Кіріспе

Q кемелері, сондай-ақ Q қайықтары, алдау кемелері, арнайы қызмет кемелері немесе құпия кемелер деп те аталатын, жасырын қару-жарақпен ауыр қаруланған сауда кемелері, суасты қайықтарын беткейге шығып шабуылдауға шақыру мақсатымен жасалған. Бұл Q кемелеріне оқ ашып, оларды батыруға мүмкіндік берді. Оларды Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбритания Корольдік теңіз күштері мен Германияның Кайзерлік теңіз күштері, ал Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1939–45 жж.) Корольдік теңіз күштері, Кригсмарине, Жапон императорлық теңіз күштері және АҚШ теңіз күштері қолданды. Әскери алдаудың қабылданған тактикасы ретінде заңмен мойындалғанмен, олар көптеген дауларды тудырды, Бірінші дүниежүзілік соғыста маргиналды табысқа жетті, ал Екінші дүниежүзілік соғыста ешқандай жетістікке қол жеткізбеді.

Этимология

Ирландиядағы Куинстаун қаласының қысқартылған атауы. Бірінші дүниежүзілік соғыста Корк портындағы Haulbowline Dockyard көптеген сауда кемелерін қаруланған алдау кемелеріне айналдыруға жауапты болды, алайда көпшілігі Девонпорт сияқты үлкен әскери-теңіз кемежайларында өзгертілген.

Тұжырымдаманың алғашқы қолданылуы

Q кемесінің жалпы идеясы мен құқықтық негізі "жалған түстермен жүзу" классикалық соғыс хитролығынан туындайды. Теңіз тактикасының көптен бері қалыптасқан құралы ретінде, әскери кемелер жол жүргенде өздерін түрлі жолдармен заңды түрде жасыра алады, бірақ атыс басталғанға дейін тиісті тулар көтерілуі керек. Бұл тактиканың қорғаныс және шабуыл мақсатында қолданылған көптеген мысалдары бар. Сауда кемелеріне қарсы қолданылған тактиканың мысалдары 1670 жылдардағы оқиғаларды және Француз революциялық соғыстары кезіндегі француздық маскировкаланған бригтерді қамтиды. Соңғысының бір мысалын Джерсиден шыққан "Вултур" жекеменшік кемесі кері қайтарды.

