Кіріспе

Ұрының журналы (Journal du voleur, 1949 жылы жарық көрген) – Жан Женедің романы. Шамалы автобиографиялық болғанымен, Жене поэтикалық тілді пайдалану арқасында мәтін бойына түсініксіздік орнатады. Роман сырттай автордың 1930-шы жылдардағы Еуропа бойынша жасаған саяхатын, жалаңаяқ жүруін, аштық, жеккөрініш және шаршауды бастан өткеруін көрсетеді: "қопаралардың өмірі". Басты кейіпкер "қылмысқа құштар" және қылмыстылықты да, гомосексуализмді де романтикалық бейнелейді, осы екі жақ оны қоғамнан шеттетеді.

Автордың өмірі туралы

Жан Жене 1910 жылы 19 желтоқсанда дүниеге келді және 1986 жылы 15 сәуірде 75 жасында қайтыс болды. Оның анасы, секс-жұмыскер болып жұмыс істеген, оны тастап кетті, содан кейін ол жетімдер үйіне жіберілді, бірақ кейін бір отбасы оны асырап алды. Алайда, асырап алған анасы қайтыс болғаннан кейін, үйдегі оның мәртебесі өзгерді және ол үй қызметшісі ретінде қарастырылды. Ол 15-18 жасында реформалық мектептен бірнеше рет ұрлап қашып, түрмеге түсті, соңында қашып кеткен мекемеге қайта жіберілді. 1929 жылдың наурыз айында Жене француз армиясына қосылып, Сирияға аттанды. 1936 жылы ол әскерден шығып, ұры және саяхатшы болып өмір сүре бастады. 1940 жылы түрмеде отырғанда, ол «Гүлдер анамыз» романының жұмысын бастады. 1943 жылы нацистік концлагерьлерге депортация жасаудың белгілі орталығы болған лагерьде ұсталғаннан кейін, шамамен қырық көрнекті жазушы мен суретші оның тамаша жазу қабілетіне көз жеткізіп, оны қорғады. 1944 жылдың наурыз айында босатылғаннан кейін ол ешқашан түрмеге қайта оралмады. Франция президенті 1949 жылы Женеге әскери қызметтен дезертирлік еткені үшін кешірім берді. 1983 жылы Францияның Мәдениет министрлігі оған әдебиет саласындағы Ұлттық үлкен сыйлықты табыс етті. 1986 жылдың 15 сәуірінде Жене Париждегі шағын қонақ үйде құлап, басын соғып қайтыс болды. Он күннен кейін ол Мароккода жерленді. Ол отыз екі жасында жазуды бастағанына қарамастан, ғасырдың ең өнімді француз жазушыларының бірі болды. Ол өлеңдер, «Қорқыттың саяхаты» атты автобиографиялық кітап, «Гүлдер анамыз» және «Розаның кереметі», «Брест қурайы» және «Қоштасу рәсімдері» романдарын жазды. «Deathwatch», «Қызметшілер», «Балкон», «Қаралар», «Экрандар» және «Splendid's» (қолжазбасы 1993 жылы ғана табылды) – оның жазған алты пьесасы.

Шетелдік

Біріншіден, шеттен келген адамның бейнесі Женеде баяндаушы және басты кейіпкер ретінде көрінеді. Шындығында, Жене 1940 жылдардың соңындағы буржуазиялық құндылықтарды бейнелейтін "жасалма оқырманды" құрады, оның арқасында ол қоғамның "нормаларынан" қаншалықты алыс екенін көрсетеді. Ол оқырманға айыптаушы екінші жақ сияқты сөйлейді. Бұл оның оқырманды "сен" деп атауында айқын көрінеді.

