Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы

Witch hazels немесе witch hazels (Hamamelis) – Hamamelidaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Солтүстік Америкада үш түрі (H. ovalis, H. virginiana және H. vernalis), Жапонияда (H. japonica) және Қытайда (H. mollis) бір-бір түрі кездеседі. Солтүстік Америка түрлері кейде "қысқы гүл" деп аталады.

Өсу

Аңшылдар – 3–7,5 метр биіктікке дейін өсетін жапырақты бұталар немесе (сирек) кіші ағаштар, тіпті одан да сирек 12 метрге дейін жетеді. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, жұмыртқа тәрізді, ұзындығы 5–15 см, ені 2,5–10 см, жиегі тегіс немесе толқынды. Гамамелис туысының атауы "жеміспен бірге" деген мағынаны білдіреді, бұл гүлдердің алдыңғы жылғы пісіп жетілген жемістермен бір уақытта пайда болуын көрсетеді. H. virginiana қыркүйек–қараша айларында гүлдейді, ал басқа түрлері қаңтар–наурыз айларында гүлдейді. Әр гүлдің 1–2 см ұзындығындағы төрт жұқа, таспа тәрізді жапырақтары болады, олар ақшылдан қою сары, қызғылт сары немесе қызыл түсті болуы мүмкін. Жемісі – 1 см ұзындығындағы екі бөліктен тұратын қапшық, әр бөлігінде 0,6 см жалтыраған қара тұқым орналасқан; қапшық гүлдегеннен кейін шамамен сегіз ай өткен соң, күзде жарылып ашылады, тұқымдарды 4 метрге дейін (12 фут) ұшырып жіберетін күшпен шығарады, осылайша "атқыш аңшылдар" деген тағы бір атау пайда болды.

Этимология

Аңқашаның аты орта ағылшын тіліндегі wiche сөзінен шыққан, ол көне ағылшын тіліндегі wice сөзінен туындаған, "иілгіш" немесе "қоңыр" мағынасын береді, және сиқыршылықпен айналысатын адамды білдіретін "сиқыршы" сөзімен байланысы жоқ. 1822 жылы Жакоб Джордж Струтттың "Силва Британика" кітабында "Wych Hazel" атауының Англияда "Wych elm" – мүлдем басқа түрге жататын Ulmus glabra ағашының синонимі ретінде қолданылғаны айтылады. Бұтақтарын жосықтан шығару үшін қолдану, дәл сияқты емен бұтақтары Англияда қолданылған, халықтық этимология бойынша атаудың "сиқыршы" бөлігіне әсер еткен болуы мүмкін.

Өсіру

Олар әдемі безендіру өсімдіктері, қалың, сарыдан қызыл-қоңыр түсті гүлдері үшін өсіріледі. Бұл гүлдер күзде жапырақтар түсумен не одан сәл бұрын ашыла бастап, қыс бойы толыққанды гүлдейді.

Бақша бұталары

Ағылшын бақшаларына Питер Коллинсон енгізді, ол Америка колонияларындағы өсімдіктерді іздеушілермен хат алмасып тұрды. Бұл өсімдік көбінесе орманды және жабайы табиғатты қалпына келтіру жобаларында және жергілікті өсімдіктерге құмар жандарда ғана кездеседі, ал балабақшаларда сирек табылмайды. Көп таралғаны – H. mollis, ол қыстың соңында жарқыраған сары гүлдермен гүлдейді, ал H. virginiana-ның сары гүлдері өсімдіктің күзгі жапырақтары арасында көзден жасырынып қалады. Өсімдіктерді іздеуші Чарльз Мариес 1879 жылы Қытайдың Цзюцзян ауданында Вейч питомнигі үшін өсімдіктер жинады. Ол жылдар бойы балабақшаларда тоқталып тұрды, содан кейін 1902 жылы байқалып, көбейтіліп, сатуға шығарылды. Бау-бақша бұталары ретінде қолдану үшін көптеген сорттар таңдалды, олардың көпшілігі H. × intermedia Rehder (H. japonica × H. mollis) гибридінен шыққан. Арборетум Калмтуоттан Желена мен Роберт де Белдер қызыл сорттарды іздеп, үш түр тапты: біріншісі қола түсті гүлдерімен «Желена» деп аталды; екіншісі қызыл гүлдерімен «Диана» (қыздарының аты); үшіншісі терең қызыл гүлдерімен «Ливия» (немересінің аты) деп аталды.

