Кіріспе

Торпедалық қайық – торпедаларды шайқасқа жеткізуге арналған салыстырмалы түрде кішкентай және жылдам әскери кеме. Алғашқы конструкциялар бумен жүретін, жау кемелерін жарылғыш снарядты торпедалармен таратып жіберуге арналған болды. Кейінірек, өздігінен қозғалатын Уайтхед торпедаларының түрлері пайда болды. Бұл – жағалау аймағындағы кемелер, олардың жылдамдығы, маневрлік қабілеті және қуатты торпедалары арқасында, сондай-ақ жаумен күресу үшін бірдей санда капиталдық кемелер салудың жоғары құнына қарсы тұру үшін жасалған. Көптеген торпедалық қайықтар бірдей шабуылға шығып, үлкен кемелердің ірі, бірақ қиын басқарылатын артиллериясымен күресу мүмкіндігін жойып жіберуі мүмкін. Торпедалық қайықтар флоты қарсыластың капиталдық кемелеріне де қауіп төндіре алады, бірақ тек олардың кіші өлшемдері мен шектеулі отын қорына байланысты жағалау аймақтарында ғана. 19 ғасырдың соңында жылдам торпедалық қайықтардың пайда болуы сол кездегі теңіз стратегиялары үшін маңызды мәселе болды, тактикалық асимметриялық соғыс тұжырымын енгізді. Жауап ретінде, ірі кемелерді пайдаланатын теңіз күштері алдымен үлкен соғыс кемелерінде "торпедаға қарсы" қорғаныс үшін кішкентай калибрлі жылдам ату қаруларын орнатты, содан кейін флотқа сүйемелдеу және торпедалық қайықтарға қарсы күресу үшін жеңіл, жылдам ату қаруларымен жабдықталған кішкентай, бірақ теңізге лайықты кемелерді жасады. Бұл кішкентай кемелер "торпедалық қайық жойғыштар" (кейіннен жай ғана "жойғыштар") деп аталды, бастапқыда негізінен қорғанысқа бағытталған, торпедалық қайықтардың қауіптерін өз қаруларымен күресу арқылы жоғарлатуға тырысты. Уақыт өте келе олар үлкейіп, көбірек міндеттерді атқара бастады, соның ішінде жаудың құнды кемелеріне өздерінің торпедалық шабуылдарын жасау және суасты қайықтары мен ұшақтарға қарсы қорғану. Кейіннен олар басқарылатын зымырандармен жабдықталды және ақырында қазіргі заманғы су бетіндегі соғыс кемелерінің басым түріне айналды. Бүгінде өте кішкентай, жылдам және арзан, қуатты шабуылдық қару-жарақпен жабдықталған су бетіндегі жауынгер туралы ескі тұжырымды "жедел шабуыл кемесі" қабылдады.