Гомосексуалистік махаббат

Роман автордың/антигеройдің әртүрлі қылмыскерлермен, алаяқтармен, жалбаушылармен және детективпен гомосексуалдық махаббат оқиғаларының сериясы төңірегінде құрылған. Жене «ұрлық пен ұрыларға» ғашық және өзінің гомосексуалдық өмір салтының барлық қыр-сырын аз ғана сүзгі арқылы сипаттайды. Романдағы Генеттің алғашқы қарым-қатынасы Сальвадордың, тағы бір жалбаушының, Генет үшін тілек айтуды ұсынғаннан кейін дамиды, бұл оның «екі ең сүйіспеншілікке бөленгені» мәртебесіне куәлік етеді. Сальвадордың көрсеткен қызметі, оның «жарылған және тозған күртешесі» жайнап тұрғандай, драмалық түрде романтизацияланады. Бұл сипаттама сонымен қатар оның жағдайын Генеттің поэтикалық тұрғыдан бейнелеуінің мысалы ретінде қызмет етеді, оның нақтылығынан гөрі. Шындығында, Сальвадор – «кедейліктің» өзінің символы, және олардың қарым-қатынасы әлеуметтік жағдайларының нәтижесінде өзара пайдалы келісімнен басқа ештеңе емес деп айтуға болады: «Сальвадор маған қамқорлық жасады, бірақ түнде, шам жарығында мен оның шалбарының тігісінен құтыларды, біздің үй жануарларымызды ауладым». Осылайша, олардың махаббат байланысы екеуінің жыныстық бағдарының дәлелі болуы міндетті емес. Бұл Сальвадордың Генеттің оған деген құмарлығын ашық көрсету әрекетіне реакциясында бекітіледі: «Сенің ақылың ұшты ма? Адамдар бізді мариконалар деп ойлайды!» Осылайша, екеуі белгілі бір дәрежеде еркек жұп ретінде танылса да, Сальвадор үшін квирлікке қызығушылық жоқ, себебі ол ұялудан немесе өзінің гомосексуал еместігінен туындаған болуы мүмкін. Шындығында, ұят Генеттің гомосексуалдық қарым-қатынастарындағы қайта-қайта келетін тақырып: автор Жавамен болған қарым-қатынасына қатысты «Мен оны ләззатқа жеткізгенде ғана оның маған жек көріп қарағанын сезінемін» дейді, ал «келесі кездесуде (әлде, маған айтуға батыл болмағандықтан)» бірі жуынбаққа кетеді. Бұл Генеттің өзгеше екенін көрсетеді, ол еркектердің бір-біріне құмарлық танытуын қалайтын жалғыз емес, бірақ осы тақырыпты ашық талқылауға дайындығымен ерекшеленеді. Генеттің мақтанышы гомосексуалдық актілерді сипаттау үшін дене тілін қолдануда ең жақсы көрінеді. Шындығында, «сперма, тер және қан» туралы қаншалықты көп айтылса, актінің ұлылығы соғұрлым айқын болады деген пікір бар. Мүмкін, ең айқын мысал – Генеттің «Стилитаноның бір жақтан екінші жаққа өткен сілекейі, оны кейде аузының алдына парда сияқты ұстайтын» деген пікірі. Жене өзінің «мөлдір және нәзік, иілген шыныдан жасалған» сілекейін Стилитанонікімен, оның пенисіне жағылғандай көреді. Алайда, Сальвадор сияқты, Жене Стилитаноның «бұл сұлулықтың бәрі менің құлдыраған күйіме» қаншалықты тиесілі екеніне күмән келтіреді, романның барлық бөлігінде квирлік пен әлеуметтік жағдайдың байланысын қайталайды.

