқты болып көрінді, оларға шабуыл жасау қиын, ал басып алу одан да қиын болды. Галереялар маневрлілігінің арқасында орта ғасырлар бойы соғыс кемелері ретінде пайдалы болып келді. Сол кездегі желкенді кемелерде көбінесе тек бір ғана мачт және үлкен тіктөртбұрыш желкен болатын. Бұл оларды басқаруды қиындатты. Желге қарсы жүруге жабдықталған болса да, оның тиімділігі шектеулі болды. Сондықтан галереялар жағалау шабуылдары мен десанттық операциялар үшін маңызды болды, бұл орта ғасырлық соғыстың маңызды элементтері еді. Шығыс Жерорта теңізінде Византия империясы 7 ғасырдан бастап мұсылман арабтарының басып кіруіне қарсы күресті, бұл қатал бәсекелестікке, флоттың күшеюіне және үлкендеген соғыс галереяларының пайда болуына әкелді. Мысыр мен Левантты басып алғаннан кейін, араб билеушілері Византияның дромдарына өте ұқсас кемелерді, бұрынғы Византия теңіз базаларындағы жергілікті копт кеме жасаушыларының көмегімен салды. 9 ғасырға қарай Византия мен арабтардың арасындағы күрес Шығыс Жерорта теңізін сауда үшін қауіпті аймаққа айналдырды. 820 жылдары Критті Аль-Андалус мұсылмандары басып алды, олар Кордоба әмірлігіне қарсы көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін қашқан еді. 960 жылы Византиялықтар аралды қайта басып алғанға дейін, арал христиандық кемелерге (галереяларға) шабуыл жасау үшін базаға айналды. Батыс Жерорта теңізі мен Атлантикада 9 ғасырдың соңында Каролинг империясының бөлінуі тұрақсыздық кезеңін бастады, бұл Жерорта теңізінде қарақшылық пен шабуылдардың көбеюіне, әсіресе жаңадан келген мұсылман басқыншыларының салдарынан болды. Жағдай скандинавиялық викингтердің ұзын кемелерін пайдалануымен нашарлады, олар құрылысы мен функционалдығы жағынан көптеген қатыстықтары бар галереяларға ұқсас және сондай-ақ ұқсас тактиканы қолданды. Бұл қауіпке қарсы тұру үшін жергілікті билеушілер үлкен ескекпен жүретін кемелерді, кейбіреулерінде 30 жұпқа дейін ескектер болды, викинг кемелерінен үлкен, жылдам және биік қырлы кемелерді салуды бастады. Скандинавияның кеңеюі, соның ішінде Жерорта теңізіне шабуылдар және мұсылмандық Иберияға, тіпті Константинопольдің өзіне шабуылдар, 11 ғасырдың ортасына қарай тоқтатылды. Осы уақытқа қарай Франция, Венгрия және Польша сияқты христиандық мемлекеттердің пайда болуымен сауда қатынасының тұрақтылығы қамтамасыз етілді. Сол кезде Италияның портты қалалары мен Венеция, Пиза және Амальфи сияқты қала-мемлекеттері Византия империясының шетінде шығыстан келген қауіп-қатермен күресіп, өркендеді.

Орта ғасырдың соңы

Орта ғасырдың соңғы кезеңдерінде теңіз соғысы екі ерекше аймаққа бөлінді. Жерорта теңізінде галералар жағалауға шабуыл жасау және теңіз базалары үшін үздіксіз күресу үшін қолданылды. Атлантика және Балтық теңіздерінде, негізінен әскер тасымалы үшін пайдаланылатын желкенді кемелерге көбірек назар аударылды, ал галералар жауынгерлік қолдау көрсетті. Галералар солтүстікте де кеңінен қолданылып келді және солтүстікте мүдделері бар Жерорта теңізі елдері, әсіресе Франция, Иберия корольдіктері және Италия саудагерлік республикалары қолданған ең көп санды соғыс кемелері болды. Франция корольдері 14 және 15 ғасырларда Руанда Clos de Galées (сөзбе-сөз "галера алаңы") орнатып, онда оңтүстік үлгісіндегі соғыс галераларын салдырды. Clos 1298 жылы генуэздіктермен салынды және олар 1419 жылы жойылғанға дейін кеме жасауда үстемдік етіп келді, осылайша олардың ағылшын қолына тиюіне жол бермеді. 13 және 14 ғасырларда галераның дизайны 19 ғасырдың басында қолданудан шығарылғанға дейін негізінен өзгермеген түріне жетті. Жаңа типті кемелер ерте орта ғасырларда Византия және мұсылман флоттары қолданған кемелерден шыққан. Бұл 14 ғасырға дейін Генуя және Венеция сияқты ірі теңіз республикалары, Папалық, Госпитальерлер, Арагон және Кастилия, сондай-ақ түрлі қарақшылар мен каперлердің негізгі күші болды. Осы типтегі кемелерді белгілеу үшін қолданылатын жалпы термин – gallee sottili ("жұқа галералар") еді. Кейінгі Осман флоты да ұқсас конструкцияларды қолданды, бірақ олар желкенмен жүргенде жылдамырақ, бірақ ескектермен баяу және кішкентай болды. Галера конструкциялары тек қолдағы қарулармен және садақтар мен арбалеттер сияқты оқ-дәрілермен жақын қақтығыс үшін көзделген. 13 ғасырда Иберияның Арагон тажы каталондық арбалетшілермен жабдықталған бірнеше галера флотын құрды және Анжу әскерлерінен сандық артық болса да, үнемі жеңіліс таптырды.