Қалдық торпедалық қайықтар

Америка Азамат соғысы теңіз соғысында бірқатар жаңалықтарды көрді, оның ішінде шпар торпедаларымен қаруланған торпедалық қайықтың алғашқы түрі. 1861 жылы президент Авраам Линкольн Оңтүстік порттарына теңіз блокадасын орнатып, Оңтүстіктің шетелден соғыс жабдықтарын алуын қиындатты. Сонымен қатар, Оңтүстіктің Одақ Әскери-теңіз күштерімен теңдей шайқасуға қабілетті әскери-теңіз флотын құруға шамасы жетпеді. Блокадаға қарсы тұрудың бір стратегиясы – торпедалық қайықтарды дамыту болды. Бұл шағын, жылдам қайықтар блокадалық флоттың ірі капиталдық кемелеріне асимметриялық соғыс жүргізу арқылы шабуыл жасауға арналған еді. CSS David класындағы торпедалық қайықтар бумен жұмыс істейтін және ішінара жабық корпуспен жабдықталған. Олар нағыз су асты қайықтары емес, жартылай суға батып кететін қайықтар болатын. Балластпен толтырылғанда, тек түтіні мен корпустың бірнеше сантиметрі ғана су сызығынан жоғары көтерілді. CSS Midge – Дэвид класындағы торпедалық қайық. CSS Squib және CSS Scorpion – тағы бір торпедалық қайықтар класы еді, олар да төменгі конструкциялы, бірақ ашық палубалы және Дэвидтердегідей балласттық резервуарлары болмады. Конфедерацияның торпедалық қайықтары шпар торпедаларымен қаруланды. Бұл – су өткізбейтін корпус ішіндегі ұнтақ зарядталған құрылғы еді, ол торпедалық қайықтың су сызығынан төмен орналасқан ұзын тірегіне бекітілген. Торпедалық қайық нысанаға шағылысып, торпеданы нысана кемесіне алдыңғы жағындағы тікенек арқылы жабыстыратын. Кейін қауіпсіз қашықтыққа шегініп, әдетте ұзын арқан арқылы торпеданы жарылысқа келтіретін. Жалпы алғанда, Конфедерацияның торпедалық қайықтары көп табысқа жете алмады. Төменгі жағынан суға батып кетуіне бейімділігі болды, тіпті өз торпедаларының жарылысынан шашыраған судан қазандықтағы отты сөндіріп тастау мүмкіндігі де болды. Торпедалардың қате жұмыс істеуі (күтілгеннен ертерек жарылуы) және жарамсыз болуы жиі кездесетін жағдай еді. 1864 жылы Одақ Әскери-теңіз күштерінің лейтенанты Уильям Б. Кушинг Конфедерацияның темір кемесі CSS Albemarle-ге шабуыл жасау үшін шпар торпедасымен жабдықталған бумен жүретін қайықты пайдаланды. Сол жылы Одақ Spuyten Duyvil атты, бірқатар техникалық жаңалықтары бар, арнайы құрылған қайықты іске қосты, оның ішінде шабуыл операциялары үшін өзгертілетін балласт және қайта зарядталатын, созылатын торпеда тірегі болды.

Өздігінен жүретін торпеда

Өздігінен жүретін торпеданың прототипі Риека қаласынан шыққан австриялық теңіз офицері Джованни Луппис және сол қаладағы фабриканың директоры болған ағылшын инженері Роберт Уайтхедтің тапсырысымен жасалды. 1864 жылы Луппис Уайтхедке Salvacoste ("жағалауды сақтаушы") жоспарларын ұсынды – теңіз билігі басқару мен жылжу механизмдерінің тиімсіздігіне байланысты қабылдамаған, құрлықтан арқанмен басқарылатын жүзбелі қару. Уайтхед машинаны күрт жақсарта алмады, себебі сағаттық механизммен жұмыс істейтін қозғалтқыш, бекітілген арқандар және беттік шабуыл режимі қаруды баяу әрі қиын етуге себеп болды. Бірақ ол келісімшарт аяқталғаннан кейін де мәселені зерделеп, нәтижесінде су астында өздігінен қозғалатын және қысылған ауамен жұмыс істейтін цилиндр тәрізді құрылғыны жасады. Соның нәтижесінде Minenschiff ("мина кемесі") деп аталған су асты қаруы пайда болды, ол алғашқы заманауи өздігінен жүретін торпеда болып, 1866 жылдың 21 желтоқсанында Австрия императорлық теңіз комиссиясына ресми түрде ұсынылды. Бірінші сынақтар сәтті болмады, себебі қару тұрақты тереңдікте бағытты ұстай алмады. Көптеген жұмыстардан кейін Уайтхед 1868 жылы осы мәселені шешетін "құпия" жаңалықты ұсынды. Ол – гидростатикалық клапан мен маятниктен тұратын механизм, ол торпеданың қанаттарын алдын ала белгіленген тереңдікті сақтау үшін реттеуге мүмкіндік берді.