Фитохимиялық заттар мен хамамелис суы

Аңшыл шашақ жапырақтарындағы негізгі фитохимиялық заттар – полифенолдар, оның ішінде 3–10% таниндер, флавоноидтар және 0,5%-ға дейін эфир майы бар, ал қабықтың танин құрамы жоғары. Хамамелис суы, сондай-ақ ақ қарағай немесе аңшыл шашақ суы деп аталатын бұл су, жапырақтар, қабық немесе бұтақтарды қолданып бумен айну процесі арқылы дайындалады. Ол эфир майының иісі бар, бірақ таниндері жоқ, 13–15% этанолдан тұратын мөлдір, түссіз сұйықтық. Құрамындағы компонент ретінде және жергілікті қолданылатын зат ретінде, АҚШ-та аңшыл шашақ суы сыртқы қолдануға арналған, рецептсіз қолданылатын дәрі ретінде тіркелген, тек терідегі шағын тітіркенулерді басу үшін. Хамамелис (аңшыл шашақ) суы 1:3 пропорциясында сумен сұйылтылады және ауызға ішуге арналмайды, себебі ол құсу, іш қату немесе лоқсығуға шақыруы мүмкін. Оның қысықтататын және антисептикалық қасиеттерінің арқасында, ол ұзақ жылдардан бері акне сияқты түрлі тері ауруларын емдеу үшін қолданылып келеді. Мазь босанғаннан кейінгі қынап аймағының ауырсынуын және геморройды жеңілдетуге көмектеседі. Ол көбінесе нәрестелерде пешенедегі бөртпелерді емдеу үшін қолданылады және терідегі шағын жарақаттардың қабынуын азайтуға мүмкіндік береді.

Халықтық медицина

Солтүстік Американың "Hamamelis virginiana" атты өсімдігінің жапырақтары мен қабығын жергілікті американдықтар халық медицинасында, дәрілік шөптерді қолдануда және тері күтіміне арналған тұндырмалар жасауда пайдаланған. Осы өсімдіктің кез келген жағдайды тиімді емдеуіне қатысты клиникалық дәлелдер шектеулі. 2017 жылы Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы, құрамында аңшыл көжесі бар тері күтімі өнімдерін шығаратын бір өндірушіні, негізсіз денсаулық туралы мәлімдеме жасағаны және өнімдердің қауіпсіз екенін растайтын дәлелдер ұсынбағаны үшін ескертті.

Медициналық қолдану тарихы

Жаңа Англия аймағындағы американдықтар сиқырлы жаңаның сабақтарын қайнатып, алынған сұйықтықты ауырған бұлшықеттерге, жарақаттарға, жәндік шағуларға, геморройға, қабынуларға және тіпті ісіктерге қолданған. Жаңа Англиядағы пуритан қоныс салушылары бұл өсімдіктің пайдасын жергілікті халықтан білген, бірақ оның қолданысы 19 ғасырға дейін АҚШ-та кеңінен таралмаған. Миссионер доктор Чарльз Хоуес сиқырлы жаңаны бумен айыру процесін қабылдады. Хоуестің әдісін Томас Ньютон Дикинсон аға жетілдірді, ол 1866 жылы Коннектикут штатының Эссекс қаласында сиқырлы жаңа экстрактісінің коммерциялық өндірісін бастады және 20 ғасырда Коннектикут штатының шығысында тоғыз өндіріс орнын ашты. Оның қайтысынан кейін, оның екі ұлы – Коннектикут штатының Мистик қаласынан Томас Н. Дикинсон кіші және Эссекс қаласынан Эверетт Э. Дикинсон отбасы бизнесінің бөлігін мұраға алды және сиқырлы жаңа экстрактісін өндіруді жалғастырды. Олардың ұрпақтары 1997 жылға дейін "Дикинсон" деген бәсекелес компанияларды басқарды, содан кейін екі компанияның өндіріс орындары Коннектикут штатының Ист-Хэмптон қаласындағы American Distilling зауытында біріктірілді.