Кеме қатынасы кемелеріне көшу

XV ғасырдың басында желкенді кемелер солтүстік суларда теңіз соғысында үстемдік құра бастады. Галерея оңтүстік сулардағы басты соғыс кемесі болып қала бергенімен, Жерорта теңізі елдерінде де ұқсас өзгеріс басталды. 1405 жылы Джерси аралына жасалған Кастилия шабуылы – Жерорта теңізі державасының теңіз күштерін негізінен когтар немесе каррактардан құрап, ескірген ескекпен жүретін галереялардың орнына қолданған алғашқы тіркелген шайқас болды. 1476 жылы Кастилия мен Португалия арасындағы Гибралтар шайқасы – тағы бір маңызды өзгеріс белгісі болды; бұл жоғары палубаларда және кеме ортасында темірден жасалған зеңбіректермен қаруланған кемелердің басты күштер болып табылатын алғашқы тіркелген шайқас еді, бұл соғыс галереясының баяу құлдырауын болжады. Желкенді кемелер жылдамдық үшін желге тәуелді болды, ал ескектермен жабдықталғандары ескектерге арналмағандықтан, олардың тиімділігі төмен болды. Дегенмен, галереяның желкенді кемелерге қарағанда кемшіліктері де болды. Олардың кішкентай корпустары көп жүк көтере алмады, бұл олардың қашықтығын шектеді, себебі экипаждар азық-түлікпен жиі қамтамасыз етілуі керек болды. Галереяның төменгі борты желкенді кемемен жақын шайқаста биіктік артықшылығын сақтауға мүмкіндік берді. Желкенді кемелер теңіздің ашық суларында және жаман ауа райында биік бортының арқасында тиімдірек шайқаса алды. Желкенмен жүргенде, ескекпен жүретін соғыс кемесі ескектерге арналған тесіктердің салдарынан үлкен қауіп-қатерге ұшырады, олар су түсуіне мүмкіндік беретін, су сызығына жақын орналасқан еді, егер кеме тым көп жаққа еңкейсе. Осы артықшылықтар мен кемшіліктер галереяның негізінен жағалау кемесі болуына және осылай қалуына себеп болды. Жерорта теңізінде желкенді кемелерге көшу галереяның кейбір артықшылықтарын жоққа шығарудың, сондай-ақ оқ-дәрілік қаруды әлдеқайда кең ауқымда қолданудың нәтижесі болды. Желкенді кемелер галереядан өзгеше қозғалды, бірақ тактикалар 16 ғасырға дейін көбінесе бірдей болды. Желкенді кемелерге үлкен зеңбіректер мен басқа да қару-жарақтарды орналастыруға арналған кеңістік аз болды, өйткені алғашқы оқ-дәрілік қарулардың қашықтығы шектеулі және оларды жасау қымбат болды. Ақырында, шойыннан жасалған зеңбіректер кемелер мен армияларды әлдеқайда арзан жабдықтауға мүмкіндік берді. Осы кезеңде оқ-дәрінің құны да төмендеді. Екі кеме түрінің де қару-жарағы бомбалар және кішкентай айналмалы зеңбіректер сияқты үлкен қару-жарақтардан құралды. Логистикалық тұрғыдан, үлкен жағалау базаларына ие болғандар үшін белгілі бір өлшемдегі зеңбіректерді стандарттау ыңғайлы болды. Дәстүр бойынша, солтүстіктегі ағылшындар мен Жерорта теңізіндегі венециялықтар осы бағыттағы алғашқылар болып саналады. Солтүстік кемелерінің жабдықтарының жақсаруы оларға Жерорта теңізінің жағалау суларында бұрынғыдан гөрі әлдеқайда еркін жүзуге мүмкіндік берді. Соғыс кемелерінен бөлек, оқ-дәрілік қарулардың құнының төмендеуі саудагерлердің қарулануына да себеп болды. Солтүстікке қарай үлкен кемелер жетіле берді, ал галерея өзінің ерекшеліктерін сақтады. Осыған қарсы тұруға тырысты, мысалы, кеменің алдыңғы бөлігіне қамалдар қосты, бірақ мұндай қосымшалар үлкен желкенді кемелердің қауіп-қатеріне қарсы тұру үшін көбінесе галереяның артықшылықтарын жойды.

Қазіргі заманғы алғашқы әскери галереялары

1450 жылдан бастап үш ірі теңіз державасы Жерорта теңізінің әртүрлі бөліктерінде үстемдік орнатты, теңіздегі негізгі қару ретінде галераларды пайдаланды: шығыста Осман империясы, ортада Венеция және батыста Габсбург Испаниясы. Олардың флоттарының ядросы Жерорта теңізіндегі үш маңызды, толыққанды сенімді теңіз базаларында шоғырландырылды: Константинополь, Венеция және Барселона. 16 ғасырдағы теңіз соғыстары көбінесе кішкентай масштабта жүргізілді, шабуылдар мен ұсақ әрекеттер басым болды. 16 ғасырда тек үш ірі флоттық шайқас өтті: 1538 жылғы Превеза шайқасы, 1560 жылғы Джерба шайқасы және 1571 жылғы Лепанто шайқасы. Лепанто – барлық галералар қатысқан соңғы ірі шайқас болды, сонымен қатар Наполеон соғыстарына дейінгі ерте жаңа Еуропадағы қатысушылар саны бойынша ең ірі шайқастардың бірі еді. Жерорта теңізі елдері галера күштерін Жерорта теңізінен тыс жерлердегі қақтығыстарда да қолданды. Испания Сегіз жылдық соғыстың соңғы кезеңдерінде Нидерландқа галера эскадрильяларын жіберді, олар жабық, сайып келген жағалау суларында голланд күштеріне қарсы табысты операциялар жүргізді. 1560 жылдардың соңынан бастап галералар голланд көтерілісіне қарсы испан әскерін қаржыландыру үшін генуялық банкирлерге күміс тасымалдау үшін де пайдаланылды. 1583 жылы Азор аралдарын бағындырған 16 мыңнан астам сарбаздың құрамында галеас және галералар болды. 1588 жылғы танымал испан армадасының кемелерінде шамамен 2000 галера ескіргіштері болды, бірақ олардың көп бөлігі шайқасқа жетпеді. Еуропа мен Таяу Шығыстың суларынан тыс жерлерде Испания Кариб теңізінде де, Филиппинде де қарақшылар мен каперлерге қарсы күресу үшін галералар салды. Осман галералары 16 ғасырда Үнді мұхитына португалдардың енуіне қарсы тұрды, бірақ ашық суда португалдық карракаларына қарсы тұра алмады. Карракалардың өзі жақын арада басқа типтегі кемелерге ұтылып қалғанмен, олардың үлкен қашықтығы, үлкен көлемі және көптеген темір зеңбіректермен қаруланған биік құрылымдары, қысқа қашықтықтағы, аз борты бар түрік галераларынан асып түсті. Испания өз жағалауларын және сауда жолдарын османдықтардан, француздардан және олардың каперлерінен қорғау үшін төрт тұрақты галера эскадрильясын ұстады. Олар 17 ғасырдың басында Жерорта теңізіндегі ең ірі галера флотын құрады. Олар Испанияның Жерорта теңізі флотының тірегі болды және әскерлерді, жабдықтарды, жылқыларды және оқ-дәрілерді Испанияның Италия және Африкадағы иеліктеріне тасымалдау үшін қолданылды. Оңтүстік-Шығыс Азияда 16 және 17 ғасырларда Ачех сұлтандығының 100-ге дейін галера сияқты кемелері (гали) және еуропалықтар ланкаран, галлиот және фуста деп сипаттаған кішкентай ескі кемелері болды. Кейбір кемелердің өлшемдері орташа теңіз кемелерінен асып түсті, олардың платформалары жаяу әскерге арналған, ал кейбіреулерінің артқы бөлігі заманауи галеондарға ұқсас болды.