Корольдік теңіз флоты

1915 жылы Атлантикадағы бірінші шайқаста Ұлыбритания теңіз жолдарына қатер төндірген U- қайықтарына қарсы шара табу қажеттігіне тап болды. Бұрынғы уақытта тиімділігін дәлелдеген (және Екінші дүниежүзілік соғыста да тиімді болары көрінетін) конвойлар, ресурстары шектеулі Адмиралтейство мен тәуелсіз капитантар тарапынан қабылданбады. Сол кездегі тереңдік зарядтары салыстырмалы түрде жай ғана болды, ал су асты кемесін батырудың жалғыз мүмкіндігі – атыс немесе су бетінде соқтығысу еді. Проблема U- қайықты су бетіне қалай шығаруда еді. Бұл мәселені шешудің бір жолы – Q кемесін құру, ол соғыстың ең құпия сақталған құпияларының бірі болды. Олардың кодолық атауы Ирландиядағы Куинстаун портына сілтеме жасады. Немістер оларды "U-Boot Falle" ("U- қайық тұзағы") деп атады. Q кемесі оңай нысана болып көрінер еді, бірақ ішінде жасырын қару-жарақтарды алып жүрді. Типик Q кемесі U- қайықтың жұмыс істеп тұрған аймақта жалғыз жүзіп жүрген сауда кемесіне ұқсауы мүмкін. Торпедалар қымбат болды және су асты кемесі олардың шектеулі санын ғана алып жүретін, кеме су астында болғанда және нысанасына көрінбейтін кезде оларды тиімді пайдалануға болатын. Керісінше, палубалық қаруға арналған оқ-дәрі арзан және көп болды. Сондықтан су асты кемелерінің капитандыры су бетіне шығып, палубалық қаруларын жеңіл немесе әлсіреген нысаналарға қолдануды жөн көрді. Q кемесі U- қайықтың палубалық қаруы үшін қолайлы нысана болып көрінгендіктен, су асты кемесін су бетіне шығаруға тырысты. U- қайық осал болғаннан кейін, тіпті азаматтық теңізшілерге киінген экипаж мүшелерінің "кемеден тасталып", қайыққа отыруы сияқты алдау арқылы одан әрі шатастырылса, Q кемесі панельдерін түсіріп, дереу палубалық қаруларымен атып жіберетін. Сонымен қатар, кеме Ақ туды көтеріп, өзінің нағыз түсін көрсететін. Егер U- қайық алданып қалса, бірнеше қарудан бірдей оққа ұшырап, өлімге ұшырамай тұрып, оқ атуды тоқтатуға немесе суға батып, жараланбауға тырысуға мүмкіндік алатын. Бірінші Q кемесінің жеңісі 1915 жылдың 23 маусымында болды, онда су асты кемесі, алдау кемесі Таранакимен бірлесіп, Эймут маңында батып кетті. Бірінші жеңіске қол жеткізген Q кемесі 1915 жылдың 24 шілдесінде Принс Чарльз батып кеткен кезде болды. Принс Чарльздың азаматтық экипажы ақшалай сыйлық алды. Келесі айда Грейт Ярмут маңында HM Armed Smack Inverlyon деп аталған тіпті кішкентай балық аулау траулері қирады. Инверлион – 3 фунттық (47 мм) шағын зеңбірегі бар, қозғалтқышы жоқ желкенді кеме. Британдық экипаж UB 4-ке 3 фунттық зеңбірегінен тоғыз рет атып, оны батырып, Инверлион командирі аман қалған неміс су асты кемесін құтқаруға тырысқанына қарамастан, барлығы қаза тапты. 1915 жылдың 19 тамызында жақын маңдағы Никосиан сауда кемесіне шабуыл жасауға дайындалып жатқан "Нью-Йорк" батып кетті. Одан кейін кемеге кірген онға жуық адам аман қалды және сауда кемесіне қарай жүзіп келді. Командир олардың кемені саботаж жасауы мүмкін деп қорқып, аман қалғандарды суға түсіріп, кемеге кіргендердің барлығын өлтіруге бұйрық берді. Бұл "Баралонг оқиғасы" деп аталды. (Q.5) 1916 жылдың 22 наурызында батты. Оның командирі Гордон Кэмпбелл Виктория кресімен марапатталды. Жаңа Зеландиялық лейтенант Эндрю Дугалл Блэр және лейтенант Уильям Эдвард Сандерс Гельголандта бір уақытта үш U- қайыққа қарсы келді (Q.17), желсіз және қозғалтқыштары мен радиосы жоқ. Олар ерте оқ атуға мәжбүр болды, бір су асты кемесін батырып, екі торпедалық шабуылдан қашып үлкерді. Сандерс лейтенант-командир болып тағайындалды, соңынан жоғары желкенді шхунаға командалық жасады, ол 1917 жылдың 30 сәуірінде Виктория кресімен марапатталды. Гельголанд, кеме қатты оқ атудан қашып, су асты кемесі жақын келгенде "Ақ туды" көтеріп, от ашты. Су асты кемесі батып кеткендей көрінді және ол жеңіске жеткенін мәлімдеді. Алайда, қатты зақымдалған су асты кемесі портқа қайта оралуға тырысты. Сандерс пен оның экипажы U 93 кемесінен аман қалғандардың айтуынша, кемесін дәл сипаттағандықтан, 1917 жылдың 14 тамызында шабуылға ұшырап, барлығы қаза тапты. Х. М. Лефлемингтің "Бірінші дүниежүзілік соғыс кемелерінің" мәліметтеріне сәйкес, Корольдік флот 58 сауда кемесін (18-і U- қайықтарымен батырылған), 40 және 20 PC қайығын қайта жабдықтады. Алайда Конуэйдің "Барлық әлемнің шайқас кемелері 1906-1921" кітабында басқа кемелерден түрлендірілген 157 атаулы су асты кемелерінің алдау кемелерінің аты келтірілген, сонымен қатар тағы он кеменің аты белгісіз. Ол Лефлемингпен шлюптер мен PC қайықтарының саны туралы келіседі. Бұл кемелер Q кемелері ретінде жасалып, жағалаулық жүк тасымалдаушы кемелері ретінде маскировкаланған және тұрақты қызметтегі PC қайықтарынан ерекшеленді. Соғыста ешқайсысы жоғалып кеткен жоқ. Flower класының шлюптері сауда кемелерінің жобасы бойынша жасалған, осылайша оларды Q кемелеріне түрлендіру оңай болды, 39-ы осылай жасалды, ал қалғаны торпедаланғаннан кейін түрлендірілді. Бәрі де бір түтікке ие болды және сауда кемесінің силуэтін құрылысшыларға қалдырды. "Flower Q's" негізінен конвой және су астына қарсы жұмыстарда қолданылды. Соғыс кезінде тоғыз кеме жоғалып кетті. Соғыстан кейін Q кемелерінің бағасы жоғары екені, дағдылы теңізшілерді басқа міндеттерден аударғаны және жеткілікті U- қайықтарын батырмағаны анықталды. Жоғалған су асты кемелерін анықтаудағы белгісіздікке байланысты бағалаулар әртүрлі, бірақ барлығы шамамен 150 кездесуде британдық Q кемелері 12-15 U- қайығын жойды немесе жойылуына көмектесті және 60-ын зақымдады, 200-ге жуық Q кемесінің 27-38-і жоғалып кетті. Осылайша, Q кемелері барлық батырылған U- қайықтардың 10%-дан азына жауапты болды, бұл оларды тиімділігі жағынан әдеттегі миналық далалардан кем қылды. Q кемелерінің сәттіліктерінің шамамен жартысы 1915 жылдың маусымы мен қыркүйегі аралығында болды, содан кейін кемелердің тиімділігі азайды. 1917 жылы шектеусіз су асты соғысының екінші раундында Q кемелері тек 3 су асты кемесін батырды, бұл жасырын емес соғыс кемелерімен батырылған шамамен 28 кемеден әлдеқайда аз.