Бірінші торпедалық қайықтар

19 ғасырдың ортасында саптық кемелер ауыр қару-жарақ пен ауыр бронясы бар, бумен жүретін үлкен кемелермен – темір кемелермен ығыстырылды. Бұл даму желісі ақырында барлық үлкен қарулы линкорлардың dreadnought класына әкелді. Сонымен қатар, броняның салмағы линкорларды баяулатты, ал жаудың бронясын тесіп өтуге қажетті үлкен зеңбіректер өте баяу атылды. Бұл, салыстырмалы түрде төмен құнмен, соғыс кемелеріне шабуыл жасай алатын кішкентай және жылдам кемелердің болу мүмкіндігін тудырды. Торпеданың пайда болуы кез келген соғыс кемесін мүгедектендіруге, тіпті батыруға болатын қару ұсынды. Өзі қозғалмалы торпедаларды тасымалдаған алғашқы әскери кеме 1873 жылғы HMS Vesuvius болды. Өзі қозғалмалы Уайтхед торпедасын атқылай алатын алғашқы теңіз кемесін Джон Торникрофт Чизвиктегі Черч-Уорфтағы Корольдік теңіз флоты үшін салды. Ол 1876 жылы пайдалануға берілді және өзі қозғалмалы Уайтхед торпедаларымен қаруланды. Lightning кемесі бастапқыда торпедаларды іске қосу үшін екі құлақшаға ие болды, бірақ 1879 жылы олар бір торпеда түтігімен ауыстырылды. Кеме ортасында екі қосымша торпеда тасымалдады. Кейіннен ол Torpedo Boat No. 1 деп аталды. Француз теңіз флоты 1878 жылы Torpilleur No 1 кемесімен осы қадамды қайталады, ол 1878 жылы суға түсірілді, бірақ 1875 жылы тапсырыс берілген. Тағы бір ерте кеме – норвегиялық соғыс кемесі, ол 1872 немесе 1873 жылдары Торникрофт кеме жасау компаниясынан (Англия) тапсырыс берілді және Темза өзенінің Чизвиктегі Черч-Уорфтағы Торникрофт кеме жасау кешенінде салынды. Аяқталғаннан кейін ол теңіздегі ең жылдам қайықтардың бірі болды, жылдамдығы шамамен 15 км/сағ. Норвегиялықтар бастапқыда оны шам торпедасымен қаруландыруды жоспарлаған, бірақ бұл жоспар іске аспаған болуы мүмкін. Rap 1879 жылы жаңа өзі қозғалмалы Уайтхед торпедаларын іске қосуға арналған ұшыру платформаларымен жабдықталды.

Жауынгерлік қолданыс

XIX ғасырдың соңында көптеген теңіз күштері үш торпедалық құрылғымен және шағын қарулармен жабдықталған торпедалық қайықтарды салуға кірісті. Олар бу машиналарымен қозғалды және ең жоғары жылдамдығы болды. Олар салыстырмалы түрде арзан болды және көптеп сатып алуға болады, бұл үлкен кемелердің флотына қарсы жаппай шабуылдар жасауға мүмкіндік берді. Жаудың отына түскен тіпті бір торпедалық қайықтар отрядының шығыны, бір капиталдық кеменің батуынан да артық болатын. 1904–1905 жылдардағы орыс-жапон соғысы 20 ғасырдың алғашқы ірі теңіз соғысы болды. Бұл жаңа болаттан жасалған жауынгерлік кемелер, крейсерлер, эсминецтер, суасты кемелер және торпедалық қайықтардың алғашқы сынағы еді. Соғыс барысында Ресей императорлық теңіз күштері, басқа әскери кемелерімен қатар, 86 торпедалық қайықты қолданып, үш ірі науқанда 27 торпеданы (барлық әскери кемелерден) ұшырды, олардың 5-і нысанаға тиді. Жапон императорлық теңіз күштері (IJN), ресейліктер сияқты, өздерінің торпедалық қайықтарын (көптеген кішілері тек корпус нөмірімен белгіленген, ал үлкен 1-сыныпты қайықтар аталды) торпедалық қайық эсминецтерімен (TBD) (көбінесе оларды жай ғана эсминецтер деп атады) біріктіріп, соғыс кезінде 270-тен астам торпеда ұшырды (1904 жылғы 8 ақпандағы Порт-Артур теңіз базасы маңындағы алғашқы шайқасты есептегенде). IJN соғыс кезінде шамамен 21 торпедалық қайықты қолданды, ал 1905 жылғы 27 мамырда жапон торпедалық эсминецтері мен торпедалық қайықтары Цусима шайқасында адмирал Зиновий Рождественскийдің флагманы – орыс линкоры «Князь Суворов»-қа 16 торпеда атты. IJN қолбасшысы адмирал Того Хейхачиро өз торпедалық қайықтарына жаудың флагманына соңғы соққы беруді бұйырды, ол бұрыннан-ақ қарулармен қиратылған еді, осыдан кейін Ресейлік жеңілген флотты қууға дайындық жасады. TBD және торпедалық қайықтар «Князь Суворов» линкорына ұшырған 16 торпеданың тек төртеуі нысанаға тиді, олардың екеуі №72 және №75 торпедалық қайықтарынан атылған. Кешке қарай линкор аударылып, Цусима бұғазының түбіне батып кетті. Соғыс аяқталған кезде, соғыс кемелерінен ұшырылған торпедалар бір линкорды, екі броненоссты крейсерді және екі эсминецті батырды. Қалған 80-нен астам әскери кемелер қарулармен, миналармен, өздігінен батыру арқылы немесе кеме апаттарынан зардап шекті.