Қаруларды енгізу

Галлеялар кем дегенде 2000 жыл бойы Жерорта теңізіндегі соғыс кемелерінің синонимі болды және оқ-дәрі мен ауыр артиллерияның өнертабысымен осы рөлді атқаруды жалғастырды. 20-ғасырдың басындағы тарихшылар галереяларды желкенді кемелерге алғаш рет әскери артиллерия енгізілген кезде үмітсіз деп санаса да, ауыр әскери қаруды енгізуге мүмкіндік берген – галереялар болды. Галлеялар – ұзақ уақыт бойы қалыптасқан тактикасы мен әлеуметтік институттар мен теңіз ұйымдарына қолдау көрсету дәстүрі бар, "жетілген" технология. Бұл күшейген қақтығыстармен бірге 1520-80 жылдардан бастап галерея флотының көлемінің айтарлықтай өсуіне әкелді, әсіресе Жерорта теңізінде, сонымен қатар басқа да Еуропа театрларында. Галлеялар мен ұқсас ескірген кемелер 1560 жылға дейін теорияда ең тиімді қарулы әскери кемелер ретінде, ал тәжірибеде бірнеше онжылдықтар бойы даусыз болды және шын мәнінде желкенді әскери кемелерге үлкен қауіп төндірді деп саналды. Олар басқа галереялармен тиімді күресе алады, желсіз ауа райында немесе қолайсыз желде желкенді кемелерге шабуыл жасай алады (немесе қажет болған жағдайда оларға әрекет етуден бас тарта алады) және жүзуші қоршау батареялары ретінде әрекет ете алады. Олар, сондай-ақ, тіпті кең ауқымда да, амфибиялық мүмкіндіктерінде теңдессіз болды, бұл 16 ғасырдың ортасында Шотландияға дейін солтүстікке француз интервенцияларымен дәлелденді. Галлеялардағы ауыр артиллерия қайықта орнатылған, бұл ұзақ уақыттан бері қалыптасқан тактикалық дәстүрге сәйкес келді. Галлеялардағы артиллерия 1480 жылдары енгізілгеннен бастап ауыр болды және 16 ғасырда әлі де қолданыста болған биік, жұқа ортағасырлық тас қабырғаларды тез бұза алатын болды. Бұл уақытша бұрынғы теңіз жағалауындағы бекіністердің күшін жойды, оларды оқ-дәрі қаруларымен күресу үшін қайта құруға тура келді. Қарудың қосылуы галереялардың амфибиялық қабілеттерін жақсартты, өйткені олар ауыр атыс күшімен қолданатын шабуыл жасай алды және бірінші кезекте құйрықты жағаға шығарғанда одан да тиімді қорғалды. 16 ғасырда Жерорта теңізінде қола оқ пен кішігірім атыс қаруларының жинақталуы мен жалпылануы соғыс шығынын арттырды, бірақ оларға тәуелді адамдарды адам күшін жоғалтуға төзімді етті. Бұрынғы қашықтықтан қарулануға арналған қақпақтар, мысалы, садақ немесе тіпті арбалеттер, оларды қолдану үшін айтарлықтай дағды қажет, кейде өмір бойы тәжірибе қажет, ал оқ-дәрі қаруларын сәтті қолдану үшін аз жаттығу қажет. Әскери тарихшы Джон Ф. Гилмартеннің ықпалды зерттеуіне сәйкес, 1580 жылдары соғыстағы бұл ауысу, 1580 жылдары әлдеқайда арзан құйма темірден жасалған тапаншалардың енгізілуімен бірге, маңызды әскери кеме ретінде соғыс галереясы үшін "өлім қоңырауы" болды. Оқ-дәрі қарулары қарулы күштердің жауынгерлік күші ретінде ер адамдарды алмастыра бастады, бұл жеке жауынгерлерді өлімге әкелетін және тиімдірек етеді. Шабуылға арналған қару ретінде оқ-жарақтарды бірнеше жыл бойы сақтауға болады, оларды күтіп ұстау өте аз және олар сарбаздарға байланысты шығындарды қажет етпейді. Осылайша, адам күшін капиталға ауыстыруға болады, бұл адам күшін пайдалануда әлдеқайда үнемді болған желкенді кемелерге пайда әкелді. Сондай-ақ, бұл олардың стратегиялық қашықтығын ұлғайтуға және галереяларды жауынгерлік кемелер ретінде бәсекеге салуға көмектесті.

Жерорта теңізіндегі Зенит

Атлантикалық стильдегі соғыс, ірі, күшті қаруланған желкенді кемелерге негізделген, 17 ғасырдың басында Жерорта теңізіндегі теңіз соғысын өзгерте бастады. 1616 жылы бес галеоннан және бір паташтан тұратын испан эскадрильясы Шығыс Жерорта теңізінде шабуыл жасап, Келидония мүйісіндегі шайқаста 55 галеядан тұратын Осман флотын жеңді. 1650 жылға қарай соғыс галеялары көбінесе Венеция мен Осман империясы арасындағы стратегиялық аралдар мен жағалаудағы сауда орындары үшін күресте қолданылды, ал 1720 жылдарға дейін Франция мен Испания оларды көбінесе десанттық және крейсерлік операцияларда немесе ірі шайқастарда ауыр желкенді кемелермен біріктіре отырып, арнайы рөлдерде пайдаланды. Мысалы, 1641 жылғы Таррагона шайқасының екінші кезеңінде испан флоты француз теңіз блокадасын бұзып, әскер мен жабдықтарды түсірді. Венеция, Осман империясы және Жерорта теңізінің басқа да елдері ғасырдың соңында Жерорта теңізінде пайдалану үшін Атлантика стиліндегі соғыс кемелерін салуға кірісті. Христиан және мұсылман каперлер соғыс кезінде галеяларды теңізде және ірі державаларды қолдауда пайдаланған, бірақ 17 ғасырдың басында оларды көбінесе ксебектермен, түрлі желкен-ескіргіш гибридтерімен және қалған бірнеше жеңіл галеялармен алмастырды. 1571 жылы Лепантодағы алып шайқастан кейін үлкен галеялық шайқастар өткізілмеді, галеялар көбінесе крейсерлер ретінде немесе флоттық операцияларда желкенді соғыс кемелерін арттан қорғау үшін қолданылды, бұл Жерорта теңізінен тыс фрегаттардың міндеттеріне ұқсас. Олар оқшауланған үлкен кемелерді жеңе алды, мысалы, 1651 жылы Форментерада испан галеялары эскадрильясы француз галеонын жаулап алды. Кішкентай мемлекеттер мен княздықтар, сондай-ақ жеке саудагерлер үшін галеялар үлкен және күрделі желкенді соғыс кемелеріне қарағанда арзан болды және пираттыққа қарсы қорғаныс ретінде қолданылды. Галеяларды салу үшін ағаш аз қажет болды, олардың дизайны салыстырмалы түрде қарапайым болды және олар аз қару-жарақ тасыды. Олар тактикалық жағынан икемді болды және десанттық операциялармен қатар теңіз шабуылдарында да қолданылды. Олар аз тәжірибелі теңізшілерді қажет етті және желкенді кемелерді ұстап алу қиын болды, бірақ басқа галеялар мен ескіргіштерді аулау және ұстау үшін маңызды болды. + Жерорта теңізіндегі флоттардың күші, салынған галеялар саны бойынша. Қашанда көрсетілген сандар «нақты немесе шамамен» болып табылады. Мемлекет1650167017001740176017901800Венеция(70)(60)(50)(40)(30)(20) –Осман империясы(70–100)(60)(30)(30)(15)(15)(0)Франция3625421515100Испания(30–40)(30)30(7)702Папалық мемлекет5546450Мальта678544 –Генуя10(10)(6)6(6)(6) –Тоскана543–42–3(2)00Савой/Сардиния(2)(2)(2)44(0)0Австрия 0 0 04004Неаполь – – –0430Барлығы (шамамен)2001701209060456