Императорлық Германия әскери-теңіз флоты

Ұлы соғыста Германияның әскери-теңіз күштері Балтық теңізінде Handelsschutzflottille құрамына алты Q қайығын енгізді. Олардың ешқайсысы жаудың су асты қайықтарын құртуда табысқа жете алмады. Неміс Q қайығы Schiff K 1916 жылғы 27 мамырда Ресейдің "Гепард" су асты қайығына ауыр зақым келтірді. Ал "Мёве" және "Вулф" белгілі саудагерлік шабуылдаушылар болды, олар жау кемелеріне шабуыл жасаудың орнына, жау саудасын тоқтату және сауда кемелерін батыру үшін жасалған.

Германия

Германия кем дегенде 13 Q кемесін пайдаланды, оның ішінде британдық теңіз асты қайығын батқан "Шюрбек" және 1940 жылдың 10 маусымында жалпы тоннажы 145 960 тонна болатын бірнеше кемені, соның ішінде норвегиялық "Тиранна" танкерін батырған Германияның көмекші крейсері "Атлантис" көбінесе саудалық кабельдік кеме ретінде жұмыс істеді.

Жапония

Жапон императорлық әскери-теңіз флоты 2205 тонналық сауда кемесі «Дели Маруды» Q кемесіне түрлендірді. 1944 жылғы 15 қаңтарда ол Нагаурадан (қазіргі Токио шығанағындағы Содегаура) Ch 50 су асты кемесіне қарсы күресуші кемесі және «Тату Мару» тор салатын кемесімен бірге алғашқы миссиясына шықты. Сол күні сағат 22:00-де кемелерді «Свордфиш» су асты кемесі анықтады және үш торпеда іске қосты. «Дели Мару» сол жақ алдыңғы бөлігіне үш торпеданың соққысын алды; бірқатар ішкі жарылыстардан кейін ол екіге бөлінді, алдыңғы бөлігі дереу батты, ал артқы бөлігі қатты толқындарда кейінірек батты. «Свордфиш» Ch 50 кемесімен тереңдік зарядтарына ұшырағанымен, зардап көрместен құтылды.

Қазіргі заманғы қарақшыларға қарсы қолдану ұсынылады

Сомали жағалауынан шыққан қарақшылардың сауда кемелеріне жасаған шабуылдары кейбір қауіпсіздік сарапшыларының Q кемелерін қайта қолдану туралы ұсыныстарына әкелді. Мақсаты – қарақшыларды жақсы қорғалған кемеге шабуыл жасауға сұраныш ету.

Тірі қалғандар

Q кемелерінің сақталған мысалы – HMS Saxifrage, 1918 жылы құрастырылған Anchusa тобының Flower класындағы шлюп. 1922 жылы атауы өзгертіліп, 1988 жылға дейін Лондон бөлімінің RNR жаттығу кемесі ретінде қызмет етті, содан кейін жеке сатылып, Темза өзеніндегі King's Reach-те орналасқан күйінде қалды.

Көркем әдебиеттегі Q-кемелері

Альфред Нойстің "Килмени" поэмасы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс су асты кемесін жойған екі палубалық пушкамен жабдықталған британдық траулер, Q кемесі туралы. Эрнест Хемингуэйдің "Аралдар ағысында" романында басты кейіпкер Томас Хадсон Куба маңында АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Q кемесіне қолбасшылық етеді, ол батып кеткен неміс су асты қайығының құтқарылғандарын іздейді. Эдвард Л. Бич-тің "Run Silent, Run Deep" романында жапондық Q кемелері екі рет пайда болады, біреуі Walrus-ты таңқалдырады, ал екіншісіне Eel соңғы шайқаста шабуыл жасайды. Малкольм Лоуридің "Вулкан астында" (1947) романы 1938 жылғы 2 қарашада, өлгендер күнінде, мексикалық шағын Куаунахуак қаласындағы алкогольге тәуелді британдық консул Джеффри Фирминнің тарихын баяндайды. Джеффри Фирмин Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери сотқа тартылып, кейіннен Q кемесіндегі іс-қимылдары үшін марапатталған (ұсталған неміс офицерлері жоғалып, қазандықта тірідей өртелген деген қауесет бар). Клайв Касслердің "Орегон файлдары" кітап сериясында операциялардың негізгі базасы – қайта жабдықталған ағаш тасымалдаушы Q кемесі. Ұжым жалдамалы сарбаздар мен бұрынғы АҚШ құпия және әскери қызметкерлерінен тұрады, олар АҚШ саясатын қолдап, бүкіл әлемде миссияларды орындайды және жалдамалы операциялар арқылы өмірлік күнкөрісін табады. 1951 жылғы "Operation Pacific" фильмінде USS Growler су асты қайығының жау кемесімен болған кездесуінен шабыттанған USS Thunderfish су асты қайығының Q кемесімен шайқасы көрсетілген.