Торпедолық кемелер

Торпедалық қайықтың енгізілуі әлемдегі теңіз күштерінде қызу қызметке әкелді, жаңа қауіптен қорғану үшін қолданыстағы кемелерге кішкентай, жылдам атуға қабілетті қарулар қосылды. 1880-ші жылдардың ортасында торпедалық канонерлік қайықтар жасалды, олар торпедалық қайықтарды іздеу және жою мақсатымен құрылған алғашқы кемелер болды. Аса кішкентай крейсерлерге ұқсас торпедалық канонерлік қайықтар торпедалық түтіктермен және қарсылас кемелерді іздеуге арналған жеткілікті қару-жарақпен жабдықталды. Осыған алғашқы мысал 1885 жылы Натаниел Барнаби жасаған кеме, ол торпедалармен қаруланды және кішкентай торпедалық қайықтарды іздеуге және жоюға арналды. Ол бір 4 дюймдік 25 фунттық зеңбірекпен, алты 3 фунттық жылдам атуға қабілетті зеңбірекпен және төрт торпедалық түтікпен қаруланды, мұнда алдыңғы бөлігінде екі бекітілген түтік және екі жағында торпеда тастауға арналған құрылғылар орналасқан. Төрт торпедалық оқ-дәрісі тасымалданды. Бұл, негізінен, торпедалық қайықтармен тең немесе олардан жылдам кемелер еді, бірақ олар негізгі флотқа жақындамас бұрын оларға шабуылдай алатын ауыр қарулармен жабдықталған. және екеуі де Торникрофт компаниясымен салынды. Олар бір 12 фунттық зеңбірек және үш 6 фунттық зеңбірекпен қаруланды, алдыңғы бөлігінде бір бекітілген 18 дюймдік торпедалық түтік және екі қондырғылы түтік орналасқан. Кейін алдыңғы торпедалық түтік алынып, оның орнына екі 6 фунттық зеңбірек қосылды. Олар Thornycroft су түтік қазандықтарының жұбынан қуат алды, оларға 27 теңіз шақырымының максималды жылдамдығын берді, бұл оларға ұрыс флотымен тиімді жүруге мүмкіндік берді. Орыс-жапон соғысынан кейін бұл кемелер жай ғана эсминецтер деп аталды. Эсминецтер торпедалық қайықтарға қарағанда жақсы теңізге лайықты және қабілетті болғандықтан, олар көптеген торпедалық қайықтарды ығыстырды. Алайда, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Лондондық теңіз келісімі соғыс кемелерінің тоннажына шектеу қойды, бірақ 600 тоннадан төмен салмақты кемелерге шектеулер қойылмады. Француз, итальян, жапон және неміс теңіз күштері осы салмақ санатындағы, 70-100 метрлік ұзындықтағы торпедалық қайықтарды жасады, олар 100 мм (4 дюйм) шамасындағы екі немесе үш зеңбірек және торпедалық аппараттармен қаруланды. Мысалы, Норвегия Корольдік теңіз күштерінің кемелері торпедалық қайық өлшемдеріне сай болды, ал итальяндық кемелер эсминецтердің эскорт кемелеріне жақын болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін олар қайта жаңғыртылған корветтер жіктеліміне енді. Kriegsmarine торпедалық қайықтары "Т" префиксімен басталатын корпус нөмірімен Torpedoboot деп жіктелді. 1930 жылдардың ортасында жасалған сыныптар, мысалы, Torpedo boat type 35, азау қару-жараққа ие болды және толығымен торпедаларына сүйенді. Бұл ұрыс кезінде жеткіліксіз болып шықты, нәтижесінде "флот торпедалық қайық" класы (Flottentorpedoboot) пайда болды, олар 1700 тоннаға дейін, шағын эсминецтермен салыстырылатын едәуір үлкен болды. Бұл сыныптағы неміс қайықтары өте тиімді болуы мүмкін, мысалы, британдық крейсерді Бретань жағалауындағы шайқаста T23 және T27 торпедалық қайықтары ұсынған торпедалық шабуылмен батыруы мүмкін.