Құлдырау

XVII ғасырдағы ең ірі галереялық флоттардың бірі Франция мен Испанияға тиесілі болды – екі үлкен Жерорта теңізі державасы. Франция 1650 жылдары Еуропадағы ең қуатты мемлекетке айналып, абсолютист "Күн патшасы" Людовик XIV билігі тұсында галерея күштерін кеңейтті. 1690 жылдары француз галерея корпусы (corps des galères) 50-ден астам кемеден және 15 000-нан астам офицер мен сарбаздан тұратын әлемдегі ең ірі галерея флотына айналды. Франция мен Испания арасындағы қатал бәсекелестікке қарамастан, осы кезеңде екі алып держава арасында бірде-бір галерея шайқасы болған жоқ, тіпті басқа елдер арасында да теңіз шайқастары өте сирек болды. Испания мұрагерлік соғысы кезінде француз галереялары Антверпен мен Харвичке қарсы операцияларға қатысты. 1748 жылы таратылғанға дейін, галерея корпусы функционалды жауынгерлік күш ретінде сақталды, бірақ оның басты қызметі Людовик XIV-нің абсолютист мұраттарының символы болды. Жерорта теңізіндегі галереялардың маңызды рөл атқарған соңғы шайқасы 1717 жылы Матапанда Осман империясы мен Венеция және оның одақтастары арасында болды, бірақ олар соғыс нәтижесіне көп әсер етпеді. XVIII ғасырдың қалған бөлігінде Жерорта теңізінде ірі теңіз шайқастары болған жоқ. 1718 жылы Тоскана галерея флоты таратылды, 1734 жылы Неапольде тек төрт ескі кеме қалды, ал 1748 жылы француз галерея корпусы тәуелсіз әскер түрі ретінде тоқтатылды. Венеция, Папа мемлекеті және Мальта рыцарлары – бұрынғыдай көп емес болса да, галереяларын сақтап қалған жалғыз мемлекеттік флоттар болды. 1790 жылға қарай Жерорта теңізі елдерінің барлығында 50-ден аз галерея болды, олардың жартысы Венецияға тиесілі еді. Генрих VIII тұсында ағылшын флоты жергілікті қажеттерге бейімделген әртүрлі кеме түрлерін пайдаланды. Ағылшын гальястары (Орта теңіздегі сол аттас кемеден мүлдем өзгеше) үлкен теңіз күштерінің қанаттарын қорғау үшін қолданылды, ал пинас және гребті қайықтар барлау үшін немесе үлкен желкенді кемелердің қайықтары мен тендерлеріне көмек ретінде пайдаланылды. Голландиялық төңкеріс кезінде (1566–1609) голланд және испандықтар терең суы аз, көптеген су жолдары бар Төмен елдердегі амфибиялық операциялар үшін галереяларды пайдалы деп тапты, онда терең суға жүретін желкенді кемелер кіре алмады. Галереялар Атлант мұхитының ашық суларында көптеген санда қолданылмайтын болса да, Дания, Норвегия, Швеция, Ресей және Балтық теңізінің оңтүстік жағалауында порттары бар Орталық Еуропа елдері үшін Балтық теңізінің көп бөлігінде пайдалануға өте ыңғайлы болды. Балтық теңізінде теңіз шайқастары үшін екі түрлі аймақ болды. Бірі – үлкен желкенді флоттарға қолайлы ашық теңіз, екіншісі – жағалау аймақтары, әсіресе Стокгольмнен Фин шығанағына дейін үздіксіз созылған шағын аралдар мен архипелагтар тізбегі. Бұл аймақтарда желкенді кемелерге көбінесе тығыз, тыныш және терең емес жағдайлар болды, бірақ олар галереялар мен басқа да ескекпен жүретін кемелер үшін өте қолайлы болды. Жерорта теңізі типіндегі галереялар Балтық теңізіне алғаш рет 16 ғасырдың ортасында Дания мен Швеция арасындағы бәсекелестік күшейген кезде енгізілді. Швеция галерея флоты Жерорта теңізінен тыс жердегі ең ірі флот болды және армияның қосалқы бөлімі ретінде қызмет етті. Балтық теңізіндегі галереялардың құрылымы туралы көп мәлімет жоқ, бірақ олар Жерорта теңізіндегілерге қарағанда кішірек болды және оларды тұтқындар мен құлдар емес, әскер сарбаздары айдады.

Дизайн және құрылыс

Ежелгі галереялардың құрылысы туралы деректі мәліметтер, әсіресе Римге дейінгі кезеңде, сирек. Қазіргі түсінік бойынша жоспарлар мен сызбалар 17 ғасырға дейін жасалмады және ежелгі заманнан оларға ұқсас ештеңе сақталған жоқ. Сондықтан галереялардың қалай салынғаны туралы мәліметтер әдебиетте, өнерде, монеталарда және кемелер бейнеленген ескерткіштердегі жанама деректер арқылы анықталады, олардың кейбіреулері тіпті нақты өлшемде сақталған. Соғыс галереялары корпусы зақымданған жағдайда да суға батпайтын, және олар балласт немесе ауыр жүк тасымалдамағандықтан, қазірге дейін олардың қираған қалдықтары табылған жоқ. Мысыр патшасы Сахуренің (б.з.д. 2487–2475) Абусирдегі жерлеу ескерткішінде, корпусының екі шеті жоғары иілген (кеменің бау-құйрық бөліктерінің жоғары қарай иілуі) және әр жағынан жеті жұп ескек орналасқан кемелердің бейнесі бейнеленген. Бұл сан шынайы бейнелеуден гөрі символдық мағынаға ие болуы мүмкін, ал руль кеменің арт жағында орналасқан. Бұл кемелерде тек бір мачта және тік бау және корма тұғырлары бар, ал бау бөлігі Хорус көзімен безендірілген, мұндай әшекейлеудің алғашқы мысалы. Кейіннен Жерорта теңізі елдері кемелерін безендіру үшін осы көзді пайдаланған, оның кемені қауіпсіз түрде бағыттап, мақсатына жеткізуге көмектеседі деп сенген. Ерте Мысыр кемелерінде, көбінесе, кіл болмаған. Оның беріктігін арттыру үшін, кеменің бау және корма бөліктерін палубадағы үлкен тіреулерге бекітілген қалың кабельдер мен арқандармен байланыстырған. Теңізде жүзген кезде кеменің ортасынан иіліп кетуіне (кеменің құрылысы жоғары қарай иілуіне) жол бермеу үшін олар тартылып бекітілген.