Қылмыстылық пен гомосексуализм

Гомосексуализм – Женедің «Көшпендінің күнделігінде» қылмыстың ажырамас бөлігі. Бұл, белгілі бір дәрежеде, сол кездегі гомосексуализмнің заңдық статусына байланысты болуы мүмкін, бірақ негізінен «квирлердің» ұрлық жасауға көмектесуінің нәтижесі. Мысалы, гомосексуализмді ашық жек көруіне қарамастан, Рене «қаржылық жағдайы нашар квирді» алдына тизе бүгіп, оның болашақ құрбанынан ешқандай материалдық игілік күтпегенін түсінгеннен кейін, төлем ретінде ауыздық әрекетті талап етеді. Сонымен қатар, «ұрлар», яғни Женедің достары, нақтылы квир адамдарды қарап шығарады: «Рене маған, ол ұрлай алатын квирлерді білемін бе деп сұрады. Әрине, достарың емес. Достарың қол жетімсіз». Әлеуметтік шеттету, ұят және жеке квир кеңістіктер квир адамдарды оңай нысанаға айналдыратын осалдық тудырады. Сондықтан, жалпы квирлер мен Женемен дос квирлер арасындағы айырмашылық қызығушылық тудырады. Шындығында, Женедің әлеуметтік жағдайы ғана оны Рене сияқты адамның квир құрбаны емес, «квирлерге» қарсы қылмыскер етті. Жене өзі де: «Менің қызығуымның себебі, мен өзімді құрбан және қылмыскер рөлінде сезінуімде, болады. Шын мәнінде, мен түнде құрбан мен қылмыскерді жасаймын, оларды бірге жинап, таңертең құрбанның өлім жазасына, ал қылмыскердің колонияға немесе гильотинаға жіберілуіне жақын болғанын біліп қуанамын». Кім жеңіске жеткеніне қарамастан, қылмыскер мен гомосексуалдың көзқарасы Жене үшін маңызды. Сондай-ақ, сеньорита Дораның «Олар қандай жаман әйелдер, осы қорқынышты еркектер!» деген сөзін естігенде, Жене «олардың үмітсіздігі туралы қысқа, бірақ терең ойға келеді», бұл оның өзінің де үмітсіздігі. Жене өзінің ұры және гомосексуал екі жақтарын мақтан тұтады. Шынында да, полиция оның қалтасынан вазелин түтігін тапқаннан кейін оны қысымға алғанына қарамастан («Суық тимесеңізші. Жігітіңізге жұқпасын»), Жене түтікті «көрінбейтін легиондарға полицияға қарсы жеңісімді жариялайтын ту» деп сипаттайды. «Менің және менің сүйіктілерімнің денесіне май жағу үшін арналған вазелин түтігі» оған «көптеген құпия қуаныштарды дайындауға көмектесті, оның қарапайымдылығына лайық орындарда, менің спермамен дағылған орамалым куә болғандай, менің бақытымның шарты болды». Осылайша, гомосексуализм (және оның туа біткен қылмыстылығы) романтикаландырылған.

Реализмге қарсы поэтизм

Ақырында, Жене христиан тілі мен ұғымдарын пайдаланып, гомосексуализм, ұрлық және сатқындықтан тұратын өзіндік ізгіліктер үштігімен қасиеттіліктің баламалы түрін іздейді. Әрбір ұрлық діни ғұрып сияқты ұйымдастырылады, ал баяндаушы қылмысқа дайындықты дұғаға белсенді дайындалған монахтың мінез-құлқымен салыстырады, қасиетті өмірге дайындалу секілді. Шындығында, Жене былай дейді: «Мен оны ешқашан басқаша етуге тырыспадым, оны әшекейлеуге, жасыруға тырыспадым, керісінше, оны дәл сол сұмдық түрінде растағым келді, ал ең сұмдық белгілер мен үшін ұлықтану белгісіне айналды», дәстүрлі, қоғамдық идеалдарды теріске шығарады. Бұл «гүлдер мен қылмыскерлер арасында тығыз байланыс бар» деген сипаттамада қайталанады. Біріншісінің нәзіктігі мен күңгірттігі екіншісінің қатыгездігімен үйлеседі. Сонымен қатар, Сальвадордың «мұңды кедейлігінен» гөрі, Стилитаноның «жалаңаш» статусы Женеге тартымдырақ көрінеді. Женедің дәстүрлі идеалдарды теріске шығару шешімі поэтикалық тілді қолдану арқылы одан әрі күрделенеді, Сартр Женедің сыртқы ашықтығы мен оның нәтижесінде пайда болған «қамқор миф» арасындағы қайшылықты атап көрсетеді. Дегенмен, Сартрдың 1952 жылғы «Сен-Жене» эссесінде Женедің «Ұрлар журналы» ге генатиканың гомосексуализмді ең шыншыл бейнелеген туындысы екендігі айтылады.