Моторлы торпедалық кемелер

Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын, бұрынғыдан әлдеқайда үлкен және қаруланған бу торпедалық қайықтар пайдаланылды. Жаңа ішкі жану қозғалтқышы бу қозғалтқыштарынан гөрі әлдеқайда көп қуат өндірді және кішкентай, жылдам қайықтар класының дамуына жағдай жасады. Бұл қуатты қозғалтқыштар кеме корпусының дизайнын пайдалануға мүмкіндік берді және теңіздің қолайлы жағдайында, сусыру корпустарына қарағанда әлдеқайда жоғары жылдамдыққа қол жеткізуге болатын. Қайықтарда екі-төрт торпеда тасымалдауға болады, олар қарапайым бекітілген ұшырғыштардан атылатын, сондай-ақ бірнеше пулеметтер орнатылған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Харвич күшінің үш кіші офицері, торпеда тасымалдайтын шағын моторлы қайықтардың қорғаныш миналық далаларын еңсеріп, Императорлық неміс теңіз флотының базаларында тұрған кемелеріне шабуыл жасауға қабілетті екенін ұсынды. 1915 жылы Адмиралтейство Солтүстік теңізде қызмет ету үшін жағалау моторлы қайығының жобаларын сұраған штабтық талапты жариялады. Бұл қайықтардың сол кездегі жеңіл және қуатты бензиндік қозғалтқыштарды пайдалана отырып, жоғары жылдамдыққа ие болуы күтілді. Қайықтың толық жүктелген кездегі жылдамдығы кем дегенде болжалды және жеткілікті отынмен жабдықталуы керек еді, ол үлкен радиусқа ие болуға мүмкіндік береді. Олар торпедалармен, тереңдік зарядтарымен немесе миналарды орнату үшін әртүрлі қарулармен жабдықталуы керек еді. Екіншілік қару-жарақ ретінде Льюис пулеметтері сияқты жеңіл пулеметтер қарастырылды. CMB-ді Торникрофт жобалады, ол кішкентай, жылдам қайықтар саласында тәжірибелі болған. Қозғалтқыштар теңіздік ішкі жану қозғалтқыштары емес (олар жетіспегендіктен), Sunbeam және Napier сияқты фирмалардың авиациялық қозғалтқыштарынан бейімделген. Барлығы 39 кеме салынды. 1917 жылы Торникрофт 18 метрлік ұзартылған нұсқасын жасады. Бұл ауыр жүк тасымалдауға мүмкіндік берді, ал енді екі торпеда тасымалдауға болады. Сонымен қатар, бір торпеда мен төрт тереңдік зарядынан тұратын аралас әскери жүк тасымалдауға болады, тереңдік зарядтары артқы пандус емес, бүйірдегі жеке тіреулерден босатылды. Қозғалтқыштардың түрлеріне байланысты жылдамдықтар мүмкін болды. Порттағы өрт салдарынан кем дегенде екі түсініксіз жоғалтудың себебі бензин буының жиналуынан туындаған деп саналады. 1917 жылы итальяндық торпедалық қайықтар австрия-венгриялық кемені, ал 1918 жылы тағы бір кемені батырды. Ресейдегі азаматтық соғыс кезінде британдық торпедалық қайықтар Кронштадт портына шабуыл жасап, екі линкорды зақымдады және крейсерді батырды. Мұндай кемелер Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде де пайдалы болды. Корольдік теңіз күштерінің моторлы торпедалық қайықтары (MTB), Kriegsmarine 'S Boote' (Schnellboot немесе "жылдам қайық": британдықтар оларды E қайықтары деп атады), (итальяндық) M.A.S. және M.S., Кеңес теңіз күштері және АҚШ PT қайықтары (патрульдік торпеда үшін) осы типке жатты. 1942 жылдың ақпан айындағы Ла-Манш арқылы өту кезіндегі операция классикалық жылдам торпедалық қайық әрекеті болды, онда неміс E қайықтары мен эсминдері неміс шайқас кемесі Scharnhorst, неміс шайқас кемесі Gneisenau, неміс крейсері Prinz Eugen және бірнеше кіші кемелердің флотилиясын қорғады. Екінші дүниежүзілік соғыста торпедалық қайықтар флоттың жоғары жылдамдығынан қиындықтарға тап болды; олар жылдамдық артықшылығына ие болғанымен, үлкен кемелерді өте жоғары жылдамдықпен және өте қысқа қашықтықта ғана қуып жете алатын, Ла-Манш арқылы өтуде көрсетілгендей. Одан да үлкен қауіп - күзетші ұшақтардың кеңінен пайда болуы болды, олар торпедалық қайықтар өз мақсаттарына жете алмай тұрып-ақ оларды анықтап, жоюға қабілетті болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ теңіз күштері Оңтүстік Тынық мұхитында торпедалық шабуылдан басқа да бірнеше рөлдерде жылдам ағаш PT қайықтарын қолданды. PT қайықтары іздеу-құтқару, барлау, паромдық және курьерлік жұмыстарды, сондай-ақ шабуыл және түтін жабу міндеттерін орындады. Олар флоттық операцияларға қатысты және жаудың жабдықтау желілерін бұзу үшін кішігірім топтарда немесе жеке жұмыс істеді. Тынық мұхит соғысының соңында үлкен нысаналар азайған кезде көптеген PT қайықтары екі немесе барлық төрт торпедалық түтіктерін жағалаудағы жаудың жабдықтау қайықтары мен баржаларын жоюға арналған қосымша қарулармен алмастырды, жау бақылауындағы аралдарды жабдықтаудан, күшейте беруден немесе эвакуациядан оқшаулады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде торпедалық қайықпен батырылған ең маңызды әскери кеме - крейсер, ол 1942 жылдың 13 тамызында "Педстал" операциясы кезінде екі итальяндық торпедалық қайық (M.S. 16 және M.S. 22) шабуыл жасаған. Манчестерді батырған торпеда M.S. 22 (командирі - флот лейтенанты Франко Мецзадра) шамамен 600 метр қашықтықтан атылған деп есептеледі.