Триреманың пайда болуы

Біздің заманымыздан бұрынғы V ғасырда алғашқы триремалар Шығыс Жерорта теңізі аймағындағы түрлі державалар қолданды. Бұл жоғары жылдамдыққа және күрделі маневрлерге қабілетті, толық дамыған, арнайы әскери галерея болды. Ұзындығы шамамен 40 метрге жететін, 50 тоннаға дейін салмағы бар трирема екі деңгейлі пентеконтерден үш есе қымбатқа түсті. Триремада сонымен қатар, мұңын басына жақын орналасқан кішкентай төртбұрышты желкені бар қосымша мачта болды. Алғашқы арнайы әскери галереялар, тарандармен жабдықталған, "перделік" әдіс, яғни "морт" және "тенон" әдісімен салынды. Осы әдіс бойынша, кеме корпусының тақтайшалары кемені құрылымдық тұрғыдан берік ұстауға жеткілікті күшті болды, сонымен қатар, қалаудың қажеті болмай, су өткізбейтін еді. Корпустың төменгі бөлігі кемеге қолдау көрсету үшін өткір, кілсіз болды және көлденең қабырғалармен нығайтылды, олар шегелермен бекітілді. Корпустың иіліп кетуіне жол бермеу үшін гипозома (υπόζωμα = астыңғы белдеу) – қалың, екі еселенген арқан қолданылды, ол кеменің басын және қақпағын байланыстырды. Бұл конструкцияны бойлық бағытта нығайту үшін арқан тартылып тұрды, бірақ оның нақты дизайны немесе тарту әдісі белгісіз. 8-4 ғасырлар аралығында ежелгі галереялардың негізгі қаруы болған таран, тікелей корпусқа емес, одан созылатын құрылымға бекітілді. Осылайша, таран соқтығысқаннан кейін ілігіп қалса, корпустың тұтастығын бұзбай, бұрылып түсіп қалатын. Таран жиынтығына үлкен, ілгекті ағаш кіретін, ал таранның өзі көлденең жиектері бар, 400 кг-нан 2 тоннаға дейін салмақтайтын қалың қоладан құйылған еді.

Геллендік және римдік дәуірлер

Б.з.б. 4 ғасырдан бастап б.з. 1 ғасырындағы ерте Рим империясының кезеңіне дейін галералар біртіндеп үлкейді. Үш қатар ескектердің саны іс жүзіндегі жоғарғы шек болды, бірақ кемелерді ұзындығырақ, енірек және ауыррақ ету арқылы, сондай-ақ әрбір ескекке бірнеше ескекші орналастыру арқылы оны жетілдіруге болатын. Теңіз шайқастары күшейіп, кеңейді, ал б.з.б. 100 жылға қарай төрт, бес немесе алты қатарлы галералар кеңінен таралды және көптеген сарбаздар мен катапульттарды тасыды. Биік борттары (3 метрге дейін) және қарсыластың палубасына снарядтарды атуға мүмкіндік беретін қосымша мұнаралармен жабдықталғандықтан, олар жүзетін бекіністерге ұқсас болды. Сегіз қатардан бастап одан да көп қатарлы галералар да салынды, бірақ олардың көпшілігі нақты соғыста қолданылмаған әдемі үлгілер деп есептеледі. Египеттің грек фараоны Птолемей IV (б.з.б. 221–205 жж.) қырық қатарлы алып кеме салғаны туралы мәлімет бар, бірақ оның дизайны туралы ешқандай дерек қалмаған. Бір ұсыныс бойынша, ол 14 адамға дейін ескекші отырғызылатын үлкен трирема катамараны болған, және оның соғысқа жарамды емес, тек көрнекі мақсатта салынғаны болжамдалады. Рим империясының билігі консолидацияланғаннан кейін флоттың және галералардың мөлшері едәуір азайды. Үлкен полиремалар жоғалып, флот негізінен триремалармен және 25 жұп ескекшісі бар, патрульдеу және қарақшылар мен қаскөйлерді қууға ыңғайлы либурниямен жабдықталды. Солтүстік провинцияларда Рейн және Дунай сияқты өзендердің жағалауларында жергілікті тайпаларды бақылау үшін ескекпен жүретін патрульдік қайықтар қолданылды. Үлкен соғыс кемелеріне қажеттілік тумай қалғаннан кейін, ежелгі соғыс кемелерінің ең жетілген үлгісі – триреманың дизайны ұмытылып, ақырында толыққанды ұмытылды. Триремаларға қатысты соңғы мәлімет 324 жылы өткен Геллеспонт шайқасынан алынған. V ғасырдың соңында Византия тарихшысы Зосим оларды қалай салу керектігін білудің ұзақ бұрын ұмытылғанын мәлімдеді.

Орта ғасырлар

Византия теңіз флотының негізгі әскери кемесі 12 ғасырға дейін дромон және оған ұқсас кемелер болды. Римдік либурнианның дамуы саналған бұл термин алғаш рет 5 ғасырдың соңында пайда болды және 6 ғасырда белгілі бір соғыс галереясы үшін жиі қолданылды. Дромон (сөзбе-сөз "жүгіруші") атауы грек тіліндегі "дром" (δρομός) түбірінен шыққан, яғни "жүгіру", және 6 ғасыр авторы Прокопий сияқтылар осы кемелердің жылдамдығын баса көрсеткен. Келесі бірнеше ғасырларда арабтармен теңіз шайқасы күшейгенде, екі, тіпті үш қатар ескектері бар ауыррақ нұсқалар пайда болды. Қабылданған пікір бойынша, ертедегі дромдарды либурниандардан ерекшелендірген және Жерорта теңізінің галереяларын сипаттаған негізгі өзгерістер – толық палубаның қабылдануы, кеменің алдындағы қошқардың орнына су үстіндегі мұрттың пайда болуы және латын желкендерінің біртіндеп енгізілуі болды. Қошқардың қолданудан тоқтатылуының нақты себептері белгісіз. 4 ғасырлық Ватикан Вергилий қолжазбасындағы жоғары бағытталған мұрттардың бейнелері, Рим кемелерінде қошқардың орнына мұрттың қолданылғанын көрсетеді. Мүмкін, бұл өзгеріс ежелгі қабық-алдымен жасалған құрылыс әдісінен, оған қошқарлар арналған, қаңқа-алдымен жасалған әдіске көшуге байланысты болды. Бұл жаңа әдіс мықтырақ және икемді корпус жасады, ол қошқар шабуылдарына аз сезімтал болды. Алдағы 7 ғасырдың басында қошқардың бастапқы мақсаты ұмытылған еді. Прокопий сипаттаған дромдар бір жағында 25-ке жуық ескектері бар, бір қатарлы кемелер болды. Ежелгі кемелерден айырмашылығы, олар сыртқы тіреуге емес, тікелей корпусқа бекітілген. 9-10 ғасырлардағы кейінгі биремдік дромдарда екі қатар ескектер палубамен бөлінген. Бірінші қатар төмен, ал екінші қатар палубаның үстінде орналасқан. Бұл ескектер теңіз жаяу әскерлерімен бірге шайқасуға қатысқан. Бұл кемелердің ұзындығы шамамен 32 метр болған. Кеменің арт жағында (примне) капитанның жатын орнын жабатын шатыр болған. Алдыңғы жағында соғыс платформасы ретінде пайдаланылатын және грек отын шығаруға арналған бір немесе бірнеше сифондарды орналастыруға болатын жоғарылатылған қамал болған. Ең үлкен дромдарда мачталардың екі жағында ағаштан жасалған қамалдар орналасқан, олар садақшыларға жоғарыдан атуға мүмкіндік берген. Кеменің мұрты жау кемесінің ескектерін сындырып, оны ракеталық шабуылдар мен жақын шайқасқа қарсы қорғанышсыз қалдыруға арналған.

