Кіріспе

Myrica rubra, яньмей (; кантонша: yeung4 mui4; Шанхайша: ), ямамомо (ヤマモモ), қытай жидесі, қызыл жиде, ямберри, балауыз жидесі немесе қытай жемісі (көбінесе қытай тілінен арбутус деп қате аударылады) – жемісі үшін өсірілетін субтропикалық ағаш.

Сипаттама

Мирика рубра - бұл мәңгі жасыл ағаш, биіктігі 5 метрге дейін жетеді, тегіс, сұр қабығы және біркелкі шар немесе жарты шар тәрізді қалың жапырақтары бар. Жапырақтары былғарылы, жалаңаш, эллипстік-сопақшадан сопақша-ланцетке дейін пішіндес, түбінде конус тәрізді және ұшы дөңгелек немесе сүйір, жоғарғы жартысында тік немесе араланған тісті жиектері бар, ұзындығы және ені 5 см. Жапырақтары бұтақтарда кезектесіп орналасқан, жапырақ тісшесі мен жапырақ жапырағына бөлінеді. Жапырақ тісшесі ұзын. Жапырақтың төменгі жағы ашық жасыл және сирек немесе орташа алтын безді, ал үстіңгі беті қара жасыл. Бұл түр екі үйлі. Ата гүлдері қарапайым немесе көзге түспейтін салалы гүлшоғырларымен, жапырақ қойнауларында жеке немесе кейде бірнеше гүлшоғырлар тобында орналасқан. Әйел гүлдері ұзын, гүлшоғыры сабақсыз, гүл қабықшалары диаметрі шамамен 1 миллиметр болатын дөңгелек пішіндес, ал төменгі жағында алтын бездері бар. Ата гүлдері екі-төрт жұмыртқа тәрізді, сирек ланцет пішіндес жапырақтармен бірге болады. Әр ата гүлінде төрт-алты тостағаншасы бар, олардың қою қызыл эллипстік мойындары бар. Әйел гүлшоғыры жапырақ қойнауларында орналасқан көп гүлді тікенектерден тұрады. Рахис түкті және безді. Гүл қабықшалары жабысады, түксіз және көзге түспейтін безді. Әйел гүлдері төрт жапырақпен бірге болады. Жоғарғы жұмыртқалық қалың, екі бөлікті шабымен жабылған. Екі жұқа, жарқын қызыл түсті шабы жапырақшалары бар. Қытайда гүлдеу наурыз-сәуір айларында жүреді, ал жемістер мамыр-маусым айларында піседі. Жемісі шар тәрізді, диаметрі әдетте 3 см-ге дейін, кейде 3 сантиметрге дейін жетеді, беті дөңгелек келеді. Жер бетінің қалың қабығы, әдетте қызғылт қызыл түсті, бірақ ақтан күлгінге дейін өзгеруі мүмкін, ішкі қабығы да соған ұқсас немесе сәл ақшыл түсті болады. Ортасында тұқымның диаметрі жемістің диаметрінің жартысына жуық. Еті тәтті және өте қышқыл.

Таксономия

Өсімдік алғаш рет Жоао де Лурейро 1790 жылы «Flora Cochinchinensis», 2-том, 548-бетте Morella rubra деген атаумен сипаттаған. Филипп Франц фон Сибольд және Джозеф Герхард фон Цукарини Бавария ғылым академиясының еңбектерінде осы түрді Myrica rubra туысына көшірген. Математика және табиғаттану класы, 4-том, 3-сан, 230-бетте жарияланды. Тұқымдық плазманы зерттеу барысында, ол балауыз мүрттің (wax myrtle) түрінен анық ажыратылды және өсімдіктің жынысына қарамастан, Қытайдың географиялық аймақтарына байланысты екі топқа бөлінуге болады. Қытайдың әртүрлі аймақтарындағы сынамалардың (accessions) арасында айырмашылықтар байқалды, бұл гендердің кеңінен араласуын көрсетеді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Бұл шығыс Азияға тән, негізінен Қытайдың оңтүстік-орталық бөлігіндегі Фуцзянь, Гуандун, Гуанси, Гуйчжоу, Хайнань, Хунань, Цзянсу, Цзянси, Сычуань, Юньнань және Чжэцзян провинцияларында, сондай-ақ Жапония, Корея және Филиппинде тау етегіндегі және аңғарлардағы ормандарда кездеседі. Якусима макакалары да осы аймақта таралған.

Өсіру

Қытайда оны Янгцзы өзенінің оңтүстігінде өсіреді, онда ол маңызды экономикалық рөл атқарады және кем дегенде 2000 жылдан бері өсіріледі. Ол нашар, қышқыл топыраққа төзімді. Тамыр жүйесі терең, бірақ анық орталық тамыры жоқ. Myrica rubra тұқымдарын алғаш рет АҚШ-қа Франк Николас Мейер Японның Yokohama Nursery Co. компаниясынан сатып алып, 1918 жылы "Foreign Plant Introductions" бюллетенінде жариялаған. Дэвид Фейрчайлд осы жинақтан алынған өсімдіктерді Калифорнияның Чико және Флориданың Бруксвилл қалаларында өсіріп, жеміс жинаған. Calmei атты Калифорниялық компания М. rubra-ны Калифорнияда коммерцияландыруда. Ағаштар өте жоғары өнімді, бір ағаштан шамамен [бірнеше] килограмм жеміс алынады. 2007 жылғы мәліметтер бойынша, Қытайда 865 000 акр жер янгмей өндірісіне арналған, бұл АҚШ-та алма өндірісіне жұмсалған жердің көлемінен екі есе көп. Ағаш парктері мен көшелерді безендіру үшін қолданылады. Сонымен қатар, ол классикалық Шығыс Азия бақшаларын жасау үшін қолданылатын дәстүрлі ағаш болып табылады.

Мәдени маңызы

Археологиялық және жазба деректер яньмейді өсірудің Қытайда 2000 жылдан астам бұрын, Хан әулеті тұсында басталғанын көрсетеді. Жапонияда ол Кочи префектурасының гүлі және Токусима префектурасының ағашы саналады. Өсімдіктің аты көптеген ежелгі жапон өлеңдерінде кездеседі.