Бүгінгі жылдам шабуыл жасау кемелері

Торпедалық қайықтармен ұқсас қайықтар әлі де қолданылуда, бірақ 30 мен 70 км аралықта қолданылатын ұзақ қашықтықтағы кемеге қарсы зымырандармен жарақтандырылған. Бұл жоғары жылдамдықпен қуу қажеттілігін азайтады және нысанаға жақындағанда оларға жұмыс істеу үшін көбірек кеңістік береді. Ұшақтар күдікті қауіп болып табылады, сондықтан әуеден қорғалған кез келген флотқа қарсы қайықтарды пайдалану өте тәуекелді. Радар мачтасының төмендігі қауіпсіз қашықтықты сақтай отырып, нысананы анықтау және нысанаға кірісуді қиындатады. Осы себепті, теңіз шайқасында жылдам шабуылдау кемелері өздерін қорғау үшін радармен басқарылатын әуеге қарсы зымырандармен және көкжиектен әрі мақсатты анықтау үшін тікұшақтармен жарақтандырылған үлкен корветтермен алмастырылуда. Торпедалық қайықтар әлемдік теңіз күштерінің көп бөлігінен жоғалып кеткенімен, олар 1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдардың басына дейін бірнеше мамандық салаларында, әсіресе Балтық теңізінде қолданылып келді. Балтық теңізінің жақын орналасуы және жердің кедергісі ерте АСМ-нің қашықтық артықшылықтарын жойды. Жағалауға жақын жерде құрлықтағы әуе қорғанысы және радарлармен бірлесіп жұмыс істейтін, ал Норвегия теңіз күштерінің жағдайында фиордтардың жартастарында жасырылған базалар амфибиялық шабуылға қарсы арзан және тиімді құрал болды. Шындығында, бұл Қытай теңіз күштерінің өзінің жағалау және өзен сағаларын қорғау үшін қолданатын операциялық үлгісі болып табылады.