Өңірдің дамуы

12 ғасырдан бастап, соғыс галереяларының дизайны 18 ғасырдың соңында соңғы соғыс галереялары салынғанға дейін көбінесе өзгермейтін формаға айналды. Ұзындығы мен енінің арақатынасы кемінде 8:1 болды. Қайықты тұрақтандыру үшін төртбұрышты теларо, яғни сыртқа шығыңқы тіреу орнатылды. Ескектер мен ескекшілердің отыру орындары диагональды тікбұрыш тәрізді етіп, кормаға қарай бұрышпен орналастырылды, ал орталық дәліз (корсия) кеменің бойымен созылды. Орындықтардың бұрышты орналасуы ескекшілердің бір-бірінің қозғалысына кедергі келтірмей, жеке-жеке ескектерді басқаруына мүмкіндік берді. Ол галеяның, кіші византиялық галеялардың үлгісімен жасалған және көбінесе итальян тіліндегі галея соттиле (сөзбе-сөз "жұқа галея") деген атаумен белгілі болды. 13 ғасырдың біраз уақытында екінші, кішірек мачта қосылды, ал 13 ғасырдың соңынан 14 ғасырдың басына дейін әрбір отыру орнындағы ескекшілердің саны екіден үшке дейін артты. Галея соттиле Жерорта теңізіндегі барлық ірі теңіз күштерінің негізгі соғыс флотының көп бөлігін құрады, оларға кішкентай, бір мачталы галиоттар, сондай-ақ христиан және мұсылман каперлердің флоты көмектесті. Осман галеялары дизайны жағынан өте ұқсас болды, бірақ көбінесе кішірек, желкенмен жүргенде жылдам, ал ескектермен жүргенде баяу болды. Галеяның стандартты мөлшері 14-шы ғасырдан 16-шы ғасырдың басына дейін тұрақты болды, одан кейін теңіз артиллериясының енгізілуі дизайн мен тактикаға әсер ете бастады. Дәстүрлі екі жақты рульдер шамамен 1400 жылдан кейін корма рулімен толықтырылды, ал ақырында жақтық рульдер мүлдем жойылды. Сондай-ақ, 15 ғасырда галеяларға алғаш рет ірі артиллериялық қарулар орнатылды. 15 ғасырдың ортасынан бастап Бургундия жазбаларында галеяларда қандай да бір қарулар болғаны айтылады, бірақ олардың мөлшері көрсетілмеген. Галеяға орнатылған үлкен зеңбірек туралы алғашқы нақты дәлел 1486 жылғы Венеция галеясының ағаш кескінінен табылды. Алғашқы қарулар тікелей кеменің бөліктеріне бекітіліп, тікелей алға бағытталды, бұл орналасу 19 ғасырда галеялар қолданыстан шыққанға дейін өзгеріссіз қалды.

Ерте заманғы стандарттау

Галлеялардың мұрттарына қару-жарақ орнатылғаннан кейін, рамбаде (француз тілінде: rambade; итальян тілінде: rambata; испан тілінде: arrumbada) деп аталатын тұрақты ағаш құрылым пайда болды. 16 ғасырдың басында рамбаде дерлік барлық галлеяларда стандартты болып қалыптасты. Жерорта теңізі елдерінің әскери-теңіз күштерінде кейбір айырмашылықтар болғанымен, жалпы орналасуы бірдей болды. Алға бағытталған артиллериялық батарея ағаш платформамен жабылған, ол артиллерияшыларға минималды қорғауды қамтамасыз етті, сонымен қатар шабуыл жасауға дайындану және кемедегі әскерлер үшін ату платформасы ретінде де қолданылды. Рамбаде енгізілгеннен кейін, 19 ғасырдың басында галлея дәуірінің аяқталуына дейін әрбір жауынгерлік галлеядағы стандартты элементке айналды. 17 ғасырдың ортасына қарай галлеялар өздерінің «соңғы түріне» жетті. Галлеялардың сыртқы түрі төрт ғасырдан астам уақыт бойы көбінесе бірдей болды, ал Жерорта теңізі елдерінің бюрократиясы кемедегі орындықтар санына негізделген, белгілі бір стандарттағы жіктеу жүйесін жасады. Көптеген соғыс галлеяларында 1600 жылға дейін бір ғана негізгі мачта болды. Екінші, қысқа мачтаны уақытша көтеруге болады, бірақ ол 17 ғасырдың басында тұрақты болып қалыптасты. Ол ауыр зеңбіректердің кері соққысына орын беру үшін бір жаққа қарай жылжытылды, ал екіншісі кеменің ортасына орналастырылды. Үшінші, кішірек мачта, мизз мачтасына ұқсас, ірі галлеяларда, мүмкін, 17 ғасырдың басында пайда болды, бірақ кем дегенде 18 ғасырдың басында стандартты болды. Галлеяларда азық-түлік сақтауға арналған орын аз болды, сондықтан оларды жиі қайта толықтыру қажет болды, ал түнде экипаж демалуы және тамақ пісіруі үшін жағаға тоқтатылатын. Егер тамақ дайындау орындары болса, олар әдетте сол жақтағы (порт) ескек орнына орнатылған, саздан жасалған қораптан және ошақтан немесе басқа да пісіру құралдарынан тұратын.

Қайықтану

Көне заманда қайық жүргізу кезінде қайықшылар бекітілген орындықтарында отырып, мұртқа қарай қараған, бұл ең тиімді жағдай саналған. Алдыңғы тарихшылар екі аяқ пен қол күшін пайдаланатын жылға соққы жасауды ұсынған, бірақ оны нақтылайтын дәлелдер табылған жоқ. «Олимпия» толық көлемдегі триреманың қайта жасалған үлгісімен жүргізілген тәжірибелер жылға соққы жасау үшін жеткіліксіз орын бар екенін көрсетті, ал жылжымалы немесе домалақ орындықтарды көне технологиямен жасау өте қиын болар еді. Сондықтан, қайық жүргізуді бақылаушылар басқарды және оны құбырлар немесе ырғақты әндер арқылы үйлестірді. Галереялар өте маневрлі болды, өз осінен бұрылып, тіпті кері жүзуге де қабілетті болды, бірақ мұндай маневрлер үшін дағдылы және тәжірибелі экипаж қажет болды. Үш адамнан бір ескекке орналасқан галереяларда, мысалы, үлкен полиремаларда, барлығы отыратын, бірақ ең ішкі жағында отырған қайықшы тұрып, отырып, аяқтарына тұрып, ескектерді алға итеріп, содан кейін кері тартып отыратын. Қазіргі тарихшылар ежелгі Грецияда қолданылған соғыс галереяларын тарих бойындағы ең энергия тиімді және жылдам галереялар деп санайды. 1985-87 жылдары салынған және өнімділігін сынау үшін бірқатар тәжірибелерден өткен б.з.д. V ғасырға жататын триреманың толық көлемдегі көшірмесі – «Олимпия». Олар бір күндік сапарға шамамен бір метр жылдамдықпен жүзуге болатынын дәлелдеді. Спринт жылдамдығы шамамен 500 м/с-қа дейін жете алатын, бірақ ол тек бірнеше минутқа ғана жететін және экипаж тез шаршар еді. Ежелгі галереялар жеңіл салынған, ал бастапқы триремалардың жылдамдығы ешқашан асып түспеген деп есептеледі. Ортағасырлық галереялар айтарлықтай баяу болған деп саналады, әсіресе олар соққыға арналмағандықтан. Круиздік жылдамдық шамамен екі метрден аспайды деп есептелген. 20-30 минут ішінде спринт жылдамдығымен жүзуге болады, бірақ бұл қайықшыларды толығымен шаршату қаупін тудырады. Кері желге немесе жақсырақ айтқанда, күшті желге қарсы жүзу қиын және шаршатушы болды. Ашық теңізде ежелгі галереялар желдің бағытымен жүзіп кететін. Олар жоғары толқындарға өте сезімтал болды және егер ескектерді ұстап тұратын конструкция (апостис) толқындармен жабылып қалса, басқару мүмкін емес болар еді. Ежелгі және ортағасырлық галереялар жақсы жағдайда шамамен екі метр ең жоғары жылдамдықпен желдің көмегімен ғана жүзіп жүрді деп есептеледі.