Испаниядағы кедейлік

Жоғарыда айтылғандай, «Қоршының күнделігі» жартылай автобиографиялық роман, сондықтан баяндаушы қылмысқа бет бұрғанда, Генет сияқты, 1930 жылдардағы жұмысшы табының, өзгеше жынысты адамның өмірін бірінші қолынан баяндайтынын білеміз. Дегенмен, романның басты тақырыбы кедейлік емес, себебі ол көбінесе кіріспе бөлімінде нақты бейнеленген; Генет Еуропадағы суретшілер қауымдастығына қабылданғандықтан, ол қорғауға алынды. Қоғам оны қайтадан түрмеге қамауға рұқсат бермеді, сондықтан ол қылмыс жасағанмен де тұтқындалмайтын болды. Генеттің 50-60 жылдардағы шығармашылық өмірін түсіну үшін, оның кедейлікпен күрескен өмірін және 1930 жылдардағы Еуропа бойынша кедейлік саяхаттарын қарастыру қажет, бұл оны түрмеге жеткізіп, онда өз адамдарын тапты. Біріншіден, 30-жылдардың шамасында Еуропаның кейбір аймақтарында «үш рет іс-қимыл жасау саясаты» деп аталатын заң қолданысқа енді. Бұл заң бойынша үш қылмыс жасасаңыз, олардың кішкентай немесе маңызды болуына қарамастан, сіз түрмеге қамалатын едіңіз. Осының салдарынан, аштықтан қиналып жүрген жұмысшы табының адамдары тірі қалу үшін тамақ ұрлағаны үшін түрмеге жабылды. Содан кейін барлығы тілеукорлыққа жүгінді. «Қоршының күнделігінде» 11-бетте Испаниядағы баспанасыздықпен күресті көреміз. Бұл жазба 30-шы жылдардағы Еуропаның экономикалық дағдарысының шындығын көрсетеді, өйткені баяндаушы «Сол кездегі Испания жәндіктерге және тілеукорларға толы еді» деп түсіндіреді. Мұнда біз Испаниядағы кедейлік пен өмірдің шын жағдайын көреміз, өйткені баяндаушының сүйіктісі Сальвадор суық көшеге шықты, жыртылған және тозығы жеткен күртешесі бар, қалталары жыртылған және ілінген, ал көйлегі кірден қатып қалған, оның үшін тілеукорлық жасады. Бұл 1930 жылдардағы көптеген адамдар үшін қалыпты жағдай еді; әлемнің экономикалық жүйелері әлі де Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін қалпына келуге тырысып жатты, ал кедейлік болды. Генет оқырмандарға оның тек өзгеше жынысты болғаны үшін емес, кедей әлемде өмір сүру үшін күрескенін түсіндіруге тырысады. Генет романында тілеукорлар, оның өзі сияқты, жиі жағымсыз және лас деп бейнеленеді, ал баяндаушы үшін оның және басқалардың денелерін жайлаған бітелер асыл тастар сияқты көрінеді. «Біздің құлдырауымыздың білімі, жеңіске жету туралы білім сияқты пайдалы болғаны үшін бітелер бағалы еді». Бұл өте күшті метафора, өйткені бітелер адамдармен қоректенетін қан сорғыш жануарлар. Осыған қарамастан, тілеукорлар олардың компаниясын бағалайды және бітелерді тәждің асыл тастарымен теңестіреді. Сол кезде қоғам тілеукорларды адамнан төмен санағандықтан, тілеукорлар бітелердің қан соруға ниеттенгеніне қуанғандай сезіледі; кем дегенде біреулер оларға тиіп, беттерінен өтеді. Бұл қорқынышты бейнелер оқырмандарға кедейлікте өмір сүрудің қорқынышты жағдайларын көзге елестетуге көмектеседі және романның қалған бөлігін қалыптастыруға көмектеседі. Осылайша, Генеттің кедейлігі романның маңызды бөлігі болып табылады, өйткені ол кедей өмір сүрмесе және ауыр қиындықтарға тап болмаса, ол өз қауымын таппайтын еді және «Қоршының күнделігін» жазу мүмкін болмас еді. Денесінің гигиенасыздығы мен бітелер туралы қорқынышты сипаттамаларды қолдана отырып, Генет кедейлікте өмір сүрудің қаншалықты адамгершіліксіз екенін көрсетеді. Сондықтан Генет өзінің өзгеше жынысты болғаны үшін ғана емес, кедейлігі мен өмір салты үшін де адамгершіліксіздікке ұшырады, оны «Қоршының күнделігінде» көреміз.