Желкендер

Көне желкенді кемелерде қозғалыс күшінің көп бөлігі бір шаршы желкеннен түсетін. Ол кеменің ортасынан сәл алға орналасқан мачтаға бекітілді, ал кеменің басында кішірек мачтада мұңдық желкен орналастырылды. Үшбұрышты латин желкендері біздің заманымыздың 2-шы ғасырынан белгілі, және біртіндеп галералар үшін басты таңдауға айналды. 9-шы ғасырға қарай, латин желкендері стандартты галера жабдығының бір бөлігі ретінде толыққандай орнатылды. Латин желкенін басқару үшін шаршы желкенге қарағанда үлкен экипаж қажет болды, бірақ көптеген адамдармен жабдықталған галераларда бұл қиындық тудырмады. Византиялық генерал Белизарийдің 533 жылғы шапқыншылық флоты латин желкендерімен жабдықталған, бұл сол кезде латин дромон үшін стандартты жабдыққа айналғанын, ал дәстүрлі шаршы желкен Жерорта теңізіндегі ортағасырлық теңіз саяхатында біртіндеп қолданыстан шығып қалғанын көрсетеді. Шаршы желкендерден айырмашылығы, латин желкенінің тірегі мачтаның айналасында бұрылмайды. Бағытты өзгерту үшін бүкіл тірек тік көтеріліп, мачтаның екінші жағына жылжытылу керек еді. Латин тірегі мачтадан ұзын болғандықтан, тіпті кеменің ұзындығынан да кем емес болғандықтан, бұл шаршы желкенмен бағытты өзгертуге қарағанда күрделі және қауіпті болды.

Галлея құлдары

Бен-Хур сияқты фильмдерде бейнеленген, ескектерге тізгішпен байланған есушілердің танымал образына қарамастан, ежелгі теңіз флотының сотталған қылмыскерлерді немесе құлдарды есушілер ретінде жүйелі түрде пайдаланғанына ешқандай дәлел жоқ, Птолемейлік Египеттен басқа. Әдеби мәліметтер грек және рим флотының жалақылы жұмысшыларға немесе қатардағы әскерлерге кемелерін жүргізуде сенегенін көрсетеді. Құлдар тек дағдарыс кезінде ғана ескектерге тартылды. Кейбір жағдайларда, дағдарыс сейілгеннен кейін оларға бостандық берілетін. Римдік сауда кемелері (көбінесе желкенді кемелер) құлдармен басқарылатын, кейде тіпті құлдар кеме капитаны болып тағайындалатын, бірақ сауда галереяларында мұндай жағдай сирек кездесетін. 16 ғасырдың басында ғана галерея құлдары кеңінен таралды. Жаңа заманның басында галерея флотының және жеке кемелердің көлемі ұлғайып, одан да көп есушілер қажет болды. Кеменің корпусын ұзартусыз орындықтардың санын арттыру мүмкін болмады, ал бір орындыққа үштен астам есуші отырғызу да қиын болды. Көбірек есушіге деген қажеттілік сонымен қатар, шектеулі сандағы білікті есушілердің үлкен флотының сұранысын қанағаттандыра алмайтынын көрсетті. Сондықтан, кемелерді қылмыскерлермен немесе құлдармен толықтыру жиі кездесетін болды, бұл ескек түрудің қарапайым әдісін қажет етті. Кәсіби есушілерді қолданудың бұрынғы alla sensile әдісі (бір есуші бір ескекпен жұмыс істейді, екі-үш есуші бір орындықты бөліседі) бірте-бірте қолданудан шығып, аз дағды талап ететін scaloccio әдісіне ауысты. Әр орындыққа бір үлкен ескек орнатылды, ал бірнеше есуші бірлесіп оны қозғайтын. Бір ескекке шартты түрде үштен беске дейін, ал ең ірі басқару галереяларында тіпті жетіге дейін есуші тартылуы мүмкін. Жерорта теңізінің барлық ірі державалары қылмыскерлерді галереялық қызметке тартты, бірақ бастапқыда тек соғыс кезінде ғана. Испания сияқты христиандық теңіз күштері мұсылман тұтқындары мен соғыс тұтқындарын жиі пайдаланды. Османдық теңіз флоты және Солтүстік Африканың каперлік одақтастары көптеген христиан тұтқындарын ескектерге тартты, бірақ олардың арасында еріктілер де болды. Габсбургтер Испаниясы көбінесе құлдар мен сотталғандарды жұмысқа орналастыруға бағытталған ұйымдық құрылымының арқасында, оларды кеңінен пайдаланды. Венеция Жерорта теңізінің ірі державаларының арасында тек бос есушілерді пайдаланған санаулы мемлекеттердің бірі болды, бұл олардың білікті кәсіби есушілерді қажет ететін alla sensile әдісіне сүйенгендігінен туындады. Сент-Джон рыцарлары құлдарды кеңінен пайдаланды, сондай-ақ Паптық мемлекет, Флоренция және Генуя да осылай істеді. Солтүстік Африканың гази каперлері есушілер ретінде христиан құлдарына толықтай сенеді.

Қару-жарақ және ұрыс тактикасы

Теңіз соғысының алғашқы кезеңдерінде, кемеге шабуыл жасау – теңіз шайқасын шешудің жалғыз тәсілі болған, бірақ осы тактика туралы көбінесе ештеңе белгісіз. Теңіздегі алғашқы жазылған шайқас – Дельта шайқасы, онда жауынгерлер қолға түйісіп, кейбіреулері биік платформаларда орналасып, жауға жақын қашықтықтан шабуыл жасаған. Мысырдың жеңісі Рамзес III-нің Мединет-Хабудағы зират храмында бейнеленген, онда жақын арадағы қақтығыстар, кемелерді батыру үшін аспаптарды лақтыру және экипажды теңізге тастау көрсетілген. Б.з.д. 8 ғасырында, соғыс галереялары ауыр қола мүйіздермен жабдықталғанда, тарау тактикасы қолданыла бастады. Ежелгі тарихшы Геродоттың (б.з.д. 484–25 жж.) б.з.д. V ғасырдың басындағы Парсы соғыстары туралы жазбалары, гректердің осы кезде тарау тактикасын жетілдіргенін көрсетеді. Тарау кемеге қарсы тараптың корпусына немесе бүйіріне соғылып, кеме тақтасына тесік жасау арқылы жүзеге асырылды. Егер кемеде көп жүк болмаса, ол суға батпайтын. Қалыпты жүкпен, ол корпусы зақымданған күйінде де жүзуге қабілетті болды. Жаудың ескектерiн сындыру – кемелерді қозғалмайтын етудің және оларды оңай нысанаға айналдырудың тағы бір жолы болды. Егер тарау мүмкін болмаса немесе сәтті болмаса, кемедегі сарбаздар қарсы кемені ұстап алуға тырысады, оны арқандармен бекітіп, сосын жебелермен немесе найзалармен шабуылдайды. Жау кемесін өртеу үшін жанғыш снарядтарды лақтыру немесе ұзын саптарға ілінген отты құбырлардың ішіндегі заттарды құю тәсілі қолданылған болуы мүмкін, әсіресе палуба астындағы түтін гребшілерді тездетіп қанағаттандыра алмауы мүмкін. Б.з.д. соңғы ғасырларда македондықтар мен римдіктер, негізінен құрлықтағы күштер, тарау тактикасын біртіндеп ығыстырды. Рим дәуіріндегі жауынгерлік стильде қолданылатын қару-жарақ – ауыр жаяу әскерлері, кемеде орналасқан катапульттармен қолдау көрсетілді. Бұл кемелердің жылдамдығын төмендеткенімен, жеке гребшілерден аз шеберлік талап етілді. Осылайша, флоттар өмір бойы тәжірибелі гребшілерге аз тәуелді болды. Византия флоты, ерте орта ғасырдың көп бөлігінде Жерорта теңізіндегі ең ірі әскери флот, жаудың қанаттарын бұру үшін ай тәрізді формацияларды қолданды, сондай-ақ 7 ғасырдан бастап олармен шайқасқан араб флоты да осы тактиканы қолданды. Теңіз шайқасының бастапқы кезеңдері – жанғыш снарядтардан бастап жебелерге, кальтроптарға және найзаларға дейінгі снарядтармен алмасу болды. Мақсат – кемелерді батыру емес, кемеге шабуыл жасамас бұрын жау экипажының санын азайту болды. Үлкен кемелерде жоғарғы палубаның екі жағындағы мачталар арасында ағаштан жасалған қоршаулар болды, бұл садақшыларға биік орналасқан орыннан оқ атуға мүмкіндік берді.

Қарулы келерлерлер

Үлкен масштабты галералардың шайқасында тактика 16 ғасырдың соңына дейін, тіпті ауыр қарулар енгізілгеніне қарамастан, көбінесе өзгеріссіз қалды. Галералар алғашқы теңіздік қарулардың сенімді ең жоғары қашықтығын, олар қайта зарядталатыннан бұрын жылдам жауып тастайтындықтан, қару ұстаушылар соңғы мүмкін сәттерге дейін атудан тартынды. Соққыға дейін барлық қолда бар қарулар, қысқа қашықтықтағы, дәл емес қарулар дәуіріндегі жаяу әскер тактикасына ұқсас, атыс жасады. Ең нашар жағдайларда, соңғы секундта жасалған оқ атулар бірден ондаған адамды өлтіріп, жауға ауыр соққы берді. Егер бір тарап екіншісінен оқтап өтпесе, галералардың қатары тікелей соқтығысты. Жеке кемелер мұрынға мұрын тіресіп, тығыз қалыптасуда шайқасқа түсті, әр кеме үшін жақын арада күрес жүрді. Кеме толығымен басып алынбағанша, артқы қатардағы резервтік кемелерден күштер қосыла берді. Алғашқы қарулар үлкен калибрлі, бастапқыда ұнтақталған темірден жасалған, бұл оларды 16 ғасырда стандартқа айналған қоладан жасалған қарулармен салыстырғанда әлсіз етті. Бастапқыда қарулар тікелей кеменің алдыңғы бөлігіне бекітіліп, жүріс бағытында тура соққы беру үшін бағытталды. Бұл орналасу 19 ғасырдың басында галералар активтік қызметтен шыққанға дейін көбінесе өзгеріссіз сақталды.

Символизм

Галереялар жиі рәсімдік мақсаттар үшін қолданылатын. Ерте заманағы Еуропада галереялардың беделі, желкенді кемелерге қарағанда жоғары болды. Олар құрлықтағы соғыспен тығыз байланысты саналды және соған ұқсас тактика қолданды. Теңіз соғысы құрлықтағы соғыс сияқты ерлік пен батырлықпен байланысты болған жоқ, себебі құрлықтағы соғыс аристократия мен патшалардың ең үлкен жетістігі ретінде қарастырылды. Балтық теңізінде, қазіргі Швеция мемлекетінің алғашқы патшасы Густав I, Ренессанс дәуіріндегі ханзадаға лайық болғандай, галереяларға ерекше қызығушылық танытты. Густав, оның сарайы, патшалық бюрократтары және қауіпсіздік қызметі теңіз арқылы саяхат жасағанда, әдетте галереямен жүретін. Сол кезде Англия королі Генрих VIII да Жерорта теңізі стиліндегі галереялар салдырып, тіпті оларды құлдармен жарақаттады, бірақ сол кездегі Англия флоты көбінесе желкенді кемелерге сүйенді. Бұл байланыс француздың «Күн патшасы» Людовик XIV-тің арнайы галерея корпусы арқылы одан әрі күшейді. Людовик және оның басқаруындағы Франция мемлекеті, көп күреспеген, бірақ абсолюттік билік амбицияларының қуатты көрінісі болған патшалық биліктің құралы мен символы болды. Версаль бақтарындағы Ұлы каналдағы корольдік флот үшін галереялар салынды, бұл тек сарайдың көңіл көтеруі үшін жасалған еді. Француз патшалық галереялары Жерорта теңізінде патрульдеп, басқа мемлекеттердің кемелерін патшаның туына салют беруге мәжбүр етті, елшілер мен кардиналдарды алып жүрді және әскери шерулерге және патшалық салтанаттарға бағынышты түрде қатысты. Тарихшы Пол Бамфорд галереяларды "әскерилер мен аристократ офицерлеріне әдетте ұнайтын" кемелер деп сипаттады. Қылмыскерлерді, саяси қарсыластарды және діни бұзылғандарды галереяға жіберу француз галерея корпусын қатыгез, тиімді және қорқынышты түрме жүйесіне айналдырды. Бұл жүйеде француз протестанттарына ерекше жаман қаралатын. Олар тұтқындардың аз бөлігі болғанымен, олардың тәжірибесі галерея корпусының тарихына үлкен әсер етті. 1909 жылы француз жазушысы (1859–1927) "[Б]астилиядан кейін галереялар ескі режимнің ең үлкен қорқынышы болды" деп жазды. Галереяларда сотталғандардың қызмет етуі тоқтағаннан кейін, тіпті Наполеон билігінен кейін де, «галериан» («галерея ескірушісі») термині мәжбүрлі еңбек пен ауыр жазаны өтеп жатқан сотталғандарды білдіретін жалпы атау болып қала берді.